سارا پورخەزری

 

کرماشان-شەقامەکان دەتوانن ئاوێنەیەک بن کە ڕەنگدانەوەی بیرۆکە و باوەڕە باوەکانی کۆمەڵگەیەک بن، بەو پێیەی ڕەگ و ڕیشەی کولتوور و بەهاکانی کۆمەڵگەیەک لەو سیمبول و توخمە هونەرییانەدا دەردەکەون کە گوزارشت لە بیروباوەڕی بەکۆمەڵ دەکەن.

 

بە پیاسەکردن بە شەقامەکانی کرماشان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە شوێنەوار و پەیکەری کەسایەتییە ئەفسانەییەکان و دیوارە ڕەنگاوڕەنگەکان و سیمبولیەکانی دیکە کە تاکی سەرکەوتوو و شەرەفمەندانە نیشان دەدەن، زیاتر لە وێنە و پەیکەری پیاواندا سنووردارە، وەک ئەوە وایە ژن بەشێک نەبووبێت لە مێژوو و ناسنامەی شارەکە، وەکو ئەوەی شایستەی ئامادەبوون و نوێنەرایەتیکردن نەبێت لە کەشی گشتییەکانیدا.

 

لەم چوارچێوەیەدا، فەریبا ت.، چالاکوانی مافی ژنان وتی: لە کۆمەڵگەیەکدا، کە پێکهاتەیەکی پیاوسالاری زاڵ بێت، کەشی گشتی و ئاسانکارییەکانی دەبنە دۆمەینی تایبەتی پیاوان، بەسەختی هیچ شوێنەواری ژن لەو ئامڕاز و سیمبولیانەی کە قارەمانێتی بەرجەستە دەکەن، نادۆزیتەوە؛ ئامادەبوونی سەربەخۆیان لە کایەی گشتیدا لەلایەن سیستەمی باڵادەستەوە بە هەڕەشەیەک دادەنرێت و نەبوونیشیان بە ناچاری دەبێتە هۆی پەراوێزخستنی وێنەکەیان، هەروەها نوێنەرایەتیکردن لە دیوارەکێشانەکاندا.

ئاماژەی بەوەشکرد، کە وێنەی پیاوان لەسەر دیواری قوتابخانەکان و مەلەوانگە و کۆمەڵگە وەرزشییەکان و دامەزراوە گشتییەکانی دیکە بە ئامادەیی و زاڵ دەمێننەوە، لە کاتێکدا وێنەی ژنان، کاتێک دەردەکەون، دەگمەن و کۆنەپەرستانەن، وردەکاری و تایبەتمەندی تاکەکەسییان تێدا نییە، وەک ئەوەی هەوڵێکی بە ئەنقەست هەبووبێت بۆ تەمومژاویکردنی ناسنامەی ڕاستەقینەییان و سڕینەوەی بوونی بینراویان، وتی: تەنانەت کاتێک وێنەی ژنێک، هەرچەندە بە شێوەیەکی سنووردار، لەسەر دیوارەکانی شارەکە دەردەکەوێت، وێناکردنی ئەو تەنها لەو چەشنە کۆنەپەرستانەدا قەتیس دەمێنێتەوە کە سیستەمی پیاوسالاری بەردەوام دەکات، ئەو یان وەک دایکی قوربانیدەر یان ئەو ژنەی کە سەرقاڵی کاری ماڵەوەیە، پێشکەش دەکرێت، بەم شێوەیە ڕۆڵە نەریتییەکانی بەرهەم دەهێنێتەوە و پێگەی ژێردەستەی خۆی بەهێزتر دەکات.

 

ڕوونیکردەوە، کە بە پێچەوانەی ئەم وەدەرنانی سیستماتیکەوە، دیوارەکانی کرماشان ڕووبەڕووی دیاردەیەکی نائارامکەر دەبنەوە، ئەویش بڵاوبوونەوەی دروشم و گرافیتی بوون و کەرامەت و سەربەخۆیی ژن بە ئامانج دەگرن، لەوانە هەڕەشەی ئاشکرا لە دژی ئەو ژنانەی کە ڕەخنە لە حیجابی زۆرەملێ دەگرن، تەنانەت هاندانی توندوتیژی بەرامبەریان.

 

قەدەغەکردنی وێناکردنی ڕاستەقینەی ژنان

سارا ج.، هونەرمەندی بینراوی خەڵکی کرماشان، بەشێک لە ئەزموونە دووبارەبووەکانی کارکردنی لەگەڵ شارەوانیدا دەگێڕێتەوە و تیشک دەخاتە سەر ئەو سنووردارکردنە توندانەی کە بۆ وێناکردنی ژنان لە کەشی گشتیدا سەپێنراون، وتی: وێنەی ڕاستی ژنان لە شەقامەکانی شاردا بە توندی قەدەغەیە و تەنها وێنەکێشانی سادە و سەرەتایی و منداڵانە ڕێگەپێدراوە، بە مەرجێک لە شوێنە داخراوەکاندا تەنها بۆ ژنان جێبەجێ بکرێت.

 

هەروەها ڕووداوێکی نزیکەی شەش ساڵ لەمەوبەری بیر دەهێنێتەوە کاتێک ڕاسپێردرابوو وێنە لەسەر دیوارێک دروست بکات کە کۆمەڵێک منداڵ پیشان دەدات کە دەست بە دەست دەڕۆن، وتی: دیزاینێکم ئامادەکرد کە سێ منداڵی کچ و سێ منداڵی کوڕ لەگەڵ یەکتر وەستاون، بەڵام شارەوانی ڕەتیکردەوە، داوای کرد ژمارەی منداڵانی کچ کەمبکرێتەوە و منداڵەکان بە دەستەوە نیشان نەدرێن، ناڕەزایەتی و پێداچوونەوەکان بەردەوام بوون تا هەموو منداڵە کچەکان لەسەر دیوارەکە دەرهێنران و تەنها چوار کوڕ لەسەر دیوارەکە مانەوە.

 

ئەمەش تەنها ڕەوتێکی تێپەڕ نییە، بەڵکو سیاسەتێکی سیستماتیکی وەدەرنانییە کە تەنها ڕێگریکردن لە دەرکەوتنی ژنان لەبەردەم خەڵکدا تێدەپەڕێت، درێژدەبێتەوە بۆ شێواندنی وێنەکانیان و سڕینەوەی تایبەتمەندییەکانیان، جا چ لەسەر دیواری شارەکان بێت، چ لەسەر بەردی گۆڕەکان بێت یان لەسەر تابلۆی بازرگانی.

سەرەڕای جیاوازیی ناوەڕۆکەکان، ئەم پراکتیزانە ڕەنگدانەوەی لۆژیکێکی پیاوسالاری هاوبەشە کە هەوڵدەدات بوونی ژنان کۆنترۆڵ بکات و پاسەوانی بەسەر نوێنەرایەتی بینراویاندا بسەپێنێت، ئەمەش بە ڕوونی لە ئەفغانستان لە سەردەمی تاڵیباندا دیارە، کە قەدەغەکردنەکە درێژبووەوە بۆ لابردنی وێنەی ژنان لە پەنجەرەی دوکانەکان و ئارایشتگاکان، بۆیە سڕینەوەی وێنەی ژنان تەنها بابەتی خودی وێنەکە نییە، بەڵکو هەوڵێکە بۆ داگیرکردنی مافی دەرکەوتن و نوێنەرایەتیکردن و بوونیان وەک بریکاری سەربەخۆ و چالاک لە کایەی گشتیدا.