لە جەزائیردا سێگۆشەی کار و بێکاری و نائەمنی کار ڕاستی ئابووری ژنان لە قاڵب دەدات

 

نەجوا ڕەحیم

 

جەزائیر- فشارە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لە وڵاتانی مەغریبی عەرەبیدا، ئیتر تاکە نیشاندەر نین کە لە ئاماری بێکاری و هەڵاوسان و گەشەکردندا ڕەنگ دەداتەوە، ژمارەیەکی زۆر لە ژنان هەوڵدەدەن بوونی خۆیان لە بازاڕی کاردا بەهێزتر بکەن و سەرچاوەی داهاتەکانیان بپارێزن و دژی بەرزبوونەوەی تێچووی ژیانیان بجەنگن، بەڵام هێشتا ئاستەنگی پیشەیی و کۆمەڵایەتی لەبەردەم بەدەستهێنانی سەربەخۆیی تەواوی ئابووریدا هەیە.

 

وێنەکە لە جەزائیر ئاڵۆزترە لەوەی تەنها باس لە بەرزی ڕێژەی بێکاری بۆ ژنان یان نەبوونی ئاسایشی کار بکرێت، هەرچەندە وردە وردە پێشکەوتنی بوونی ژنان لە بازاڕی کاردا هەبووە، بەڵام کەلێنی گەورە لە نێوان ژنان و پیاوان لە ڕووی بەشداری ئابووری و ڕێژەی بێکارییەوە بەردەوامە.

 

بەپێی ئەنجامی لێکۆڵینەوەکانی فەرمانگەی ئاماری جەزائیر لەسەر چالاکییە ئابوورییەکان و دامەزراندن و بێکاری بۆ ماوەی ساڵانی ٢٠١٩-٢٠٢٥، ڕێژەی بێکاری لە جەزائیر لە ٩.٧٪ بووە، لە ساڵی ٢٠١٩ ڕێژەی بێکاری لە ١١.٤٪ بووە،ئەم ڕێژەیە لە ٢٠.٤٪ بۆ ژنان و لە ١٩.٥٪ بۆ پیاوان تۆمارکراوە.

 

لە ٦١.١٪ی ژنان لە کەرتی گشتی و لە ٣٨.٩٪لە کەرتی تایبەت کاردەکەن

بەپێی هەمان ئامار، لە ٦١.١٪ی ژنان لە کەرتی گشتی و لە ٣٨.٩٪ لە کەرتی تایبەتدا کاردەکەن، لە جەزائیر ژنان بە شێوەیەکی سەرەکی لە کەرتی تەندروستی و خزمەتگوزاری کۆمەڵایەتی دامەزراون کە لە ٤٥٪ی سەرجەم کارەکانی ژنان پێکدەهێنن، ئەم ڕێژەیە لە بەڕێوبەرایەتی گشتیدا لە ١٤٪ و لە پیشەسازی بەرهەمهێناندا لە ١٩٪یە، ئامارەکانی ئێستا دەریدەخەن کە ڕێژەی دامەزراندنی ئەو ژنانەی کە زانکۆیان تەواو کردووە لە ٣٥.٣٪یە، ئەم ڕێژەیەش زۆر کەمە کاتێک بەراورد دەکرێت بە ئاستی خوێندنی ژنانی جەزائیر.

 

بێگومان ئەمەش گرنگە بۆ تێگەیشتن لە دۆخی ژنان لە جەزائیر، مەرج نییە ڕێژەی بەرزی بێکاری ژنان بە واتای کەمبوونەوەی بەشداری ئابووری بێت، بەڵکو ڕەنگدانەوەی زیادبوونی ژمارەی ئەو ژنانە بێت کە دەچنە ناو بازاڕی کار و بەدوای کاردا دەگەڕێن، بە واتایەکی تر ژنێک کە پێشتر لە دەرەوەی بازاڕی کار بووە و ئێستا دەستی کردووە بە گەڕان بە دوای کاردا، لە ڕووی ئامارییەوە بە هەردوو شێوەی چالاکی ئابووری و بێکار پۆلێن دەکرێت، ئەم دۆخە تا ڕادەیەک زیادبوونی هاوکاتی بەشداری ئابووری و بێکاری ڕوون دەکاتەوە.

 

ئەم پێکهاتەیە نیشانی دەدات، کە بوونی بەشێکی زۆری ژنان لە بازاڕی کاردا پەیوەستە بە کەرتە خزمەتگوزارییەکانی وەک پەروەردە، تەندروستی، کارگێڕی گشتی و بوارە خزمەتگوزارییە جیاوازەکانەوە، لەبەرامبەردا دامەزراندنی ژنان لە کەرتەکانی دیکەدا لە ئاستێکی نزمتردا ماوەتەوە، هەروەها داتاکانی پێشوو دەریدەخەن کە ژمارەیەکی زۆر لە ژنان لە کەرتی گشتیدا کاردەکەن، بەگوێرەی ڕاپۆرتەکە بەناونیشانی "ژنانی جەزائیر بە ژمارە ٢٠١٩"، زیاتر لە ٦١٪ی ژنانی کرێکار لە کەرتی گشتیدا کاردەکەن.

 

لە گفتوگۆی گشتیدا، سەبارەت بە زیادبوونی ژمارەی ژنانی کرێکار، زۆرجار ئاماژە بەو بیرۆکەیە دەکرێت کە ژنان "دەست بەسەر کارەکانی پیاواندا دەگرن"، بەڵام ئەم لێکدانەوەیە لەگەڵ ئاستی ئێستای بەشداری ئابووری ژنان ڕاست نییە.

 

زیادبوونی بەشداری ئابووری ژنان، جیاوازیی ڕگەزی لە بێکاریدا لەناو نابات

پزیشک ئایشە سەریر، سەرۆکی کۆمەڵەی ژنانی جەزائیر "حورییە"، ڕوونیکردەوە، کە زیادبوونی ژمارەی ژنانی کرێکار لە نزیکەی یەک ملیۆن و ٩٧ هەزارەوە بۆ نزیکەی سێ ملیۆن، بەو واتایە نییە کە ژنان دەستیان بەسەر بازاڕی کاردا گرتوو، بە تایبەتی کە ڕێژەی بەشداری ئابووری ژنان بە بەراورد لەگەڵ پیاوان هێشتا سنووردارە، لە کاتی هەڵسەنگاندنی دۆخی ئابووری ژناندا، پێویستە نەک تەنها ژمارەی ژنانی کار، بەڵکو هۆکارەکانی وەک سروشتی کارەکە، سەقامگیری کار، ڕووماڵکردنی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، دەرفەتەکانی پێشکەوتن لە شوێنی کار، گەیشتن بە سەربەخۆیی ئابووری لەبەرچاو بگیرێت، ئەم خاڵە گرنگتر دەبێت کاتێک لە پرسیاری "چەند ژن کار دەکەن؟" بۆ پرسیارێکی تایبەتترە، ئەم کارە چی بۆ ژنان دابین دەکات؟

 

خەدیجە بوسەعید، کۆمەڵناسی شارەکان لە چوارچێوەیەکی فراوانتردا لە چەمکی نائەمنیدا دەکۆڵێتەوە، نەک تەنها لە چوارچێوەی بێکاری و هەژاریدا، هەروەها نائەمنی ئابووری بەو واتایە نییە کە مرۆڤ هەژار بێت، بەڵکو دۆخێکی ناسەقامگیرییە کە مەترسی کەوتنە هەژاری زیاتر دەکات کاتێک تووشی دۆخێکی ئابووری یان کۆمەڵایەتی شۆککەر دەبێت، وتی: بەم شێوەیە ڕەنگە کار و داهاتێکی هەبێت، بەڵام ئەگەر کارەکەی ناسەقامگیر بێت، داهاتەکەی ناڕێک بێت یان دەستەبەری کۆمەڵایەتی نەبێت و دەستی بە سەرچاوە و دەرفەت نەگات، ئەوا ڕەنگە لە دۆخێکی لاوازدا بێت.

 

لەم شیکارییەدا، خەدیجە بوسەعید کارەکانی ڕۆبەرت کاستێل، کۆمەڵناسی فەرەنسی کە پەیوەندییەکی لە نێوان نائەمنی کۆمەڵایەتی و دەرئەنجامە ئابووری و کۆمەڵایەتی و دەروونییەکاندا دامەزراند و ڕێبازەکەی کە لەسەر بنەمای چەمکی "تواناکان" دامەزراوە، بیر دەهێنێتەوە، بەپێی ئەم بۆچوونە، یەکسانی تەنها بە داهاتی کەسێک ناپێورێت، بەڵکو بە توانای ڕاستەقینەی کەسێک بۆ دەستڕاگەیشتن بە خوێندن، زانیاری، خزمەتگوزاری، سەرچاوە و دەرفەتەکان.

 

ژنان دەبێt هەم کاری دەرەوە و هەم کاری ناوماڵ و بەرپرسیارێتی چاودێری خێزان ئەنجام بدەن

کاتێک لەم ڕوانگەیەوە سەیر بکرێت، دەستڕاگەیشتن بە دارایی، سەرچاوە بەرهەمدارەکان یان زەوی و لاوازی پاراستنی کۆمەڵایەتی دەتوانێت ژنێک کە کارێک یان سەرچاوەی داهاتی هەیە، زیاتر بەرەوڕووی نائەمنی بکاتەوە.

 

خەدیجە بوسەعید ئەم دۆخە دەبەستێتەوە بە گۆڕانکارییە بەرفراوانەکانی بازاڕی کار کە بووەتە هۆی پارچەبوونی زیاتر و سەرهەڵدانی کاری ناجێگیر و سەرهەڵدانی شێوازەکانی نوێی نائەمنی کار، لەم چوارچێوەیەدا، توێژەر ئاماژە بە چەمکی ”ناجێگیری” دەکات کە لەلایەن گای ستاندنگ، کۆمەڵناسی بەریتانییەوە پەرەی پێدراوە بۆ پێناسەکردنی بەشێک لە دانیشتووان کە لە دامەزراندنێکی ناجێگیردا دەژین و بەبێ پارێزگارییەکی گونجاو، لە دۆخی ژناندا، ئەم نائەمنییە لە کاردا پەیوەستە بە هۆکاری دیکەی وەک هەڵاواردن لەسەر بنەمای منداڵبوون، هەراسانکردن لە شوێنی کار و کێشە لە دەستڕاگەیشتن بە هەندێک سەرچاوە.

 

لە لایەکی دیکەوە ئەو دیاردەیە هەیە کە خەدیجە بوسەعید بە "ڕۆژی دووانە" پێناسەی دەکات، ژنان دەبێ هەم لە دەرەوەی کار و هەم بەرپرسیارێتی چاودێری ماڵ و هەم لەگەڵ خێزانەکاندا مامەڵە بکەن، بۆیە بەشداری ژنان لە بازاڕی کاردا بە واتای گەیشتن بە سەربەخۆیی ئابووری نییە، سەربەخۆیی واتە کارێکی جێگیر، داهاتێکی ڕێکوپێک، داپۆشینی ئاسایشی کۆمەڵایەتی، توانای بڕیاردانی دارایی و کات و سەرچاوە بۆ بەدواداچوونی پیشەی پیشەیی.

 

خەدیجە بوسەعید ئاماژەی بەوەشکرد، کە مەیلی ژنان بەرەو کارەکانی کەرتی گشتی دەتوانرێت بەشێکی وەک گەڕان بەدوای سەقامگیری و ئاسایشی کاردا تێبگەین، هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە هەندێک کێشە، وەک جیاکاری پەیوەست بە دایکایەتی، هەراسانکردن و بارودۆخی کارکردن، دەتوانێت لە کەرتی تایبەتدا توندتر بێت.

 

نائەمنی کارکردن و نەبوونی ئاسایشی کۆمەڵایەتی

هەرچەندە ئابووری نافەرمی داهات دابین دەکات، بەڵام بەهۆی لاوازی پاراستنی کۆمەڵایەتی و داهاتی ناڕێکەوە نائەمنی زیاد دەکات، ئەم دۆخە بە لەدەستدانی کار و قەیرانی بنەماڵە دەتوانێت زیاتر خراپتر بێت، هەروەها دابەزینی ڕێژەی هەڵاوسان بە واتای دابەزینی نرخ نییە، بە واتای خاوبوونەوەی ڕێژەی بەرزبوونەوەی نرخەکانە.

 

لاوازی ژنان بۆ بەرزبوونەوەی نرخەکان تەنها پەیوەندی بە هەڵاوسانەوە نییە، بەڵکو پەیوەندی بە ئاستی داهات و تێچووی ژیان و ئاسایشی کارەوە هەیە، لە کاتێکدا، ئەو ژنانەی کە داهاتیان جێگیرە و سەربەخۆیە، باشتر توانای بەرگەگرتنی قەیرانی ئابوورییان هەیە، بەڵام ئەوانەی داهاتیان نائەمنی هەیە، زیاتر کاریگەری بەرزبوونەوەی نرخ و لەدەستدانی کاریان لەسەرە.

 

لەوانەیە لێکۆڵینەوەی پێویست نەبێت بۆ دامەزراندنی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی هۆکار و کاریگەری لە نێوان توندوتیژی دژی ژنان و بارودۆخی ئابووری. بەڵام تۆڕەکانی سەربەخۆیی ئابووری و پشتیوانی و پاراستن دەتوانن ڕۆڵێکی گرنگ بگێڕن لە پاراستنی ژنان لە بارودۆخی توندوتیژی، جگە لەوەش جەزائیر میکانیزمی پەیوەندی و هاوکاری و ڕەوانەکردنی هەیە، هەروەها سەنتەری پشتیوانی بۆ ژنان.

 

پێشکەوتن لەسەر ئاستی بەشداریکردن کێشەکان لەناو نابات

ئەم داتایانە نیشان دەدەن کە پرۆسەی بەهێزکردنی ژنان لە جەزائیر بە واتای گرنگیدان بە تەنها پێوەرەکانی بێکاری نییە، پێشکەوتنێکی ڕوون لە ئاستی بەشداری ئابووری ژناندا هەبووە، ژمارەی ژنانی چالاک لە ڕووی ئابوورییەوە بۆ یەکەمجار سێ ملیۆنی تێپەڕاند و ڕێژەی چالاکیی ئابووری ژنان بە بەراورد بە ساڵی ٢٠١٦ زیادی کردووە.

 

بەڵام ئەم پێشکەوتنە کێشەکان لەناو نابات، کەلێنی نێوان بەشداری ئابووری ژنان و پیاوان هێشتا بەرچاوە و بێکاری ژنان هێشتا زۆرە، لە هەمان کاتدا پرسەکانی پەیوەست بە سروشت و سەقامگیری و ئاسایشی کۆمەڵایەتی کار پرسیارگەلێک دەوروژێنن کە لە تەنها دۆزینەوەی کارێک تێدەپەڕن.

 

داننان بەو پێشکەوتنانەی بەدەست هاتوون و پشتگوێ نەخستنی ئەو پێشکەوتنانەی بەدەست هاتوون

لە ئەنجامدا ناتوانرێت وێنەی جەزائیر بە وێنەی پاشەکشە یان بەدەستهێنانی یەکسانی ئابووری پێناسە بکرێت، ئەمەش قۆناغێکی گوازراوەیە کە بەشداری ئابووری ژنان ڕۆژ بە ڕۆژ لە زیادبووندایە، بەڵام گۆڕینی ئەم دۆخە بۆ سەربەخۆیییەکی ئابووری بەردەوام هێشتا وەک گەورەترین ئاڵەنگاری دەمێنێتەوە.

 

هەروەها ئەمەش وا دەکات ئەزموونی جەزائیر، کاتێک بەراورد دەکرێت لەگەڵ وڵاتانی دیکەی مەغریبی عەرەبی، شایانی هەڵسەنگاندنی دوو ڕوانگەی هاوچەرخ بێت، داننان بەو پێشکەوتنانەی بەدەست هاتوون و پشتگوێ نەخستنی ئەو پێشکەوتنانەی کە بەدەست هاتوون.

 

چونکە گرنگترین ژمارە تەنها ژمارەی ئەو ژنانە نییە کە دەچنە ناو بازاڕی کارەوە، بەڵکو ژمارەی ئەو ژنانەشن کە توانای گۆڕینی ئەو چوونەژوورەوەیان هەیە بۆ کارێکی سەقامگیر و داهاتێکی سەربەخۆ و ئاسایشی کۆمەڵایەتی و توانای ڕاستەقینەی ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکان.