تەمنی سەروی

 

بەغدا ـ دڵنیایی کۆمەڵایەتی و خانەنشینی یەکێکە لە گرنگترین پایەکانی پاراستنی ئابووری و کۆمەڵایەتی بۆ ژنانی کرێکار، بەهۆی ئەوەی سەقامگیرییەکی کارکردن و مسۆگەرکردنی داهاتووی بۆ دابین دەکات دوای ساڵانی خزمەتکردن، لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا، یاسادانانی عێراقی شاهیدی هەموارکردن بوو کە ئامانجیان فراوانکردنی گشتاندنی کارمەندانی کەرتی تایبەت بوو بەم مافانە، بەڵام بۆچوونی پسپۆڕان و کارمەندانی ئەم کەرتی تایبەتە جیاوازە سەبارەت بە ڕادەی ڕەنگدانەوەی ئەو یاسایانە لەسەر ڕاستی کرداری.

 

لە کاتێکدا لایەنە یاساییەکان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە یاسادانانەکان دادپەروەرییان بۆ ژنان پێکهێناوەو مسۆگەری فراوانیان بۆ دابین کردوون، کرێکار و چالاکوانان پێیان وایە کێشەی ڕاستەقینە لە لاوازی جێبەجێکردنی ئەو یاسایانە و بەردەوامبوونی بێبەشکردنی هەزاران ژن لە سوودوەرگرتن لێیاندا خۆی دەبینێتەوە.

 

لە لایەنی ياساییدا، ئەزهار دليمی، یاساناس وتی: کە یاسادانانە عێراقییەکان مافەکانی ژنانی کارمەندیان لە خانەنشینی و دڵنیایی کۆمەڵایەتیدا مسۆگەر کردووە، جەخت لەوە دەکاتەوە کە ياسای خانەنشینی و دڵنیایی کۆمەڵایەتی کرێکاران ژمارە (١٨)ی ساڵی ٢٠٢٣ پێشکەوتنێکی گرنگی پێکهێناوە لە ڕێگەی جیاکردنەوەی مافە خانەنشینییەکانی فەرمانبەرانی کەرتی گشتی لە مافەکانی دڵنیایی کۆمەڵایەتی بۆ کارمەندانی کەرتی تایبەت.

 

ڕوونیدەکاتەوە، ئەو کارمەندە ژنانەی کە بۆ پۆستی هەمیشەیی دامەزراون، پابەندن بە یاسای خانەنشینی، لە کاتێکدا یاسای دەستەبەری کۆمەڵایەتی ئەو ژنانە دەگرێتەوە کە لە کۆمپانیا و دامەزراوە تایبەتەکاندا کاردەکەن، هەروەها خاوەنی بازرگانەکانی ماڵەوە، کە بەهەمان شێوە دەتوانن ناوی خۆیان تۆمار بکەن و سوودمەند بن لە ئاسایشی کۆمەڵایەتی.

 

زیادیشی دەکات کە یاساکە خەڵاتێکی هاوشێوەی ئەوەی بۆ کارمەندانی کەرتی تایبەت دابین کردووە کە کارمەندانی کەرتی گشتی پێی دەوڵەمەندن، لەوانە ڕێکخستنی کاتژمێرەکانی کارکردن بە بڕی هەشت کاتژمێر لە ڕۆژێکدا، مۆڵەتە ئاساییەکان و مۆڵەتەکانی دووگیانی و دایکایەتی، زیاد لە ڕێکخستنی ساڵانی خزمەت و شایستە خانەنشینییەکان.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، یاساکە ڕەچاوی سروشتی کارکردنی ژنانی لە کەرتی تایبەتدا کردووە، کاتێک تەمەنی ناردن بۆ خانەنشینی بۆ ئەوانەی دڵنیایی کۆمەڵایەتی دەیانگرێتەوە دیاری کردووە بە ٥٨ ساڵ، بەرامبەر بە ٦٠ ساڵ بۆ کارمەندانی کەرتی گشتی، لەگەڵ تەواوکردنی ساڵانی خزمەتی داواکراو.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە ياسای ژمارە (١٨)ی ساڵی ٢٠٢٣ بازنەی گشتاندنی فراوان کردووە، ئیتر سنووردار نەبووە بە کارمەندانی ناو دامەزراوە مۆڵەتپێدراوەکانەوە، بەڵکو دەرفەتیشی داوە بە خاوەن پڕۆژە ماڵییەکان و کارمەندانی ناو چالاکییە تایبەتەکان کە لە دڵنیایی کۆمەڵایەتیدا خۆیان تۆمار بکەن، هەروەها لایەنە چاودێرییەکان لە ماوەی ڕابردوودا هەڵمەتەکانیان توندکردووە بۆ ناچارکردنی کۆمپانیا و دامەزراوە تایبەتەکان بۆ تۆمارکردنی کارمەندانیان، ڕێژەیەکی گەورە لە پڕۆژە تایبەتەکان بوونەتە پابەند بەوەوە، لەگەڵ بەردەوامی پێویستی بە بەهێزکردنی چاودێری بۆ گەیشتن بە گشتاندنی سەرجەم کارمەندان.

 

ئەزهار دلیمی پێی وایە کە ياسای کار پاراستنی یاسایی بۆ کارمەندانیش دابین کردووە، هەر کارمەندێک ڕووبەڕووی ستەم ببێتەوە لە موچە یان کاتژمێرەکانی کارکردن یان هەر شایستەیەکی تر دەتوانێت سەردانی وەزارەتی کار بکات و ڕێکاریە یاساییەکان بگرێتەبەر بۆ داواکردنی مافەکانی.

 

نەمانی جێبەجێکردنی یاساکان

بەڵام ئەم بۆچوونە بە تەواوی هاوڕا نییە لەگەڵ ڕاستی کارمەندانی کەرتی تایبەتدا، بەپێی وتەی ڕوا خەلەف، کارمەند و چالاکوان کە پێی وایە کێشەکە لە یاساکاندا نییە، بەڵکو لە نەبوونی جێبەجێکردنی کردارییانەدایە.

 

جەخت لەوە دەکاتەوە، کە دڵنیایی کۆمەڵایەتی و خانەنشینی قەڵغانێکی پاراستنن بۆ کارمەندان و کرێکاران، چونکە ساڵانی کارکردن دەبێت کۆتایی بێت بە مسۆگەرییەک کە ژیانێکی شایستە دەستەبەر بکات دوای کۆتایی هاتنی خزمەت، ئەوەش وا دەکات زۆرێک لە گەنجان بەرەو فەرمانبەری حکومی بڕۆن بەدوای سەقامگیری کارکردندا.

 

ڕوونی دەکاتەوە، کە یاسای کار ژمارە (٣٧)ی ساڵی ٢٠١٥ و یاسای خانەنشینی و دڵنیایی کۆمەڵایەتی کرێکاران بناغەیەکی یاسایی ڕوونیان دابین کردووە بۆ گشتاندنی کارمەندان بە دڵنیایی کۆمەڵایەتیدا، بەڵام ئەم ياسادانانە، بەپێی وتەی ئەو، هێشتا بێبەشن لە ئامڕازی جێبەجێکردنی کاریگەر لەسەر زەوی.

 

"هەزاران ژن بێ پاراستنن"

ئاماژە بەوە دەکات، کە ژمارەی گیرۆدەبووان بە دڵنیایی کۆمەڵایەتی هێشتا سنووردارە بەراورد بە قەبارەی کارمەندانی کەرتی تایبەت، ڕێکخراوەکەیان توانیویەتی تەنها زیاتر لە شەش هەزار کارمەند و کرێکار تۆمار بکات، ئەمەش ژمارەیەک نییە کە قەبارەی ڕاستەقینەی بازاڕی کار لە عێراق پیشان بدات کە ژمارەیەکی زۆر لە کارمەندانی کەرتی نادامەزراو لەخۆ دەگرێت، هەزاران ژن لە ژینگەی کارکردندا کار دەکەن کە هیچ پاراستنێکی ياسایی یان کۆمەڵایەتی دابین ناکات، هۆشیارکردنەوە بە گرنگی دڵنیایی کۆمەڵایەتی، سەرەڕای گرنگییەکەی، بەس نییە مەگەر چاودێرییەکی ڕاستەقینە هاوەڵی نەبێت کە خاوەنکارەکان ناچار بکات کارمەندان تۆمار بکەن.

 

بانگەواز دەکات بۆ کارپێکردن و چالاککردنی ڕۆڵی وەزارەتی کارو سەندیکاکانی کرێکاران و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی و لایەنە چاودێرییەکان، وتی: بڵاوبوونەوەی کاری نادامەزراو دەبێتە هۆی لەدەستچوونی ساڵانی درێژی خزمەتی ژنانی کارمەند بێ ئەوەی هەژمار بکرێن یان هیچ شایستەیەیەکی خانەنشینی داهاتوویان پێ بدرێت.

 

پێی وایە کە نەبوونی ئیرادەی دامەزراویی و سیاسەتی بۆ جێبەجێکردنی یاساکان هەزاران ژن و پیاوی کارمەند لە کەرتی تایبەتدا دەخاتە بەردەم داهاتوویەکی پیشەیی کە مسۆگەر نەکراوە، سەرەڕای ئەوەی یاسادانانەکان ئەم مافانەیان بۆ مسۆگەر کردوون.

 

لە کاتێکدا ئازهار دليمی، یاساناس جەخت لەوە دەکاتەوە، کە ياسادانانە عێراقییەکان چوارچێوەیەکی ياسایی تەواویان بۆ پاراستنی ژنانی کارمەند لە بوارەکانی دڵنیایی کۆمەڵایەتی و خانەنشیدا دابین کردووە، کارمەند و چالاکوان ڕوا خەلەف پێی وایە ئەم پاراستنە ناتەواو دەبێت ێەگەر دەقە یاساییەکان نەگۆڕێن بۆ ڕاستیەکی بەرجەستە لە ناو شوێنەکانی کاردا.

 

لە نێوان هەردوو بۆچوونەکەدا، ئاستەنگی هەرە دیار بریتییە لە پڕکردنەوەی کەلێنەکە لە نێوان یاسا و جێبەجێکردندا، بە شێوەیەک کە مسۆگەری گەیشتنی مافەکانی دڵنیایی کۆمەڵایەتی و خانەنشینی بکات بۆ سەرجەم ژنانی کارمەند لە کەرتی تایبەتدا بێ جیاوازی.