لاڤە کوردە

 

ناوەندی هەواڵ- بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ جۆرێکە لە مامەڵەی دڕندانە و نامرۆڤانە بەرامبەر بە ئەندامانی خێزان و بنەماڵەی ئەو کەسەی کە بە زۆر بێسەروشوێن کراوە، ئەم بێسەروشوێنکردنە ئەوانیش دەکاتە قوربانی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، لە چوارچێوەی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتیدا، دەوڵەتان لە کۆتاییدا بەرپرسیارن لە دڵنیابوون لەوەی کە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ، لەوانەش دیارنەمانی زۆرەملێ، ڕوونەدات. ئەمەش بەو واتایەیە کە دەسەڵات ئەرکی گەڕان و پشکنینی لەسەرە تا چارەنووسی قوربانییەکە یان شوێنی خۆی دیاری دەکات، لەگەڵ ئەمەشدا ئازیزان و بنەماڵە و کۆمەڵگەی کەسانی بێسەروشوێن مافی گەڕانیان هەیە و دەوڵەتانیش ئەرکی پاراستنی ژیان و یەکپارچەیی کەسیی خۆیان هەیە لەکاتێکدا ئەو کارە دەکەن.

 

کاتێک ئەندامانی خێزان و ئازیزان و کۆمەڵگەکان نازانن کەسێکی بنەماڵەکەیان لە کوێیە چونکە بە زۆر بێسەروشوێن کراوە، ناچارن بەدوایاندا بگەڕێن، هەرچەندە ئەوە بەرپرسیارێتی دەسەڵاتە، بەهۆی نەبوونی زانیارییەوە دڵتەنگ دەبن، دەچنە لای دەسەڵاتداران، لە شەقامەکان دەسوڕێنەوە، دەچنە ناو ناوچەکانی شەڕی چەکدارییەوە و چەندین هەنگاوی دیکە دەگرنەبەر بۆ دۆزینەوەی ئازیزەکەیان بە زیندووی یان لانیکەم چارەنووس یان شوێنی دیاری دەکەن..

 

بۆ دیارنەمانی زۆرەملێ لە یەکەم ماددەی ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی هەموو کەسەکان لە دیارنەمانی زۆرەملێ  "ICPPED" هاتووە کە نابێت هیچ کەسێک لە هیچ بارودۆخێکدا ڕووبەڕووی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ بکرێت، ئەم ڕێککەوتننامەیە ئامرازێکی سەرەکی نێودەوڵەتییە کە لە ڕووی یاساییەوە پابەندکەرە بۆ ڕێگریکردن لە دیارنەمانی زۆرەملێ و داننان بە مافی قوربانییەکان و کەسوکارەکانیان بۆ دادپەروەری و ڕاستی و قەرەبووکردنەوە، لە کۆی ١٩٣ دەوڵەت تەنیا ٧٧ دەوڵەت ئەندامی ڕێککەوتننامەکەن، کە لە ساڵی ٢٠١٠ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە.

 

 هەروەها ئامڕازی سەرەکی نێودەوڵەتی یاسای ڕۆمای دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکان، ماددەی حەوتەمی یاساکە تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی پێناسە دەکات و دیارنەمانی زۆرەملێ لەنێوانیاندا دەگرێتەوە١٩٩٤ و ڕێککەوتننامەی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی هەموو کەسەکان لە دیارنەمانی زۆرەملێ لە ساڵی ٢٠٠٦ جێگیرکرا.

 

ڕێککەوتننامەی نێوان ئەمریکا سەبارەت بە بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێی کەسەکان ساڵی ١٩٩٤، ڕێککەوتننامەی ئەمریکی بۆ مافەکانی مرۆڤ "ACHR"، کە بە پەیماننامەی ساڵی ١٩٦٩ی سان خۆسێ ناسراوە.

 

 لە پشت هەموو ئەم پێشکەوتنانەدا، داواکاری بنەماڵەی کەسانی بێسەروشوێنکراو زۆربەی کات بێ وەڵام ماوەتەوە یاخود ئەندامانی بنەماڵەش لەبری پێدانی زانیاری ڕووبەڕووی هەراسانکردن و هەڕەشەو گرتن و ئەشکەنجە دەبنەوە.

 

ژنان پێشەنگایەتی تەڤگەرەکانی گەڕان بەدوای بێسەروشوێنکراوان دەکەن

کاتێک دەوڵەت لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیدا بێ کردارە، بارگرانی گەڕان دەکەوێتە سەر بنەماڵە و ئازیزانی ئەو کەسانەی کە بە زۆر بێسەروشوێن کراون، ئەوان دەبنە پارێزەری مافی مرۆڤ کە خەبات دەکەن بۆ دادپەروەری و ڕاستی و قەرەبووکردنەوە، ئەم تەڤگەرە بەهێزانە بۆ گۆڕانکاری زۆرجار لەلایەن ژنانەوە پێشەنگایەتی دەکرێن، کە کۆمەڵەیەک و ڕێکخراو دروست دەکەن و ڕۆڵ دەگرنەبەر بۆ پڕکردنەوەی ئەو بۆشاییەی کە دەسەڵاتداران بەجێییان هێشتووە، گەڕان بەدوای کەسانی بەزۆر بێسەروشوێنکراودا ئەرکی دەوڵەتەکانە نەک ژنان، بەڵام مافی خۆیانە بەدوای کەسە ئازیزەکانیاندا بگەڕێن کە قوربانی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێن، کاتێک ژنان بەدوای کەسانی بێسەروشوێنکراوی زۆرەملێدا دەگەڕێن، ئەوا مافی گەڕانی خۆیان بەکاردەهێنن کە لە سێ ماف پێکهاتووە: مافی ڕاستی، مافی پاراستنی یاسایی و مافی زانیاری.

 

ژنان دەبنە پارێزەری مافی مرۆڤ

ژنان پارێزەری مافی مرۆڤن لە گەڕان، بەرگری لە مافی کەسانی بێسەروشوێنکراوی زۆرەملێ دەکەن، لەوانەش مافی ئازادی و ئاسایشی کەس، بۆ گەرەنتی دادوەری، ناساندنی وەک کەسێک لەبەردەم یاسادا،  ئازادی لە ئەشکەنجە و مامەڵەی خراپی دیکە. ئەمەش وایان لێدەکات پارێزەری مافی مرۆڤ بن، بەپێی دادگای نێوان ئەمریکا و کۆمیسیۆنی نێوان ئەمریکا بۆ مافەکانی مرۆڤ "IACHR"، ژنە گەڕانەکان پێویست ناکات نیشان بدەن کە پیشەیەکی دیاریکراویان هەیە یان خاوەنی بڕوانامەی دەوڵەتن یان تەنانەت خۆیان وەک بەرگریکار بناسێنن، ئەگەر بۆ بەرەوپێشبردن و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ کاربکەن، بۆ نموونە بە گەڕان بەدوای قوربانیانی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێدا، ئەوە بەسە بۆ ئەوەی بە بەرگریکاری مافی مرۆڤ هەژمار بکرێن،. گەڕان ڕێگایەکە بۆ زامنکردن و پاراستنی مافی مرۆڤی کەسانی بێسەروشوێنکراوی زۆرەملێ، هەربۆیە ژنان داوای ڕاستی و دادپەروەری و قەرەبووکردنەوە دەکەن، ژنانی گەڕان بەدوای ژنانی دیکەدا دەبینن کە لە هەمان دۆخدان و زۆرجار ڕێکخراوێک پێکدەهێنن کە لە ئەندامانی خێزانی کەسانی بێسەروشوێنکراوی زۆرەملێ پێکهاتوون، ئەوان بەهۆی نەبوونی وەڵام لە لایەن دەوڵەتەوە سەبارەت بەوەی کە ئازیزانیان چی بەسەر هاتووە یان لە کوێن کۆدەکرێنەوە، ئەم پرۆسە ڕێکخراوەییانە دەیانکەنە بەدواداچوون، ڕاهێنانی کارگێڕی، یاسایی یان تەنانەت پزیشکی دادوەری وەردەگرن؛ کاری مەیدانی دەکەن و سەدان کەسیان دۆزیوەتەوە، هەندێکجار لە ژیاندان و هەندێکی تریش گیانیان لەدەستداوە، هەروەها لۆبی و گفتوگۆ لەگەڵ دەسەڵاتە نیشتمانییەکان و دەزگا نێودەوڵەتییەکان دەکەن بۆ دروستکردنی یاسا لەسەر بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و ژنانی گەڕان.

 

ژنان لەکاتی گەڕان ڕووبەڕووی توندوتیژی ڕەگەزی دەبنەوە

کاتێک بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ ڕوودەدات، گەڕانەکان کە زۆربەیان ژنن، چالاکییەکانیان لە چوارچێوەی مەترسیداردا ئەنجام دەدەن، بەهۆی کارەکانیان و ناسنامەکانیانەوە، ئەمەش گەڕانەکە مەترسیدار دەکات. هەروەها ڕووبەڕووی بەربەستی پێکهاتەیی دەبنەوە کە ڕێگری لە کارەکانیان دەکەن، وەک ڕەگەزپەرستی یان جیاکاری، زۆرجار ژنان لەکاتی گەڕان ڕۆڵی بژێوی ژیان دەگرنە ئەستۆ لە هەمانکاتدا بڕێکی زۆر کات و پارە و تەنانەت تەندروستی خۆیان بەخت دەکەن بۆ گەڕان. ئەو کاتەی کە بە گەڕان بەسەری دەبەن، دەتوانێت ببێتە هۆی دەستلەکارکێشانەوە یان دوورخستنەوەیان لە کارەکەیان و دەتوانێت ڕێگرییان لێبکات لە دەستڕاگەیشتنێکی تەواو بە مافەکانی وەک نیشتەجێبوون، تەندروستی، خۆراک و پاراستنی کۆمەڵایەتی، هەڕەشە و کوشتن و ئەشکەنجەدان و ئاوارەبوونی زۆرەملێ بۆ بێدەنگکردنی ژنان و پاراستنی بێ سزا، ئەمەش توندوتیژی لەسەر بنەمای ڕەگەزیش دەگرێتەوە، وەک توندوتیژی زایەندی، هەروەها لە دیارنەمانی زۆرەملێ، ژنان بەهۆی خەمەوە تووشی نەخۆشی دەروونی دەبن، فشاری بەردەوام و خودی پرۆسەی گەڕان هەموویان زیان بە تەندروستی جەستەیی و دەروونی ژنانی گەڕان دەگەیەنن. نموونە: دڵەڕاوکێ، خەمۆکی، نەخۆشی شەکرە، بەرزی پەستانی خوێن، نەخۆشی درێژخایەن، ماندوێتی درێژخایەن و ئازار، لەدەستدانی یادەوەری، دەروونی و زەبر و زەنگ دوای گەڕان.

 

دایکانی شەممە، لەچک سپی ، ئاشتی

دایکانی کورد هەزاران ساڵە کۆمەڵگەیی بوون بەرەوپێشەوە دەبەن و بناغەی کولتوور، ژیان و داهێنانیان بونیاد ناوە،  دایکان بە بێ ترس و بە بوێرییەوە خاوەندارییان لە ڕۆڵەکانیان کرد، لە دژی زوڵم و ستەمدا بوونەتە دایکانی شەممە، دایکانی ئاشتی، دایکانی لەچک سپی، دایکانی دادپەرەوەری، ناهێڵن جارێکی تر کۆمەڵگە لە شکۆ و بەهاکانی خۆی دووربکەوێتەوە،  دایکانی شەممە کە هەفتانە خۆپیشاندان لە گۆڕەپانی گەلاتەسەرای ئیستەنبوڵ ئەنجام دەدەن بۆ داوای چارەنووسی کەسوکارەکانیان کە لە دەستبەسەریدا بێسەروشوێنن یان کوژراون، داوای دادگاییکردنی تاوانباران دەکەن، لە یەکەم شەممەی ساڵی ٢٠٢٦دا هەزارو ٨٤هەمین خۆپیشاندانی هەفتانەی خۆیان ئەنجامدا، ئەم دایکانە لە چارەنووسی ڕۆڵەکانیان دەپرسن کە زیاتر لە ٣٢ ساڵە بێسەروشوێنن و دەوڵەت هیچ هەنگاوێک نانێت بۆ ئاشکراکردنی چارەنووسیان، دایکان بوونەتە پارێزەری مافی مرۆڤ و هەموو هەفتەیەک بە دروشم و پانکارتەوە لە مەیدانەکان کۆدەبنەوە.

 

 تێکۆشانی دایکان تەنها لە جوگرافیای کورداندا سنوردار نەبووەو لە سەرانسەری جیهاندا بە هەمانشێوە چەندین دایک و ژن تێکۆشان بەڕێوەدەبەن.