ناوەندی هەواڵ

 

 توندوتیژی سێکسی دژی ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە هەڵاواردن و جیاکاریی ڕەگەزیدا لە دژی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان چەسپاوە. هۆکارەکانی وەک پشتبەستن بە چاودێران، بەربەستەکانی پەیوەندیکردن، چەواشەکاری کۆمەڵایەتی و نەبوونی لێپرسینەوە لەو کەسانەی کە دەکرێنە ئامانج، ئەم جۆرە توندوتیژییە دەکاتە کێشەیەکی قورس بۆ شاردنەوە و ڕاپۆرتکردن یان بەدواداچوونی ڕێکاری یاسایی.

 

لەسەدا ٦٦ی ژنان تووشی دەستدرێژی بوون

سیمین کازمی پزیشک و توێژەری تەندروستی کۆمەڵایەتی لە وتارەکەیدا بە ناوی توندوتیژی نەبینراو خراپ بەکارهێنانی ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە سێبەری بێدەنگی سیستماتیکیدا، بەدواداچوون بۆ لایەنە زۆرجار نەبینراوەکانی ئەم توندوتیژییە دەکات. سیمین کازمی لە وتارەکەیدا ئاماژە بە لێکۆڵینەوەیەک بکات کە ڕەزایی دێهنەوی و عەرەب شەیبانی لەسەر ژنانی کەمئەندامی هزری کە لە ناوەندێکی چاودێری لە ئێران دەژین. ئەنجامی توێژینەوەکە ئاشکرای دەکات کە لەسەدا ٦٦ی ئەو ژنانەی بەشدارییان لە ڕاپرسییەکەدا کردووە، دەستدرێژی سێکسییان کراوەتە سەر و لەسەدا ٣٤.٥ یان لە ئەنجامی ئەو دەستدرێژییە دووگیان بوونە. لە ئەنجامدەرانی تاوانباران، ٢٠،٧ % ناسیاون، ٣٤،٥ % نامۆن و ٤٤،٨ ٨% هەم ناسیاو و هەم نامۆن.

 

ئەم داتایانە لە ناوەندێکی دیاریکراوەوە وەرگیراون و ناتوانرێت بۆ هەموو ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت لە ئێراندا گشتگیر بکرێن. بە وتەی سیمین کازمی، داتا سنووردارەکان هەروەها ڕادەی کێشەکە و ئامادەیی ئەم گرووپە بۆ توندوتیژی سێکسی ئاشکرا دەکات، بەتایبەتی کاتێک باس لەو بەربەستانە دەکرێت کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە لە قسەکردن و دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە پاڵپشتییەکان، بەبێ ئەوەی ڕەچاوی نەبوونی پاراستن بۆ ئەم گرووپە بکرێت لە توندوتیژی سێکسی.

 

کەسانی ئامانجدار هەست بە پێویستی ڕاپۆرتکردن دەکەن

سیمین کازمی لە هەڵسەنگاندنەکەیدا وتی: یەکێک لە توخمە سەرەکییەکان وابەستەیی ژنانی خاوەن پێداویستییە دەروونییەکانە بە ئەندامانی خێزان و چاودێران و کەسانی دیکە بۆ چالاکییە جۆراوجۆرەکانی ڕۆژانە، لە هەندێک حاڵەتدا ئەم پشتبەستنە فەزایێک بۆ دەستدرێژیکردن دروست دەکات یان توانای تاکەکەس لاواز دەکات بۆ بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی یان ڕاپۆرتکردنی توندوتیژی. دۆخەکە ئاڵۆزتر دەبێت ئەگەر دەستدرێژیکارەکە کەسێکی نزیک و متمانەپێکراو بێت. ڕەنگە ئامانجەکە هەست بە پێویستی بکات بۆ ڕاپۆرتکردنی مامەڵەی خراپ.

 

جگە لە وابەستەبوون، کێشەکانی پەیوەندیکردن، بەربەستێکی گرنگی دیکەیە کە سیمین کازمی تیشکی دەخاتە سەر و دەڵێت: ژنانی کەمئەندامی هزری ڕەنگە بە زەحمەت بە تەواوی باسی سروشتی توندوتیژییەکە بکەن، یان ئەنجامدەرەکە بناسنەوە، یان وردەکارییەکانی هێرشەکە بگێڕنەوە شاراوە زیاد دەکات.

 

کێشەکە تەنیا لە هێزی ڕاپۆرتکردنی خراپ بەکارهێناندا سنووردار نییە. هەروەها نەبوونی متمانە بە ژینگە دەتوانێت ڕێگری بکات لە دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە پزیشکییەکان و میکانیزمەکانی پشتیوانی و پرۆسەی یاسایی ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت. بۆیە نایەکسانی کە لە پێگەی کۆمەڵایەتی و جێندەرییەوە سەرهەڵدەدات. بە ئاڵۆزبوون لەگەڵ بەربەستەکانی بەردەم پەیوەندی و وابەستەبوون، توانای ژنان بۆ گەڕان بەدوای دادپەروەریدا زیاتر سنووردار دەکەن.

 

دەربڕینی توندوتیژی بە نموونە

سیمین کازمی بۆ وێناکردنی ڕۆڵی کولتوری جەماوەری لە چۆنیەتی وێناکردنی ئەم بابەتە لە چاوی گشتیدا، نموونەیەک لە زنجیرە تەلەفزیۆنییەکەی پوورە ناپلیۆنی ئازیز دەهێنێتەوە، کە تێیدا دەستدرێژی سێکسی بۆ سەر ژنێکی کەمئەندامی دەروونی بە ناوی قەمەر بە شێوەیەکی گاڵتەجاڕانە وێنا کراوە. سیمین کازمی لەم وتارەدا ئەم نموونەیە وەک بەڵگەیەک دەخاتە ڕوو کە چۆن توندوتیژی بەرامبەر بە خاوەن پێداویستییە دەروونییەکان ئاسایی دەکرێتەوە یان بە بێ مانا لە کولتووری جەماوەریدا دادەنرێت. ئەم جۆرە وێنانە دەتوانن کردەوەی توندوتیژی لە کێشەی جددیەوە بگۆڕن بۆ شتە گاڵتەجاڕییەکان.

 

دەرئەنجامەکانی توندوتیژی سێکسی تەنها لەو ساتەدا سنووردار نییە کە هێرشەکە ڕوودەدات. بابەتەکەی سیمین کازمی نەک هەر تیشک دەخاتە سەر کاریگەرییە جەستەییەکانی وەک برینداربوونی جەستە، دووگیانی نەخوازراو و نەخۆشییە سێکسییە گواستراوەکان، بەڵکو تیشک دەخاتە سەر نیشانە بەرجەستەکراوەکانی وەک سەرئێشە، ئازاری جەستە، تێکچوونی خەو و کێشەکانی دیکە.

 

دەرئەنجامە دەروونییەکان بەرفراوانن

سیمین کازمی لە درێژەی بابەتەکەیدا دەڵێت: دەتوانێ دەرئەنجامە دەروونییەکان زۆر فراوانتر بن، لەوانە دڵەڕاوکێ، خەمۆکی، ترس و دڵەڕاوکێ، نەخۆشی فشاری دوای کارەسات (PTSD)، هەستکردن بە شەرم و تاوانباری، لەدەستدانی متمانە، شەڕانگێزی و نەمانی متمانە بە کەسانی دیکە، لەسەر ئاستی کۆمەڵایەتی، فاکتەرەکانی وەک چەواشەکاری و تاوانبارکردنی قوربانیان، دوورخستنەوە و تەنانەت توندوتیژی خێزانی دەتوانن زیاتر بن کاریگەرییە سەرەتاییەکانی هێرشەکە و دۆخی تاکەکەسەکە زیاتر ئاڵۆز دەکات.

 

هیچ میکانیزمێکی گونجاو نییە

بە وتەی سیمین کازمی، یەکێک لە ئاستەنگەکانی چارەسەرکردنی ئەم کێشەیە، نەبوونی میکانیزمی گونجاوە بۆ دەستنیشانکردن و بەڵگەنامەکردنی ڕووداوەکانی توندوتیژی. توندوتیژی سێکسی دژی ژنانی خاوەن کەمئەندامی دەروونی دەتوانێت لەناو خێزان، لە دامەزراوەکانی چاودێری، لە ناوەندەکانی پەروەردە، یان لە شوێنەکانی تردا ڕووبدات کە خەڵک پشت بە کەسانی دیکە دەبەستن بۆ ئەنجامدانی ژیانی ڕۆژانەیان. بەڵام تێکەڵەیەک لە ڕاهێنانی خراپ بۆ چاودێران، پیشەییەکان و کێشەکانی دەستڕاگەیشتن بە میکانیزمەکانی ڕاپۆرتکردن بەو مانایەیە کە زۆرێک لەم جۆرە حاڵەتانە ڕاپۆرت ناکرێن.

 

لە لایەکی دیکەوە، سیستەمی تەندروستی، دامەزراوە یاساییەکان، ناوەندەکانی چاودێری و پێشکەشکارانی خزمەتگوزارییەکانی دیکەش ڕووبەڕووی ئاستەنگی دەستڕاگەیشتن دەبنەوە.

 

پێویستە زانیاری لەسەر مافە کەسییەکان، مافە سێکسییەکان، خزمەتگوزارییەکانی پشتیوانی و ڕێگاکانی ڕاپۆرتکردنی توندوتیژی بە شێوەیەکی دەستڕاگەیشتن بە ژنانی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکانی هزری دابین بکرێن. ئەگەرنا تەنها بوونی ئەم خزمەتگوزارییانە لەسەر کاغەز بەو مانایە نییە کە لە ڕاستیدا بتوانن دەستیان بەو دەرفەتانە بگات کە پێویستیانە.

 

پەروەردە مەرجێکە بۆ ئەو ژنانەی کە خاوەن پێداویستی تایبەتن لە ڕووی هزرییەوە

سیمین کازمی هەروەها جەخت لە گرنگی پەروەردە لەسەر ماف و سنووری کەسایی و ڕەزامەندی دەکاتەوە و دەڵێت: بۆ ژنانی خاوەن کەمئەندامی هزری، ئەم جۆرە پەروەردە پێویستی بە شێوازی تایبەت و گونجاو و دەستڕاگەیشتن هەیە کە جیاوازیی تاکەکەسی لە پەیوەندیکردن و لێهاتوویی فێربووندا لەبەرچاو بگرێت، لەم ڕوانگەیەشەوە کێشەکە تەنیا پەروەردە نییە بە ئامانجی ڕێگریکردن لە دەستدرێژیکردن ناڕەزایەتییەکانیان و داوای یارمەتی دەکەن.

 

لەبەرامبەردا، سەپاندنی کۆنترۆڵی زیاتر بەسەر جەستە و ژیانی ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت، بەبێ دەستەبەرکردنی دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و پشتیوانی و خزمەتگوزاریی سەربەخۆ، یەکسان نییە بە زیادکردنی ئاسایش بە تەنیا. بەبێ میکانیزمی پشتیوانی بۆ چاودێریکردنی سەربەخۆ و هاوکاری، پشتبەستنی زۆر بە چاودێران دەتوانێت بەشێک بێت لەو لاوازییە سیستماتیکییەی کە ئەم ژنانە ڕووبەڕووی دەبنەوە.

 

نەبوونی داتای ورد

لە ئێراندا ئەم کێشەیە لە چوارچێوەیەکدا سەرهەڵدەدات کە هێشتا توندوتیژی سێکسی پرسێکی هەستیارە و بە دەگمەن لە کایەی گشتیدا باس دەکرێت. نەبوونی لێکۆڵینەوەی گشتگیر و سەختی بەدەستهێنانی داتای ورد، لەگەڵ ئەگەری کەم ڕاپۆرتکردن، بووەتە هۆی دەرکەوتنی وێنەیەکی کێشەکە.

 

بۆیە زاراوەی توندوتیژی نەبینراو کە لە هەڵسەنگاندنی سیمین کازمیدا بەکارهاتووە، تەنیا ئاماژەیە بۆ شاردنەوەی سووکایەتیکردن نییە. بەپێچەوانەوە کۆمەڵێک فاکتەر لە وابەستەیی و جیاکارییەوە تا بەربەستی پەیوەندیکردن، سەرکوتکردنی شایەتحاڵی قوربانییەکان، چەواشەکاری کۆمەڵایەتی و خراپی میکانیزمەکانی پشتیوانی، دەتوانن توندوتیژی لە هەموو قۆناغێکدا کەمتر دەربکەوێت، لە ڕوودانیەوە تا ڕاپۆرتکردنی و دواتر چارەسەرکردنی. 

 

لەم ڕوانگەیەوە، ناکرێ توندوتیژی سێکسی بەرامبەر بە ژنانی خاوەن کەمئەندامی دەروونی سنووردار بکرێت بە پەیوەندی نێوان قوربانی و ئەنجامدەر. هەروەها زەمینە کۆمەڵایەتی و دامەزراوەییەکانی دەوروبەری ئەم ژنانە ڕۆڵیان هەیە لە لاوازییان، توانای قسەکردنیان سەبارەت بە دەستدرێژیکردن، دەستڕاگەیشتنیان بە پشتیوانی و ئایا دەتوانرێت کێشەکە بەدواداچوونی بۆ بکرێت یان نا. سیمینی کازمی ئەمە بە بەشێک لە ‘بێدەنگی سیستماتیکی’ وەسف دەکات کە دەبێتە هۆی توندوتیژی دژی ئەم گرووپە. سەرەڕای دەرئەنجامە دوور مەوداکانی لەسەر ئاستی تاک و کۆمەڵگا، تا ڕادەیەکی زۆر نەبینراوە و نەگوتراوە.