شەهلا محەمەدی

ناوەندی هەواڵ- لەگەڵ پەرەسەندنی فشارەکانی سەر زیندانیانی سیاسی و داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پرسیارەکان لە بارەی دۆخی دەسەڵاتی دادوەری، سەربەخۆیی پیشەی یاسایی و داهاتووی هەوڵەکان بۆ کەمکردنەوەی سوود وەرگرتن لە سزای لەسێدارەدان زیاتر دەبن.

 

بۆ ڕوونکردنەوە لەسەر دۆسیەی زیندانیانی سیاسی و کاریگەریی زیادبوونی فشارەکان لەسەر پارێزەرەکانیان و ناڕەزایەتییە بەردەوامەکانی ناو زیندانەکان و بێدەنگی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەبارەت بە دۆخی زیندانەکانی ئێران، ئاژانسەکەمان ئەم چاوپێکەوتنەی لەگەڵ تناز کەلاهچیان، پارێزەری مافی مرۆڤ ئەنجامدا.

 

بۆچی فشار لەسەر پارێزەرانی بەرگری لە زیندانیانی سیاسی و دۆسیەی مافی مرۆڤ زیادی کردووە؟ ئەمە چ کاریگەرییەکی لەسەر مافی بەرگری و سەربەخۆیی پیشەی یاسایی لە ئێراندا هەیە؟

فشار لەسەر پارێزەران شتێکی نوێ نییە، لە ساڵانی سەرەتای کۆماری ئیسلامیەوە سەربەخۆیی سەندیکای پارێزەران کەوتۆتە بەر چەندین کۆت و بەند، لەوانە دانانی ئەمینداران بۆ ئەو کۆمەڵەیە، هەڵوەشاندنەوەی هەندێک مۆڵەتی پارێزەران و ڕێگری لە کار کردنی پارێزەرانی سەربەخۆ، ئەم فشارە وردە وردە توندتر بووە.

 

لەگەڵ سەرهەڵدانی پرسە سیاسی و ئەمنییەکان لەم ساڵانەی دواییدا، ڕۆڵی پارێزەرانی سەربەخۆ تادێت گرنگتر بووە، سەرەڕای نەبوونی سەربەخۆیی پێویست لە سیستەمی دادگای ئێراندا، بەتایبەتی لەم دۆسیانەدا، پارێزەران وەک یەکێک لە ئامرازە هەرە چارەنووسسازەکانی داکۆکیکردن لە مافی تۆمەتبارەکان دەمێننەوە.

 

بۆیە ڕۆڵی پارێزەرانی مافی مرۆڤ تەنها لە بەرگریکردن لە بریکارەکانیان لە دادگا تێدەپەڕێت، هەروەها پێشێلکارییەکانی دژی بریکارەکانیان بەڵگەنامە دەکەن، وەک ڕەتکردنەوەی نوێنەرایەتی یاسایی یان چارەسەری پزیشکی، تۆمەتی هەڵبەستراو و پێشێلکردنی ستانداردەکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە و ئەم پێشێلکارییانە دەخەنە بەردەم خەڵک و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان.

 

ئەم هەوڵانە ڕووبەڕووی کاردانەوەی ئەمنی بوونەتەوە، زۆرێک لە پارێزەران بە تۆمەتی ئەمنی لێپێچینەوەیان لەگەڵدا کراوە، زیندانیکراون، مۆڵەتەکانیان ڕاگیراوە، ڕێگرییان لێدەکرێت لە کارکردنی یاسایی، سەرەڕای ئەوەش، زۆرێک بەردەوامن لە بەرزڕاگرتنی ئەرکی پیشەییان کە بەرگری لە مافی تۆمەتبارەکان و ئاشکراکردنی ئەو پێشێلکارییانە دەکات کە بەرگەی دەگرن.

 

هاوکات لەگەڵ سەرکوتکردنی پارێزەران، فشارەکان بۆ سەر زیندانییە سیاسییە ژنەکان لە زیندانی ئێڤین چڕتر بووەتەوە، ئەمەش دوای هەڵکوتانە سەر باڵەکەیان لەلایەن هێزە تایبەتەکانەوە و هەڕەشەی خێراترکردنی سزاکان، چۆن لە ڕوانگەی یاساییەوە ئەم پێکهاتانە هەڵدەسەنگێنیت؟

بارودۆخی ژنانی زیندانی سیاسی جیاوازە لە ژنە زیندانییە تاوانبارەکان، لە تاران، باڵی ژنانی زیندانی ئێڤین بەزۆری بۆ زیندانیانی سیاسی و ئەمنیەتی دیاری کراوە و زیندانی قەرتشاکیش زۆرینەی ئەو زیندانیانەی ژنە کە بە تاوانی تاوانکاری سزا دراون.

 

لە چەند هەفتەی ڕابردوودا ژمارەیەک ژنە زیندانی تاوانکاری بۆ باڵی ژنانی ئێڤین گواستراونەتەوە، کە ئەمەش ناڕەزایەتی زیندانییەکانی لێکەوتەوە. ناڕەزایەتیی ئەوان بەرامبەر بە بوونی خودی زیندانییەکان نەبوو، بەڵکو لەسەر سنوورداربوونی شوێن و کەمی سەرچاوە بوو، چونکە ئەو پێویستیانەی کە هەن تەنانەت بۆ زیندانیانی ئێستاش بەس نین.

 

ژنە زیندانییەکان دەستیان کرد بە قسەکردن بۆ بەڕێوبەری زیندان و پێشکەشکردنی داواکارییەکانیان لە ڕێگەی کەناڵە فەرمییەکانەوە، بەڵام دوای ئەوەی داواکانیان پشتگوێ خرا، پەنایان بۆ ناڕەزایەتی ئاشتیانە برد، بەڵام بەڕێوبەری زیندان لە ڕوانگەی ئەمنیەوە مامەڵەی لەگەڵ ئەم ناڕەزایەتیانەدا کرد.

 

هەروەها زیندانییانی ژن پرسی نیشتەجێبوونی منداڵانیان لەگەڵ دایکیان لە زیندان وروژاندووە، وەک ئەوەی یاسا ڕێگەی پێداوە و جەختیان لەوە کردەوە، کە ئەو خزمەتگوزارییانەی پێشکەشیان دەکرێت بەپێی پێویست نین.

 

سەبارەت بەو ڕاپۆرتانەی باس لەوە دەکەن کە هەندێک لە زیندانییانی ژن هەڕەشەی خێرا دەرکردن یان جێبەجێکردنی سزایان لێ کراوە، لەوانەش سزای لەسێدارەدان، پێموایە ئەمانە بە پلەی یەکەم وەک جۆرێک لە فشاری دەروونی بەکاردەهێنرێن نەک وەک ڕێکارێکی یاسایی، ئەرکی بەڕێوەبردنی زیندان بریتییە لە بەڕێوەبردنی بارودۆخەکان و وەڵامدانەوەی داواکاری زیندانییەکان، نەک زیادکردنی گرژی و ترساندنیان، هیوادارم ئەم هەڕەشانە وەرنەگێڕن بۆ کردەوەی ڕاستەقینە و دۆسیەکان بەپێی یاسا مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت.

 

هەڵمەتی "سێشەممانی نا بۆ لەسێدارەدان" لە چوارچێوەی ژمارەیەک لە زیندانەکانی ئێران بەردەوامە، هەروەها لەلایەن گروپەکانی دەرەوەی زیندانەکانەوە پاڵپشتی دەکرێت، لەوانە خانەنشینان و هاوڵاتییان کە دروشمی "نا بۆ لەسێدارەدان" بەرز دەکەنەوە. گرنگی ئەم هاودەنگییە چییە؟

بێ گومان دەنگی ناڕەزایەتی کە لە ناو زیندانەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، لە هەموو چالاکیەک کاریگەرترە کە لە دەرەوەی ئێران بەڕێوە دەچێت، سەرەڕای پێزانینی تەواوم بۆ هەوڵی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و چالاکوانانی دەرەوەی وڵات کە بە درێژایی ساڵان سەرکەوتوو بوون لە هێشتنەوەی پرسی لەسێدارەدان لە ئێران لەسەر شانۆی نێودەوڵەتی.

 

کاتێک زیندانییەکان خۆیان کە ڕووبەڕووی هەڕەشەی لەسێدارەدان و فشارە ئەمنییەکان دەبنەوە، دروشمی "نا بۆ لەسێدارەدان" بەرز دەکەنەوە، تەنانەت ئەگەر بە واتای ڕەتکردنەوەی سەردان، مۆڵەت، چارەسەری پزیشکیش بێت، ئەوە واتایەکی قووڵتری هەڵگرتووە، چونکە ڕەنگدانەوەی پابەندبوونیان بە مافی ژیانە.

 

بەشداری گروپە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان، وەک خانەنشینان و ئەوانی دیکە لەم داواکاریانەدا ئەوە پشتڕاست دەکاتەوە کە ڕەتکردنەوەی سزای لەسێدارەدان چیتر داواکارییەک نییە کە تەنها بە زیندانیان یان داکۆکیکارانی مافی مرۆڤ سنووردار بێت، بەڵکو بووەتە پرسێکی کۆمەڵایەتی فراوانتر.

 

ئەم داواکاریانە بە تایبەتی گرنگن چونکە هەر هەڵەیەک لە ڕەوتی دادگاییکردنێکدا دوای لەسێدارەدانەکە دەبێتە شتێکی گەڕاوە نەبوو، بۆیە ڕەتکردنەوەی ئەم سزایە بەرگریکردنە لە مافی ژیان و بانگەوازێکە بۆ چاکسازی لەو یاسایانەی کە ڕێگە بەو جۆرە سزایانە دەدەن.

 

سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکان، زۆرێک پێیان وایە هەنگاوی کردەیی بۆ وەستاندنی لەسێدارەدانەکان یان کەمکردنەوەی فشارەکان لەسەر زیندانییەکان نەبوونەتە هۆی هەنگاوی کردەیی، جگە لەوەش دۆسیەی مافی مرۆڤ لە دانوستانە نێودەوڵەتییەکان لەگەڵ ئێراندا جێگەی بەرچاوی ناگرێتەوە، پێت وایە ئەمە بۆچییە؟

بە بۆچوونم چالاکوانان و ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ لە دەرەوەی ئێران نوێنەرایەتی دەنگی زیندانیان و هاوڵاتیانی نێوخۆی وڵات دەکەن، ئەوان لە ڕێگەی هەڵمەت و نامە و بەڵگەنامە هەوڵی بەرچاویان داوە و ڕۆڵێکی بنەڕەتییان لە ئاگادارکردنەوەی جیهان لە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لە ئێراندا بینیوە.

 

بەڵام زیادکردنی کاریگەرییەکان پێویستی بە بەڵگەنامەی یاسایی وردتر هەیە، دەسەڵاتدارانی ئێران بە شێوەیەکی ئاسایی پشت بە یاسا ناوخۆییەکان دەبەستن بۆ پاساودانی بڕیارەکانیان، لە کاتێکدا پێویستە ئەوە نیشان بدرێت کە هەمان ئەم یاسایانە زۆرجار ڕێگە بە کەمکردن یان گۆڕینی سزاکان دەدەن و سەرەڕای ئەوەش دادگاکان بەبێ پاساوی پێویست پەنا بۆ توندترین سزا دەبەن.

 

خستنەڕووی ئەم جۆرە گفتوگۆ یاساییە بەڵگەدارانە، بەرگری لە پراکتیکەکانیان لەبەردەم کامپەکانی نێودەوڵەتیدا بۆ دەسەڵاتدارانی ئێران قورستر دەکات و بانگەکانی مافی مرۆڤ بەهێزتر دەکات.

 

ڕەخنەگران وتیان کێشەکە تەنها لە جێبەجێکردنی یاساکەدا نییە بەڵکو لە خودی یاساکانیشدایە، ئایا پێویستە ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ سەرنجیان لەسەر چاکسازی لەم یاسایانەش بێت؟

چاکسازی ڕاستەقینە بە پێداچوونەوە بەو یاسایانە دەست پێدەکات کە بنەمای زۆرێک لە بڕیارەکان بە تایبەت سزای لەسێدارەدان پێکدەهێنن، بەڵام ئەم ڕێبازە لە ئێراندا دوو بەربەستی سەرەکی بەرەوڕووی دەبێتەوە.

 

یەکەمیان پەیوەندی بە پێکهاتەی دامەزراوەی یاسادانانەوە هەیە، بەتایبەتی لیژنەی کاروباری یاسایی و دادوەری لە پەرلەمان، کە ڕۆڵی سەرەکی دەبینێت لە پێداچوونەوە بە یاساکانی تاوان، بەڵام بەڕای من، ئامادەیی نیشان نەداوە بۆ ئەنجامدانی چاکسازی بنەڕەتی.

 

دووەمیان نەبوونی بەشداری کاریگەرانەی دامەزراوە یاساییە سەربەخۆکانە لە پرۆسەی یاسادانان، بەو پێیەی بۆچوونی یاساناسان و پارێزەران بە شێوەیەکی خوازراو بەکارناهێنرێت، هەروەها سەندیکاکانی پارێزەران ڕووبەڕووی ئاستەنگەکانی پەیوەست بە سەربەخۆیی خۆیان دەبنەوە بەهۆی دەستوەردان لە هەڵبژاردنەکانیان و میکانیزمەکانی باوەڕپێکردنی ئەندامەکانیان.

 

بەڵام ئەزموونەکان دەریانخستووە کە داواکاری بەردەوام دەتوانێت ببێتە هۆی گۆڕانکاری، ناڕەزایەتی بەرفراوان بەرامبەر بە لێکدانەوەی ماددەی ٤٨ لە یاسای دادوەری تاوان کە مافی تۆمەتباران بۆ هەڵبژاردنی پارێزەرەکانیان لە دۆسیە ئەمنییەکان سنووردار کردبوو، هەموارکردنەوەی ئەو یاسایەی کردە پرسێکی جددی.

 

هەر بۆیە پێم وایە بەردەوامی داواکاری بۆ هەڵوەشاندنەوە یان سنووردارکردنی سزای لەسێدارەدان، بە پاڵپشتی پارێزەران، بەرگریکارانی مافی مرۆڤ، خێزانی زیندانیان، ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، دەتوانێت پاڵ بە یاسادانەرەوە بنێت بۆ پێداچوونەوە بە یاساکان و جێبەجێکردنی چاکسازی ڕاستەقینە.