SUHAM AKMAN

Navenda Nûçeyan– Navenda Lêkolînên Qada Polîtîk a Civakî di encama lêkolîna zanistî de, ji bo ku daneyên hatine wergirtin û pêvajoyên biryardanê yên ji bo çareseriya pirsgirêkên civakî pêk bîne lêkolînan dimeşîne. Navend, ji bilî pêşkêşkirina encaman rasterast, projeyan jî pêşkêşî dike; xwe wekî navendek lêkolînê ya ku ji bo organîzekirina her cure panel, konferans, komxebat û çalakiyên bi vî rengî hatine damezrandin destnîşan dike ku dikare bibe sedema avakirina "hişê hevbeş" di civakê de. Navenda civakî, siyasî, aborî, çandî, zayendî û hwd. Armanca wê ew e ku bibe navendek bi vekolîna zanistî û hilberîna ramanê re li gorî biryar û çareseriya pirsgirêkên di bin sernavan de tê zanîn, tercîhkirin û referanskirin. Di nav prensîbên navendê de, li hember cudakariyê hişk be û di hemû çalakiyên xwe de di rewşek zelal, vekolînbar û berpirsyar de be.

Navenda ku di bin gelek sernavan de lêkolînan dike, di 10-22’ê Îlona 2021’ê de, li ser rojeva giştî û meyla guherîna hilbijêran lêkolînek anketê li ser bajarên, Stenbol, Enqere, Edene, Izmîr, Bursa, Mugla, Konya, Samsun, Trabzon, Antalya, Mersîn, Erzirom, Mûş, Agirî, Qers, Amed, Riha, Mêrdîn, Batman, Wan û Sêrtê pêk anî. Di lêkolîna serhêl a ku li 22 parêzgehan li ser 2 hezar kesan hat kirin de, rewşa sosyo-aborî ya beşdaran, helwestên wan ên li hember rojeva welat û polîtîkayên ku li ser van rojevan tên meşandin û sedemên dengdanê hatin pirsîn. Koordînatora Navenda Lêkolînê ya Qada Polîtîk a Civakî Yuksel Genç pirsên me yên di der barê lêkolînên hatine kirin bersivand, xebata navendê, encamên ku hatin girtin, bendewariyên gel û tiştên ku jinan jiyane, di her warî de nirxand.

*Hûn weke Navenda Lêkolînên Qada Polîtîk a Civakî, li 16 bajarên herêmê çûn cem hilbijêran û we lêkolînên qadê kirin. Pêşî, anketek ji bo pîvandina helwest, têgihîştin û tercîhên li hember pirsgirêkên sereke yên Tirkiyeyê hat çêkirin. Di vê anketê de kîjan pirsgirêk derketin pêş, bi taybetî jin ji bo pirsgirêkên Tirkiyeyê çi dibêjin?

Di lêkolînên qadê yên ku me li herêmê kir de, em dipîvin ku qeyrana aborî û bêkariyê di van 2 salên dawî de hemû pirsgirêkan derbas kiriye. Bi rastî, Tirkiye demek dirêj e di avhewayek krîzê ya pirjimar de ye. Qeyranên aborî, siyasî, çandî û civakî bi xwarina hev kûr dibin. Her ku diçe, derfetên di demek kurt û bi hêsanî de werin derbaskirin qels dibin. Tirkiye yek ji wan welatan e ku herî zêde rîska pêkhatina wê qeyranê lê heye. Bêguman, ev rewşa qeyranê bandorê li tevahiya jiyanê dike. Berê Qeyranan; digel ku ew ji bo hilberîna hêzek û pêşxistina hegemonyayê dixebite, di du salên paşîn de, hêz ji bo hilweşandin û qelskirina hegemonyayê dixebite. Ya rast, ew hêza guheztina hêz û hegemonyayê ye. Hemû beşên civakê bi giranî ji vê yekê bi bandor dibin. Hem Tirk, Kurd, Elewî, baweriyên din û hem jî bêguman jin û mêr… Her beş bi bandor dibe. Di rastiyê de, digel ku qeyran bandor li ser hemû beşan dike, em rastî nimûneyên wekheviya qismî di navbera wan kesên ku berê du aliyên newekheviyê yan jî bi taybetî, wekhevkirina di mexdûriyetê de pêk tînin, werdigirin. Ev dibe fersendek ji bo çareserkirina pirsgirêkên kûr.

"Jin ji mêran zêdetir qala pirsgirêkan dikin" 

Piştî vê pêşgotinê, ger em li lêkolînên qadê di warê pênaseya krîzê û bandorên wê de binihêrin; em dibînin ku jin û mêr di qeyranên ku di serî de jê bandor dibin de dibin yek. Mînak, di lêkolîna me ya dawî de, pirsgirêka pêşîn a welat ji bo mêr û jinan krîza aborî ye. Dûre, pirsgirêka Kurd, rewşa heyî ya pergala dadrêsî yan jî bêedsletî, otorîterîzm û pirsgirêkên demokratîkbûnê yên ji pergala serokatiyê derdikevin tên destnîşankirin. Digel ku li herêmê pirsgirêkek hevpar heye, em dipîvin ku jin ji mêran hinêk zêdetir qala qeyrana aborî, pirsgirêka Kurd û pirsgirêkên pergalê dikin.

“Qeyrana aborî bandor li jinan dike” 

Pêwîst e ku mirov bibêje bi taybetî jin ji qeyrana aborî pir zêde bi bandor dibin. Ji ber ku her civak feqîr dibe, tê payîn ku zêdetir jin li dijî vê xizaniyê jiyanê hilberînin. Di vê wateyê de, ev rûyê zayendperestiya civakî bêtir tê nûkirin. Ji bo ku nanê malê were, ji bo zarok biçin dibistanê, ji bo ciwanên ku bêkar digerin û hwd. pêşî ew xem dike, ew barê li ser pişta xwe bar dike. Nêrînên xizaniyê pir zû bar dikin. Dibe ku bala we kişandibe, hûn di wêneyan de herî zêde jin û zarokan dibînin ku bermahiyên sûkê berhev dikin, yên ku kêmasiyên xanî/xwarinê ji cîran dixwazin jin in, ên ku ji hev tiştek dipirsin jin in û ev hejmar di nav van salên dawî de pir zêde bûye. Bi gotineke din, hejmara hejariya jinan her dem ji hejmara bandorbûna ji krîzan zêdetir e. Di dema lêkolînên me yên qadê de, em dibînin ku jinên herî bihêz fikarên xwe yên der barê xizaniyê de vedibêjin. Bi ser de, xerabûna têkiliyên hevrêtiya kevneşopî yên berê û têkiliyên bi gund re dike ku jin û civak nikaribin van pirsgirêkan bihewînin.

Em dibînin ku pênaseya 'Pirsgirêka sereke ya Tirkiyeyê' ku bersivên bingehîn û struktural ên bi salan e tên gotin, di nav xwe de digrin û bi pirsgirêkên civakî yên heyî digrin. Ev ji bo jinan wiha ye. Mînak, di lêkolîna me ya paşîn de, beşdarvanên me yên jin bandorek cidî li ser damezrandina 'pergala perwerdeyê' di asta herî jor a pirsgirêka sereke ya Tirkiyeyê de kirin. Di lêkolînên me herêmê de, bêguman, ew diyar dikin ku ew neçareseriya pirsgirêka Kurd wekî çavkaniya vê qeyrana pirjimar ku di navbera jin û mêran de çêdibe dibînin. Lê belê pêwîst e were zanîn pêşîn di berjewendiya yên aborî de giran dibin.

*Em dibînin ku di lêkolîna we ya yekem a anketê de çend pirsgirêk derketine pêş. Bi rêzê qeyrana aborî, pirsgirêka Kurd, rewşa heyî ya sîstema hiqûqî û sîstema perwerdeyê. Di vî warî de çavdêriya we çi ye? Niha Tirkiye di rewşeke çawa de ye? Helwesta hilbijêran li hemberî van mijaran dê çawa be? Bi taybetî jin ji pirsgirêkên heyî çawa bi bandor dibin?

Der barê pirsgirêkên sereke yên Tirkiyeyê de her çend jin û mêr xwedî serekeyên wekhev bin jî divê bal were kişandin ku, asta wan a bandorbûne bi qismî ji hev cuda ye. Ji ber ku her krîz kûrtir dibe, qatjimara hesta ewlehiya jinan a li qadên jiyanê kêm dibe. Mînak, di lêkolîna me ya li Amedê ya ku me li ser "hesta bi ewlehî û têgihîştina ewlehiyê"xebat kir de, ji 5 jinan 4 ji wan xwe ewle hîs nedikirin. Her çend ew girîngiya başiya aborî ya mîna mêran destnîşan dikin ku xwe ewle hîs bikin, ji mêran pir zêdetir; danasîna hawîrdorek ku cinsiyetparêz û otorîter nine û li wir xwe bêtir azad hîs dikin, dan pêş. Jin di ferqê de ne ku her qeyran kûrtir dibe, herî zêde jin nekarin ewle bin. Ev lêkolîn di navbera şert û mercên Tirkiyeyê de cudahiya asta pêgirtina jinan ji qeyranan re vedibêje.

"AKP hejmarek girîng hilbijêran winda dike" 

Bêguman di navbera têgihîştina pirsgirêkê û meyla guherîna hilbijêran de têkiliyek heye. Wek mînak, hikûmeta AKP’ê ji ber rewşa krîzê ya pirjimar a li Tirkiyeyê hejmarek girîng a hilbijêran winda dike. Di pîvandina me ya dawî de, ev windahî li seranserê Tirkiyeyê 10 pûan e. Li herêmê bi taybetî heta 12 pûanan diçe. Bingeha windahiyên hilbijêrên Kurd bi polîtîkayên tengezarî yên ewlekarî û rû bi rû bûnê yên der barê pirsgirêka Kurd de hatin avêtin. Lê belê, qeyrana aborî û zêdebûna feqîrbûna herêmê vegera van windahiyan ji bo AKP'ê zehmet kir.

* Tê diyarkirin ku di hilbijêrên AKP'ê de kêmbûnek heye. Ma dibe ku sedema kêmbûnê hilbijêrên jin bin? Ji ber ku herî zêde jin ji gelek pirsgirêkên wekî krîza aborî, pêvajoya pandemiyê, zêdebûna şîdetê, pergala perwerdehiyê û pirsgirêka Kurd diêşin. Li gorî we ev pirsgirêkên ku jin dikşînin dê çawa di sindoqê de werin xuyakirin?

Bi salê li herêmê alîgirên herî girîng ên AKP'ê hilbejêrên jin bûn. AKP ji hemû partiyan zêdetir xwedî hilbijêrên jin bû û beşa ku herî zêde bi kesayeta Erdogan ve girêdayî bû jin bûn. Lê belê, di du lêkolînên dawî de, em windabûna cidî ya AKP’ê ya hilbijêrên jin jî dipîvin. Bandora qeyrana aborî ya li ser vê yekê nayê nîqaşkirin. Ji ber ku di serdema AKP'ê de, hin feydeyên civakî yên ku tenê ji jinan re tên destpêkirin diherikin, jin di her warî de jiyana xwe ji feqîrbûnê kûr dikşînin û ew nema dikarin AKP’ê wekî navenda çareseriyê ya vê rewşê bibînin. Pirsgirêka hilbijêrên jin ku helwestên wan ên ji pirsgirêka Kurd bi qismî wendabûn e, bi giranî ji hêla qeyrana aborî ve bêtir hat hilweşandin. Dema ku jin ji siyasetê dûr dikevin, ew bi hêsanî nikarin vegerin yan jî ew tercîh nakin ku vegerin. Ji ber vê yekê, windakirina sereke ya AKP'ê li ser sindoqan wê Kurd û jin bin.

* Li Tirkiyeyê li dijî jinan êrîşek sîstematîk heye, bi taybetî tundî, komkujî, destavêtin û tacîza zayendî. Ji ber ku komkujiyên li dijî jinan didomin, Peymana Stenbolê ku xeta jiyanê ya jinan bû, hat terikandin. Di van 19 salên dawî de hikûmeta AKP'ê di polîtîkayên xwe yên li hemberî jinan de çi encam bi dest xistiye? Vê yekê li ser hilbijêrên jin çawa xuya kir ?

Di dema desthilatdariya AKP'ê de şîdeta li dijî jinan ji sedî 400 zêde bû. Bê guman, polîtîkayên bêcezakirinê, rejîm ji nû ve xurtkirina kevneperestiya kevneşopî di civakê de, polîtîkayên pevçûn/aloziyê û dubendiya serdest a ku zayendê zêde dike di zêdebûna şîdetê de rolek sereke dileyzin. Bi taybetî di lêkolînên me yên vê dawiyê de zêdebûna hejmara jinên ku pergala huqûqî ya heyî û avûhewaya otorîter wekî pirsgirêk destnîşan dikin, dikare wekî hişmendiya jinê ya ku di her beşê de tê dîtin û îtiraza jinan ji vê rewşê re were xwendin.

“Jin di ferqa politîkayan de ne” 

Dîsa, di van salên dawî de bi taybetî li herêmê, zêdebûna xwekuştin û kuştina jinan, di jinên ku ne di nav jiyana polîtîk de ne jî dibe sedema refleksan. Ne tenê vana, zêdebûna bikaranîna narkotîkê û xebata cinsî ya mecbûrî ya li herêmê, refleksên jinên asayî li dijî hêza heyî xurt kir. Jin dikarin di navbera rakirina Peymana Stenbolê, bêcezakirinê û hêza otorîter a muhafezekar de têkiliyê deynin. Dîsa, jinên li herêmê; hay ji girêdana di navbera zêdebûna qetilkirina jinan, xwekuştinan û  polîtîkayên ewlehiyê hene. Bêguman, ev hişmendî li hemberî hikûmetê dest pê dikin ku bibin meyla guherîna hilbijêran. Ev girîng e. Ji ber ku siyaseteke piştgiriya jinan winda bike şansê wê yê desthilatdariyê namîne.

"Qeyrana aborî di kêmkirina piştgiriyê de rolek sereke dilîze" 

Di rastiyê de, windakirina hilbijêrên AKPê yên vê dawiyê bi rastiyek wisa re hevber dike. Lê belê divê neyê jibîrkirin ku AKP her çiqas helandina hilbijêrên jin dijî jî û di vê mijarê de di pêvajoyek paşvekişandinê de be jî hê jî di nava AKP’ê de piştgiriyek girîng a jinan heye. Bêguman, qeyrana aborî di kêmbûna vê piştgiriyê de rola pêşeng dilîze lê divê were zanîn ku hin sozên berbiçav ji hêla polîtîkayên din ên ku bawerî û ewlehiyê dide jinan hewce ne.

Di lêkolînên qadê de kîjan daxwazên hilbijêrên jin derketin pêş? Ger hebin, li ser kîjan mijaran, bertek li partiyan çêbûn?

Di lêkolinên me yên qadê yên li herêmê de, ji sedî 64,8’ê hilbejîrên jinên dipeyivin pergala hevserokatiya HDP'ê ya di asta herêmî û giştî de tê meşandin erênî dibînin. Dîsa, ji sedî 83,2’ê jinên ku dipeyivin piştgiriyê didin beşdarbûna jinan di pêvajoyên polîtîka û biryaran de. Ev her du dane pir hêja ne. Ji ber ev her du dane ji me re vedibêjin ku di muhafezekariya kevneşopî ya zayendperest de valahiyên xurt hene û ev valahî xwediyên jinan in. Ev jî nîşan dide ku pirsgirêka nûnertiya wekhev û berpirsiyariya wekhev daxwazek civakê ya pir xurt e. Encamek din a girîng a lêkolînê; Hêlandina ku di binkeya hilbijêrên jin ên AKP'yî de dest pê kir. Ev dide xuyakirin ku piştgiriya civakî ya hikûmeta AKP'ê û hêza wê ya ji bo razîbûna ji polîtîkayên wê re bi giranî qels bûye û wê qels bibe. Ji aliyê din ve, rastiya ku dengdêrên ku ji AKP’ê derketin berê xwe dan partiyên muxalefetê, ji van partiyan daxwaz dike ku polîtîkayên jinan di ber çavan re derbas bikin û şert û mercên ku dê bikaribin bijîn bidin jinan û piştgiriyê bidin wan. Li gorî encamên lêkolînên qadê in bi rastî dixwazin ji xizaniyê derkevin, ji pirsgirêkên aborî dûr bikevin û ji siyaset û rejîma ku şîdet, tengezarî û neheqiyê çêdike, dûr bikevin.

"Gelek hilbijêrên jin hene ku ne bi biryar in" 

Em ê li bendê bin û bibînin ka partiyên muxalefetê yên heyî li gorî van daxwaz û bendewariyên jinan çawa xwe veguherînin. Li aliyê din, bagaja muxalefeta heyî ya ji bo hilbijêrên jin ên li herêmê hê jî ne vala ye; ma ew ê bikaribin piştgiriya darayî ya piçûk a ku di serdema AKP’ê de werdigirin bidomînin yan jî ew ê ji riya ku ji bo destmalan hatiye meşandin vegerin? Dê cudakariya li dijî nasnameyên etnîkî bi nîqaşên neteweperestî bidome? Dê rewşa bêcezakirinê biqede gelo dê polîtîkayên ewlekariyê yên di pirsgirêka Kurd de hatine pejirandin werin terikandin û hwd? Hîn jî gelek hilbijêrên jin hene ku ne bi biryaran ka muxalefet di van mijaran de li ku derê re radiwestin... Bi rastî, ev hilbijartin zorê dide hemî partiyên siyasî ku li gorî daxwaz û bendewariyên hilbijêran biguhezin û wan gazî dike ku kevneşopiya formên îdeolojîk sist bikin yan jÎ derbas bikin. Dê dem nîşan bide ka dê ev çiqas serketî be.

Li gorî encamên lêkolînên qadê, parastina HDP’ê ya dengên xwe, CHP’ê jî dengên xwe zêde kirin. Hûn vê encamê bi çi ve girê didin? Bi taybetî, çi HDP’ê ji partiyên din cuda dike?

Lêkolînên me yên qadê yên vê dawiyê nîşan didin ku AKP’ê di benda 10-12 puan de deng winda kir; dibêje ku partiyên muxalefetê yên wekî CHP, Partiya ÎYÎ û HDP’ê dengên xwe zêde kirine. Li vir, bi taybetî zêdebûna rêjeya dengên CHP’ê bal dikşîne. Zêdebûna dengan bi daxuyaniya Serokê CHP’ê; ‘Cihê çareseriya pirsgirêka Kurd parlamento ye û muxatabê meşrû HDP ye, em ê vê pirsgirêkê çareser bikin’, bal dikşîne, rastî referansên li ser bal û bendewariya hilbijêran tê. Divê ji bo CHP’ê ya ku li herêmê rêjeya dengên xwe du qat zêde kir çend tişt bê gotin.

"Nêzîkatiya AKP'ê ya pirsgirêka Kurd dengên CHP'ê zêde kir" 

Berî her tiştî, navnîşana yekemîn a zêdebûna dengên CHP’ê li herêmê dengdêrên kevneşop in ku bi salan e dengên xwe didin partiyên navendî û di van 20 salên dawînde bi piranî AKP’ê tercîh dikin. Vê carê, em dibînin ku ev kategoriya bilbijêrên kevneşopî di rêjeya ji sedî 20-25’ê de, ku em dikarin jê re "dengên bi dewletê re" ku bi salan e dengên xwe dide partiyên rastgiriya navendî û desthilatdar, vê carê ber bi CHPê ve diçe. Ev hilbijêr demekê bêbiryar bûn û bi rastî, ew partiyên DEVA û Pêşerojê dişopandin. Lê belê, têkçûna her du partiyan ku li gorî bendewariyên van hilbijêran nameşin, rêya wan kir ku serî li CHP’ê bidin. Bi baweriya ku AKP’ê şiyan û hêza xwe ya ji bo derbaskirina gelek rewşên qeyranê, taybet qeyrana aborî, winda kiriye, ev beşa ku demek dirêj nêzîkatî û polîtîkayên AKP’ê yên ji bo pirsgirêka Kurd napejirîne, bi sînyalên çaresiyê ku ji CHPê tên berê xwe daye vê partiyê.

"Partiya ku herî zêde hilbijêran diparêze HDP’ê ye" 

Navnîşana duyemîn komek ciwanên di navbera 18-34 salî de ye. Bi taybetî, ev beşa ku pêvajoya berî AKP’ê nejiyaye, yan ji di wan salan de zarok bû, beşek girîng ji jiyana xwe di siyaset û hukûmeta AKP’ê de derbas kiriye û dijberîyek ciddî li hember AKP’ê kiriye, wusa dixuye ku wek alternatîf zivirî ye CHP’ê. Ev beş piranî ji ber ku CHP’ê û hevalbendiya wê ji bo guheztina rejîma heyî wekî alternatîfa herî girîng dibîne di meyla deng dayine de ye. HDP’ê bi salan partiya ku herî zêde binkeya hilbijêran diparêze ye. Ev jî hemen demê kategoriya herî siyasî ya hilbijêran pêk tîne. Beşek girîng a hilbijêrên kurd forma 'welatparêz' pejirandine, bedelên vê mijarê dane yan jî aliyên ku der barê pirsgirêka Kurd de daxwazên wan hene.

“Hilbijêra HDP’ê li benda polîtîkaya pratîkî ne " 

Ev partiya ku li herêmê dikare herî zêde deng ji nifşên ciwan werbigire û binkeya hilbijêran diparêze; her tim wekî temsîliyeta nasnameya Kurd a li Enqereyê û navnîşana polîtîkaya çareseriyê ya di pirsgirêka Kurd de li meclisê, hatiye pênasekirin. Van her du sedeman bi giranî sedemên hilbijêran pêk anîn. Ji ber vê sedemê, hilbijêrên HDP'ê hilbijêrên ku herî zêde hincetên "min temsîl dike, nasnameya min/zimanê min diparêze, nêzî ramana min a siyasî ye" bikar anîne. Têgihîştina yek partiyê ya ku pirsgirêka Kurd bi awayekî qanûnî û di hundirê meclisê de diaxive û temsîl dike, hilbijêrên HDP'ê di HDP'ê de kom kiriye. Lê belêê di van du salên dawî de, hilbijêrên HDP’ê jî der barê qeyrana aborî û pirsgirêka bêkariyê de ji partiya xwe li benda polîtîkayên xurt, zelal û pratîkî ne. Bi rastî, ew di vî warî de, bi rengek, hin destpêşxeriyên pratîkî dixwazin. Ji ber ku hilbijêrên HDP'ê û herêma ku HDP lê xurt e herî zêde ji krîza aborî û xizaniyê bi bandor dibin. Wekî din, ev beş û herêm yek e ku şîdeta şer a 6 salên dawîn herî zêde torên hevgirtî yên kevneşopî hilweşandiye.