ZIHÛR EL-MEŞRIQÎ

Tûnis- Jinên Tûnisî di 10'ê kanûnê de bi meşa femînîst a bêdeng ku ji aliyê dînamîkên femînîst û komeleyên femînîst ên hevkar ve li paytexta Tûnisê pêk hat bi vê meşa xwe ya bêdeng kampanyaya navneteweyî ya li dijî tundiya li ser jinan bi dawî kirin.

Meş bi awayekî bêdeng hat lidarxistin

Beşdarên meşa bêdeng tenê cilên reş li xwe kirin, bêdeng, bê dirûşm bi pankartên bi nivîsa "Ji tundiyê re na, bêdengiya dewletê jinan dikuje, ji cudakariyê re na û edalet, azadî, wekhevî” bilind kirin.

Di meşê de banga rawestandina tundiya li ser jinan û mafên parastina civakî û aborî hat kirin û hat xwestin ku qetilkirina jinan û polîtîkaya bêcezakirinê bê redkirin.

Nûçegihanên ajansa me tevli meşê bûn û nêrînên femînîstên çalak û beşdarên meşê girtin. Ên ku bi yekdengî qebûl kirin bêdengiya dewletê rêjeyên bi awayekî tirsnak zêde kiriye û teqez li ser pêwîstiya pêkanîna qanûna 58'an a ku di sala 2017'an de hatiye derxistin a têkoşîna li dijî tundiya li ser jinan, kir.

Rêvebera Buroya Bakurê Afrîkayê û Rojhilata Navîn a Federasyona Mafên Mirovan a Navneteweyî Yusra Firas û Seroka berê ya Komeleya Jinên Demokrat di hevpeyvîna xwe ya ji ajansa me re diyar kirin ku derketina kolanan weke şermezarkirina tecrîdê li ser bêdengiya dewleta ku bi sûcdarên şîdetê re hevkar e tê hesibandin, her çend makîneyên kuştinê her roj zêde dibe û herî kêm jinek ji sê jinan dike hedef. Gelek caran bûyerên tundiyê yên hovane, ji tecawizê bigre heta îşkenceyê bigre heta kuştinê, heta kuştina wan." Ev rewş serokomar, Qeys Seîd naxe tevgerê ku behsa ewlekariya neteweyî dike û bi rêkûpêk civînan li dar dixe lê ew pirsa “Çima li Tûnisê jin dimrin û çima siyaseteke bi bandor ji bo rakirina tundiya li ser wan tune ye” nake.

“Cesareta jinên Tûnisê û dengê wan ê bilind rê li vê meşê vekir”

Wê her wiha bal kişand ser tawana redkirina eşkerekirina hejmara rastî ya jinên mexdûrên tundiyê, ji ber ku Komeleya Jinên Demokrat ên Tûnisî di du hefteyên borî de 16 rewşên kuştinê şopandin, hevdem ligel kampanya navdewletî ya li dijî tundûtûjiyê ku ew rastê tên, ji bo belgekirina hemû dozên ku tên şopandin dixebite.

 Aktîvîsta femînîst nerazîbûna xwe li hemberî nebûna budçeyek ji bo danîna siyasetek bi bandor ku encamên wê ji bo parastina jinan ji şîdetê diyar bibin, anî ziman û bal kişand ser zîhniyeta kevneperest ku qanûna bi hejmar 58 înkar dike û hewl dide wê nede bicihkirin û got: “Ger ne ji cesareta jinên Tûnisê bûya û dengên wan bi awayekî azad û rewatir li ser rûbirûbûna tundiyê bilind nebûya, me nikaribû îro li kolana azadiyê xwepêşandanan bikira û bigota bêdengiya dewletê jinan dikuje.” 

Di heman demê de endama Komeleya Jinên Demokratîk Ferdous Al-Tunisî di wê baweriyê de ye ku rûbirûbûna tundiya ku nefretê îfade dike û gihîştiye asta serdestiya îşkenceyê û kêfa mexdûran, bi vê polîtîkaya ku dewlet dimeşîne zehmet bûye. Bi taybetî jî bi krîza bêcezakirinê re, tevî ku qanûnek diviyabû dawî li vê yekê bîne ne ku heft qat zêde bike. 

“Zagona li dijî tundiyê tenê li ser kaxiz maye”

Çalakvana femînîst anî ziman ku zagona li dijî tundiyê li ser kaxizê maye û edalet di  cîbicîkirina wê û dîtina mekanîzmayên realîst, zelal û garantîkirî ji bo pêkanîna rast bi ser neket.

Di berdewamiya axaftina xwe de got ku lawaziya ewlehiyê di hin dosyayên tundiya li dijî jinan de, sedema yekem a rêjeyên bilind e û her wiha zehmetiya rêkarên zagonî yên ne mumkin e ku wan dihêle dev ji dozê berdin û mafê xwe negirin. Wê teqez kir ku zîhniyeta baviksalar a kevnar li pişt nehatina jinan ji edaletê re ye û banga sepandina qanûnê û cezakirina tundûtûjkar û tecawizkar kir, nemaze bi bilindbûna hejmarên bilind ên ji ber bêdengiya dewletê hatine tomarkirin.

“Ya girîng ew e ku zarok li ser esasê rêzgirtina ji jinan re werin perwerdekirin”

Li aliyê hunermenda plastîk Asmaa Khameer ku yek ji beşdarên meşê ye, diyar kir ku diyardeya tundiyê bandorê li hemû jinan û bi giştî di kesayeta wan de, li rûmet û mirovahiyê  dike û wiha domand: "Jinan nerazîbûn nîşanî polîtîkayên bêdengkirin û biçûkxistina dosyayên xwe dan, ji ber vê yekê derketin kolanan da ku hebûna xwe îsbat bikin, şêwazên cihêreng ji berxwedanê yên weke bêdengî û lixwekirina rengê reş ku nîşaneya hêrsa zêde ye.”

Her wiha bal kişand ser girîngiya sekinîna li ser perwerdeya ji zarokatiyê û mezinkirina zarokan li ser pêwîstiya rêzgirtina ji jinan, parastina mafên wan û dîtina wan wek hevpar, ne dijmin û wiha domand: "Malbat yekem û bingehîn in ku zarok tê de mezin dibin û bi prensîbên ku divê rêz li mafên mirovan û prensîbên gerdûnî yên mirovahiyê bigre.” 

Asmaa Khameer destnîşan kir ku gavên yekem ji bo rawestandina kuştin û tundûtûjiyê pejirandina jinên ku destdirêjî li wan tê kirin û pejirandina planên berfireh ji bo çareserkirina sedemên bingehîn,wek çareserkirina perwerdeya civakî ya li ser bingeha kevneşopî û adet û normên kevnar ên ji bo cihêkariyê tên kirin û her wiha bernameyên perwerdeyî, çandî û medyayê.

 “Gelo maqûl e ku em vî nîvê civakê bikujin û dibistanê hilweşînin?”

Li aliyê din, Asala Madukhi, çalakvana femînîst di Komeleya Damj bo Dad û Wekheviyê, got ji bo şermezarkirina tawanên tundî, kîn û cudakariyê li dijî hemû jinan ev meş hatiye lidarxistin. Di sala 2021’ê de bi rêjeyên wiha hovane û bi zagoneke ku diviyabû hemû jinan bi cudahiyên xwe yên heyî biparasta, bêbextî û şerm e û got ku ji bo bidestxistina edalet û wekheviya tam û temînata mafên hemû jinên ku ji aliyê dewletê û bi zagonên nehiqûqî ve tên bindestkirin, têkoşîn hê jî didome. 

Li aliyê din sendîkavan û çalakvana femînîst Lilia Al-Mathlouli jî dibîne ku beşdarbûna wê di meşê de wekî redkirina dewletê ji berpirsyariyên siyasî, qanûnî û exlaqî yên li hemberî jinên ku rojane rastî destdirêjî û kuştinê tên li dewleteke ku wan mafê jiyanê kêm dibîne û wiha pê de çû: "Dibêjin jin nîvê civakê ye û dayik jî dibistan e gelo maqûl e ku em vî nîvê civakê bikujin û dibistanê hilweşînin?”

“Heta ku dewlet siyasetek stratejîk ji bo têkoşîna li dijî tundiyê ferz bike dê têbikoşin”

 Wê bal kişand ser girîngiya xebatên hevbeş di navbera pêkhate û aliyên cuda de ji bo rûbirûbûna diyardeya tundûtûjiyê ku bandorê li hemû jinan dike û hevgirtina bi wan re kir. Her wih wê îşaret bi girîngiya yekbûna her kesî li dijî vê meyla ku yekemîn qurbaniyên wê jin bûn, kir teqez kir ku jin li Tûnisê êdî wê bêdeng nemînin û dê têbikoşin heta ku dewlet siyasetek stratejik ji bo têkoşîna li dijî tundiyê ferz bike. Budçeyek ji bo vê yekê peyda bike, navendên ji bo parastina jinên destdirêjî li wan hatiye kirin ava bike û alîkariya wan bike ku bigihîjin edaletê da ku tacîzkar bigihîjin cezayê qanûnî bigre.

Lîstikvana Tûnisî Ebaa Hamidî ya beşdarî meşê bû, di wê baweriyê de ye ku diyardeya tundûtûjiyê li cîhanê belav bûye û ne tenê li Tûnisê û xemgîniya xwe nîşan da ku jin her tim dibin qurbaniyên vê nexweşiyê. Wê amaje bi wê yekê kir ku dewlet hê negihîştiye qonaxa ku bi cidî tevdigere û hewl bide çareseriyên rasteqîn ji vê diyardeyê re bibîne û bang li rayedaran kir ku mudaxele bikin, berpirsyariyên xwe bi cih bînin, mijarê weke ewlekariya neteweyî binirxînin û ji bo rizgarkirina jinan biryarên tund bigrin.

“Hunermed dikarin hemû tabûyên desthilatdaran bişkînin”

Li ser rola hunermendiyê jî got ku lîstikvan xwedî aliyên erênî ne divê ku bêtir li wan were guhdarîkirin. Ji ber ku divê ew têkevin riya berxwedanê li dijî tundî û hestiyariyê dûrî populîzmê bin û doza jinên bêdeng bikin. Wê diyar kir ku hunermend dikarin hemû tabûyên ku desthilatdarî naxwaze li ser wan biaxive bişkînin.

Endama Komeleya Çand û Hunerê ya "Waşm" Fadwa Sîdî, bal kişand ser rûbirûbûna xwe wekî çalakvanek femînîst bi tundiyê re ji aliyê dê û bavê xwe ve ji ber helwest û prensîbên wê yên ku ew pê bawer e. Her wiha destnîşan kir ku divê bendên tirsê bên şikandin û da zanîn ku têkoşîn yekane riya eşkerekirina rastiya rewşa wan û bilindkirina hişmendiya wan e û li dijî hemû polîtîkayên ku dixwazin destên wan kelepçe bikin û zextê li wan dikin ku bê hesab tundiyê li wan dikin, piştgiriyê dide wan.