ناوەندی هەواڵ

لە کاتێکدا بەرپرسانی کۆماری ئیسلامی هەمیشە باس لە باشبوونی ڕەوشی ژنان دەکەن، ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ لە نیوەی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا وێنەیەکی جیاواز نیشان دەدەن. وێنەیەک کە باس لە زیادبوونی لەسێدارەدان، دەستگیرکردن، دەرکردنی سزای قورسی دادوەری، کوشتنی ژنان و کوژرانی سەدان ژن لە خۆپیشاندانەکاندا دەکات و جارێکی تر نیگەرانییەکانی لەسەر توندکردنەوەی سیاستە سیستماتیکییەکان دژ بە ژنان زیاد کردووە.

 

بەپێی ئەو ڕاپۆرتانەی لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە بڵاوکراونەتەوە، لە شەش مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا لانی کەم  نۆ  ژن لەسێدارەدراون، زیاتر لە پێنج هەزار ژن دەستگیرکراون کە ناسنامەی ٣٦٨ لەوان ئاشکرا کراوە، چوار ژنە چالاکوان ڕووبەڕووی سزای لەسێدارەدان بوونەتەوە، بە دەیان ژنە چالاکوان سزای زیندانیکردن و قامچییان بەسەردا سەپاوە، لانی کەم ٤٥ ژن بوونەتە قوربانیی دیاردەی ژنکوژی، دوو ژن بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومییەکان گیانیان لەدەستداوە، هەروەها لانی کەم ٢٥٠ ژن لە خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەمدا کوژراون. سەرجەم ئەم داتایانە نیشانی دەدەن کە گوشارە پێکهاتەییەکان بۆ سەر ژنان لە ئێراندا قورستر بوون و پێشێلکردنی مافە بنەڕەتییەکانیان بەربڵاوتر بووە.

 

لە ماوەی شەش مانگدا نۆ ژن لەسێدارەدراون

بەپێی ئامارە بڵاوکراوەکان، لە نیوەی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا سزای لەسێدارەدانی نۆ  ژن لە زیندانە جیاوازەکانی ئێراندا جێبەجێ کراوە. لەم کەسانە، پێنج ژنیان هاوڵاتیی تورکیا بوون. لە نێوان دۆسیە تۆمارکراوەکاندا، حەوت ژن بە تۆمەتی کوشتنی بەئەنقەست و دوو ژنیش بە تۆمەتەکانی پەیوەندیدار بە تاوانەکانی ماددەی هۆشبەر لەسێدارەدراون. جێبەجێکردنی ئەم سزایانە لە زیندانەکانی پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات، ئەسفەهان، قەزوین، زەنجان و ئەردەبیل بووە. چالاکوانانی مافی مرۆڤ لەو بڕوایەدان کە بەردەوامیی لەسێدارەدانی ژنان، بەتایبەت لەو بارودۆخەی کە پڕۆسەی دادگاییکردن ڕووبەڕووی ڕەخنەی بەربڵاوە، نیگەرانییەکان لەسەر مافی دادگاییکردنی دادپەروەرانە زیاتر دەکات.

 

سزاکانی لەسێدارەدان، زیندان و قامچی: گوشاری دادوەری لەسەر چالاکوانانی ژن

لە هەمان کاتدا، دەزگای دادوەریی کۆماری ئیسلامی بەردەوامە لە دەرکردنی سزای قورس دژی چالاکوانانی ژن. بەپێی ئەم ڕاپۆرتە، لە شەش مانگی یەکەمی ساڵدا، ٤٦ ژنە چالاکوان ڕووبەڕووی سزای وەک لەسێدارەدان، زیندان، قامچی و زیندانی هەڵپەسێردراو بوونەتەوە. لە نێو ئەم دۆسیانەدا، مریەم هەداوەند، ئەرخەوان فەلاحی، مەهناز چاردۆلی و بیتا هیمەتی سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپاوە. سزای لەسێدارەدانی بیتا هیمەتی لە قۆناغی تێهەڵچوونەوەدا هەڵوەشاوەتەوە و دۆسیەکەی چاوەڕێی پێداچوونەوەی دووبارەیە. سێ لەم ژنانە لە دەستگیرکراوانی خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەم بوون کە لەلایەن لقەکانی ١٥ و ٢٦ی دادگای شۆڕشی تارانەوە سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپابوو. هەروەها، ٤٤ ژنە چالاکوان بە گشتی ٢١١ ساڵ و پێنج مانگ سزای زیندانییان بۆ بڕاوەتەوە. سێ ژنە چالاکوان بە گشتی ١٧٩ لێدانی قامچی و چوار چالاکوانی تریش بە گشتی ١٤ ساڵ سزای زیندانیی هەڵپەسێردراویان وەرگرتووە. ئەم سزایانە لە ڕوانگەی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە ئەوە نیشان دەدەن کە ئامرازە دادوەرییەکان بە بەربڵاوی بۆ سنووردارکردنی چالاکیی ژنان بەکاردەهێنرێن.

 

زیاتر لە پێنج هەزار دەستگیرکراو: تەنها ناسنامەی ٣٦٨ ژن ئاشکرا کراوە

ڕاپۆرتەکانی مافی مرۆڤ باس لە دەستگیرکردنی زیاتر لە پێنج هەزار ژن دەکەن لە نیوەی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا. بەڵام بەهۆی سنووردارکردنی بەربڵاوی ئینتەرنێت، بارودۆخی ئەمنی وڵات، خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەم، و هەروەها شەڕی ٤٠ ڕۆژەی نێوان ئێران، ئیسرائیل و ئەمریکا، تەنها ناسنامەی ٣٦٨ لە دەستگیرکراوەکان ئاشکرا کراوە. بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکان، لە نێو ئەم کەسانەدا ٧٠ ژنی کورد، ٥٠ ژنی لۆڕ، ٢٩ ژنی بەهایی، ١٩ ژنی گیلەک، ١٢ ژنی بەلوچ، ١١ ژنی تورک، شەش خوێندکاری زانکۆ و سێ مامۆستا هەن. هەروەها دەستگیرکردنی لانی کەم ٢٣ کچی تەمەن ژێر ١٨ ساڵیش تۆمارکراوە کە ناسنامەیان زانراوە. چالاکوانانی مافی مرۆڤ ڕایدەگەیەنن کە ژمارەی ڕاستەقینەی دەستگیرکراوان زۆر زیاترە لە ئامارە بەڵگەدارەکان و ڕێگرییەکانی بەردەم ڕووماڵکردنی هەواڵ، ڕێگەی لە تۆمارکردنی تەواوی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ گرتووە.

 

ژنکوژی: ئەو توندوتیژییەی هێشتا دەبێتە هۆی مردن

بەپێی داتاکانی تۆمارکراون، لە شەش مانگی سەرەتای ساڵی ٢٠٢٦دا لە ئێران لانی کەم ٤٥ ژن کوژراون. لەوانە، پێنج دۆسیە بە ناوی پاساوی نامووس تۆمارکراون و دوو ژنیش کە هێشتا منداڵ بوون و بە زۆر بەشوودرابوون، لەلایەن هاوسەرەکانیانەوە کوژراون. کێشەی خێزانی لە ٢٧ دۆسیەدا، هێشتا وەک گرنگترین هۆکار لە دۆسیەکانی ژنکوژیدا تۆمارکراوە. پارێزگای تاران بە ١٦ دۆسیە، سیستان و بەلوچستان بە شەش دۆسیە و فارس بە چوار دۆسیە، زۆرترین ئاماری ژنکوژییان تێدا تۆمارکراوە. لە پارێزگاکانی ئازەربایجانی ڕۆژهەڵات، ئازەربایجانی ڕۆژاوا و خوزستان هەر یەکەیان دوو دۆسیە، و لە پارێزگاکانی یەزد، گیلان، لوڕستان، مازندەران، کرمان، کوردستان، گوڵستان، قەزوین، سمنان، خۆراسانی باکوور، چوارمەحال و بەختیاری، ئەسفەهان و ئەلبورزیش هەر یەکەیان یەک دۆسیەی ژنکوژی تۆمارکراوە. لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکان نیشانی دەدات کە لە زۆربەی حاڵەتەکاندا، بکوژەکان نزیکترین کەسی قوربانییەکە بوون، وەک هاوسەر، هاوسەری پێشوو، باوک، برا یان ئەندامانی تری خێزانەکە. ئەمەش مۆدێلێک نیشان دەدات کە بەردەوامیی توندوتیژیی خێزانی و سیستماتیکە دژ بە ژنان.

 

لە ئەنجامی تەقەی هێزە حکومییەکاندا دوو ژن کوژران

بەپێی ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان، دوای بڵاوبوونەوەی هەواڵی کۆچی دوایی ڕێبەری پێشووی کۆماری ئیسلامی و سازکردنی کۆبوونەوە و شایی سەر شەقامەکان لە هەندێک شاردا، هێزە حکومییەکان بە تەقەی ڕاستەوخۆ وەڵامی هاوڵاتیانیان دایەوە. لەم ڕووداوەدا، ئاهوو قەلەندەری (لە خوڕەماباد) و فائیزە ئەفشاری (لە سەمیرەم) لە ڕۆژانی نۆ و دە‌ی مانگدا (شوبات/ئازار) بەهۆی فیشەکی هێزە حکومییەکانەوە گیانیان لەدەستدا. ئەم دوو دۆسیەیە لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤەوە وەک "کوشتن لەلایەن حکومەتەوە تۆمارکراون.

 

٢٥٠ ژن کە لە خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەمدا گیانیان لەدەستدا

یەکێک لە بەشە هەرە دڵتەزێنەکانی ئەم ڕاپۆرتە بۆ قوربانیانی خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەم تەرخانکراوە. بەپێی ئامارە بڵاوکراوەکان، لانی کەم ٢٥٠ ژن لەم خۆپیشاندانانەدا بە تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە حکومییەکان کوژراون و تا ئێستا ناسنامەی ٢٠٦ لەوان ئاشکرا کراوە. هەروەها لانی کەم ٢٥ کچی ژێر تەمەن ١٨ ساڵ لە نێو کەسە کوژراوەکانداد هەن کە ناسنامەی ١٩ لەوان زانراوە. زۆرترین ژمارەی ژنە کوژراوەکان لە پارێزگاکانی تاران، ئەسفەهان، ئەلبورز، گیلان و خۆراسانی ڕەزەوی تۆمارکراوە. لە نێو کەسە کوژراوەکاندا، ٢٢ خوێندکاری زانکۆ، دوو مامۆستا و حەوت کەس لە پزیشک، پارێزەر و کارمەندانی تەندروستی دەبینرێن.

 

توندکردنەوەی جیاکارییە سیستماتیکییەکان دژ بە ژنان

چالاکوانانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکەن کە دەستگیرکردنی بەربڵاوی ژنان، دەرکردنی سزای قورس، جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان، سنووردارکردنی کۆمەڵایەتی و زیادبوونی توندوتیژی دژ بە ژنان، بەشێکە لە سیاسەتێکی سیستماتیک بۆ سنووردارکردنی ئامادەیی ژنان لە فەزای گشتیدا؛ سیاسەتێک کە دوای بزووتنەوەی "ژن، ژیان، ئازادی" ڕەهەندی بەربڵاوتری بەخۆوە بینیوە. بە بڕوای ئەم ڕێکخراوانە، سیاسەتەکانی سەر بنەمای جیاکاریی ڕەگەزی، سنووردارکردنی یاسایی، بەتاوانناسی کردنی چالاکییە مەدەنییەکان و گوشارەکان بۆ سەر چالاکوانانی مافی ژنان، لەگەڵ نەبوونی پاراستنی یاسایی کاریگەر بۆ قوربانیانی توندوتیژی، ڕێگە بۆ بەردەوامیی پێشێلکاریی بەربڵاوی مافەکانی ژنان خۆش دەکات. ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ نیگەرانیی خۆیان لەسەر ژمارەی بەرزی دەستگیرکردنەکان، دەرکردنی سزای قورس و زیادبوونی دۆسیەکانی ژنکوژی دەردەبڕن، ڕەوشی مافەکانی ژنان لە ئێران بە خراپ ناوزەد دەکەن و داوای سەرنج و کاردانەوەی جیدیی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکەن لە هەمبەر پێشێلکاریی بەردەوامی مافەکانی ژنان لە کۆماری ئیسلامیدا.