گۆڕینی شوناسی ژن لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان

 

ڕۆژبین دەنیز

 

ناوەندی هەواڵ- لە مێژووی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا، ڕێبەرایەتی ژنان تەنبا کۆمەڵێک قارەمانێتی تاکەکەسی نییە، هەروەها زیندووترین پێکهاتەی بەرخۆدانی پێکهاتەیی کە لە دژی سیاسەتی ئاسمیلەشنیستی و باڵادەستی پێکهاتەکانی دەوڵەتی ناوەندی پەرەی سەندووە، لە کۆمەڵگەی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا ژنان لە مێژوودا ڕۆڵی "هێزێکی پێشەنگ"ی ستراتیجییان گرتۆتە ئەستۆ کە لە کاتی قەیرانەکاندا بەرخۆدانی کۆمەڵایەتی کۆدەکاتەوە، ئەم شێوازەی پێشەنگایەتی، کە ڕەگ و ڕیشەی دیموکراتی و کۆمەڵایەتی لە یادەوەری مێژوویی کۆمەڵگەی کوردیدا چەسپاوە، گۆڕاوە بۆ میکانیزمێکی بەهێزی بەرگریکردن لە خۆپاراستن لە بەرامبەر پێکهاتەکانی دەسەڵاتی ناوەندی کە پیاوسالارن، لە کۆمەڵگەکانی ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستاندا گۆڕاوە بۆ بوارەکانی خەبات کە هەندێک جار تاکەکەسی و هەندێک جار بەکۆمەڵ بوون، بۆ تێگەیشتن لە سیمای بەرخۆدانی کۆمەڵایەتی هاوچەرخ، پێویستە بکۆڵینەوە کە چۆن میراسی ئەفسانەیی و بناغە ئایینییەکان و یادەوەری کۆمەڵایەتی کە بەردەوامی پێدەدەن، گۆڕاون بۆ هۆشیارییەکی دامەزراوەیی بەرخۆدان لە کایەی سەربازی و سیاسی و کولتووریدا.

 

پێگەی کۆمەڵایەتی و کارەکتەری بەرخۆدانی ژنی ئاریان پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە کەسایەتییە ئەفسانەییەکانی سیستەمی ماتریاکی و بیروباوەڕەوە هەیە کە لە قووڵایی میزۆپۆتامیادا دەبینرێن، ئەم پێکهاتە ئۆنتۆلۆژییە پیرۆزی و یاسای ڕەوشتی بە پێگەی یەکلاکەرەوەی ژنان لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا بەخشیوە.

 

لە کۆمەڵگەی کوردیدا ژن نەک هەر واتایەکی بایۆلۆژی بەدەست دەهێنێت، بەڵکو واتایەکی ئایینی و کۆمەڵایەتی و پێکهاتەیی بەدەست دەهێنێت، ژنان پایەی کولتووری کوردی پێکدەهێنن، بۆیە ژنان لە زۆر بوارەکانی ژیاندا وەک بابەتی کاریگەری دەسەڵاتی سروشتی و میکانیزمی بڕیاردان ڕۆڵی گرنگی وەرگرتووە، لە شار و شارۆچکە کوردنشینەکاندا ژنان دەخرێنە ناو پێکهاتە کۆمەڵایەتیەکانەوە کە ڕێزی لێدەگیرێت و دەنگی خەڵک قورسایی پێدەدرێت، پێگەی ئایینی و ئایدۆلۆژیای ژنان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانیش گرنگییەکی تایبەتی هەیە، لە "هەفتان" (هەفت لاش)دا، کە یەکێکە لە فێرکارییە سەرەتاییەکانی یارسانیزم، ژن لە پێگەیەکی ناپلەبەندیدایە، بەتایبەت خاتوون ڕەزبار وەک کەسایەتییەکی گرنگی ژن دەردەکەوێت کە دەف (ئامێرێکی میوزیکی) دەژێت و پەروەردە دەدات و دەنگی هەیە لە دیالۆگەکانی ڕۆحی و کۆمەڵایەتییەکاندا.

 

ئەم نموونە ئازادییە ناوەکییە یەکێک لە بەهێزترین هێڵەکانی بەرخۆدانی لە دژی لەشکرکێشییە دەرەکییەکان پێکهێنا، کە بە هەڵمەتە وێرانکەرەکانی ئەسکەندەری مەکدۆنی دەستی پێکرد.

 

چیای زاگرۆس، قەڵای ژنان، ئەو سوپایەی ئەسکەندەری گەورەی پەکخست

پڕۆژەی هەلەنزیم ئەسکەندەری مەکدۆنی نەک تەنها وەک داگیرکردنی سەربازیی ناوچەی میزۆپۆتامیا، بەڵکو وەک هەوڵێکی سیستماتیکی بۆ قڕکردنی کولتووری سەیر کراوە، لە هەندێک گێڕانەوەدا، سیاسەتی ئەسکەندەر کە بە زۆرەملێ هاوسەرگیری ٤٠ هەزار ژنی زاگرۆس دەکات بە سەربازەکانیەوە، وەک ئامرازێک بۆ ئاسمیلەکردنی بایۆلۆژی و کولتووری لێکدراوەتەوە، فەرهەنگی سێکسیستی دیمۆستینیس کە وتی: ئێمە لەشفرۆشمان هەیە بۆ چێژ، خەزوورمان هەیە بۆ چاودێری و ژنیش بۆ منداڵ، دەتوانرێت بە نموونەی ئەقڵیەتی پیاوسالاری ئەو سەردەمە هەژمار بکرێت، لەبەرامبەردا، ئەو کولتوورەی بەرخۆدان کە لە ناوچەی زاگرۆس پەرەی سەند، ڕێگەی خۆشکرد بۆ ئەوەی ژنان ڕۆڵی کارا لە خەباتی سەربازی و کۆمەڵایەتیدا بگێڕن.

 

یوتاپ و مەنیجە

دوو ژنی کورد لەم خەباتەدا دیارن: یوتاپ، خوشکی ئاریۆ بارزان، فەرماندەیی لەشکرێک لەدژی ئەسکەندەری مەکدۆنی کرد، ئەم تێگەیشتنە لە بەرخۆدان کە سیمای ڕزگاریخوازانەی شاخەکان لەگەڵ ستراتیژی بەرگری سەربازیدا تێکەڵ دەکات، جێگەیەکی گرنگی لە یادەوەری ناوخۆییدا داگیرکردووە، بە هەمان شێوە مەنیجە بە بونیادنانی بەرخۆدان لەسەر لوتکە دەستنەکەوتووەکانی هەورامان، نیشانیدا کە ناتوانرێت ئارەزووی ژنان بۆ ئازادی سەرکوت بکرێت، ئەم کردەوە بەرخۆدانانە دەکرێت وەک نموونەی ئامڕازی ململانێی مێژوویی نێوان کولتووری میزۆپۆتامیا سەیر بکرێت کە ژنانی وەک بابەتێکی چالاک و ئازاد لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا دەبینی و تێگەیشتنە پیاوسالارییەکان کە ژنانی لەناوبرد.

 

داگیرکردن و تاڵان و پیسی و نادادپەروەری بەرامبەر بە جەستەی ژنان

وەرگرتنی ئایینی زەردەشتی وەک ئایینی دەوڵەت لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی ساسانیدا بووە هۆی گۆڕانکارییەکی بەرچاو لە لایەنە ئازادیخوازانە و کۆمەڵایەتییەکانی ئەو عەقیدەیەدا، یەکخستنی ئایین و دەسەڵاتی سیاسی بە شێوەیەکی سیستماتیکی ژنانی بۆ پێگەی هاوڵاتی "پلە دوو" کورتکردەوە، "مەهریە" ”مارەیی” کە لەم ماوەیەدا دامەزراوەیی کرا، بنەمای یاسایی بۆ کۆدکردنی ژنان وەک "مڵک" پێکهێنا کە لە باوکیانەوە بۆ هاوژینەکانیان دەگوازرێتەوە، لێکدانەوەی پرۆسەی بایۆلۆژی ژنان بەتایبەتی سوڕی مانگانە وەک "پیسی" یان "پیسکردنی ڕێوڕەسمی" لەلایەن کەسایەتییە ئایینییەکانەوە بووە هۆی بەدامەزراوەییکردنی چەمکە ئایینییەکان بە ئامانجی کۆنترۆڵکردنی جەستەی ژنان، لەم ماوەیەدا ژنان وەک ئەو کەسانەی کە پیرۆزییەکان پیس دەکەن، لە کەشی تاریک و دابڕاودا قەتیس بوون، پێکهاتەی حەرەم لە کۆشکەکانی ساسانیەکاندا ژنانی کورتکردەوە بۆ نموونەی "کۆیلەی گوێڕایەڵ" لە خزمەتی سەرکردەدا، بە هەمان شێوە دامەزراوەی شەش ”هاوسەرگیری کاتی” کە بە "لەشفرۆشی یاسایی" پێناسە دەکرێت، ژنانی بچووک کردەوە بۆ پێشکەشکردنیان بە پیاوان بۆ ماوەیەکی دیاریکراو و بە نرخێکی دیاریکراو، لەم ماوەیەدا، ژنان گۆڕدران بۆ شتگەلێکی بێدەنگ و لە سنووری موڵکایەتیدا پێناسە کران، ژنان "چێنراو و دروێنە کران”، هاتنی ئیسلام بۆ ئێران، دیسپۆتیزمی ساسانی هەبووی نەهێشت، بە پێچەوانەوە بەهێزی کرد، چەمکی "فەتح" دەستی بە پرۆسەی تاڵانکردنی بەها کۆمەڵایەتییەکان و سەیرکردنی ژنان وەک "غەنیمەتەکانی شەڕ" کرد.

.

بەرخۆدانی ئایدۆلۆژی و ئایینی لە بەرامبەر ئەو تێڕوانینەی کە ژن موڵک و غەنیمەتی شەڕە

فێرکارییەکانی مانی و مەزدەکا کە دژی دەسەڵاتی دامەزراو پەرەی سەند، بانگەشەیان بۆ یەکسانی ڕەگەزی و هاوبەشی کۆمەڵایەتی دەکرد، بەم شێوەیە هەڵوێستی شۆڕشگێڕانەیان لە دژی ڕێکخراوی باڵادەستی ئەو سەردەمە نیشان دا، فێرکارییە مانیچییەکان لەسەر "ڕووناکی" و چەمکی ژیانی هاوبەشی مەزداک وەک یەکێک لە بەهێزترین ناڕەزایەتییەکان لە دژی ئەو پەیوەندییانەی کە ژنانیان بازرگانی دەکرد و دژی نایەکسانی کۆمەڵایەتییەکان سەریهەڵدا.

 

لە لایەکی دیکەوە بزووتنەوەی حورامی وەک بزووتنەوەیەکی بەرخۆدانی کۆمەڵایەتی سەریهەڵدا، کە تیشکی خستە سەر ژیان و ئازادی و ڕەگ و ڕیشەی لە بیروباوەڕی کۆنی میزۆپۆتامیا و کولتی میترایدا بوو، لە یاخیبوونی بابێک حورامی کە ڕەنگی سوور بوو بە سیمبولی بەرخۆدان، ژنان نەک هەر کەسایەتییەک بوون کە پشتیوانی لۆجستیکییان پێشکەش دەکرد، بەڵکو بابەتی چالاکی بەرخۆدان بوون کە ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە خەباتدا دەکرد.

 

هەوڵەکانی زلهێزە باڵادەستەکان بۆ ئیدانەکردنی ئەم بزووتنەوەیانە بە ڕیتۆریکی "یاخیبوون" یان "بێ ئەخلاقی" بەڵگەی مێژوویین کە مۆدێلە کۆمەڵایەتییەکان کە یەکسانی جێندەری دەپارێزن وەک هەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەر پێکهاتەکانی دەسەڵاتی هەبوو سەیر دەکران.

 

لە لایەکی دیکەوە بزووتنەوەی حورامی وەک بزووتنەوەیەکی بەرخۆدانی کۆمەڵایەتی سەریهەڵدا، کە تیشکی خستە سەر ژیان و ئازادی و ڕەگ و ڕیشەی لە بیروباوەڕی کۆنی میزۆپۆتامیا و کولتی میترایەوە وەرگرت، لە یاخیبوونی بابێک حورامی کە ڕەنگی سوور بوو بە سیمبولی بەرخۆدان، ژنان نەک هەر کەسایەتییەک بوون کە پشتیوانی لۆجستیکییان پێشکەش دەکرد، بەڵکو بابەتی چالاکی بەرخۆدان بوون کە ڕاستەوخۆ بەشدارییان لە خەباتدا دەکرد، هەوڵەکانی زلهێزە باڵادەستەکان بۆ شەرمەزارکردنی ئەم بزووتنەوەیانە بە ڕیتۆریکی "یاخیبوون" یان "بێ ڕەوشتی" بەڵگەی مێژوویین کە نموونە کۆمەڵایەتییەکان کە یەکسانی ڕەگەزی دەپارێزن وەک هەڕەشەیەکی گەورە بۆ سەر پێکهاتەکانی دەسەڵاتی هەبوو سەیر دەکران.

 

ئەو بەها کۆمەڵایەتی و ڕۆحییانەی کە ئەم بیروباوەڕ و سیستەمی بیرکردنەوە بە ژنان دەیگەیەنن، بنەمای ڕەوشتی بۆ بەرەنگاربوونەوە لە دژی دەسەڵاتی ناوەندی کە پیاوان زاڵ بوون پێکهێنا، یارسانیزم کە سوود لە نەریتی زەردەشتی و کولتە کۆنەکانی خوداوەندی دایکی میزۆپۆتامیا وەردەگرێت، بەشداری ژنانی لە ژیانی کۆمەڵایەتیدا شەرعیەت پێدا و بنەمایەکی کولتووری بۆ ژنان دابین کرد، بۆ ئەوەی لە کاتی قەیران و شەڕدا ڕۆڵی پێشەنگایەتی و فەرماندەیی بگرنە ئەستۆ.

 

ژنان لە پێشەنگایەتی و تەڤگەردا

لە ئێراندا، ئەو ڕاستیە سیستماتیکیەی کە ژنان تێیدا بوونیان هەیە، لە لایەن ئەو ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەوە لە قاڵب دەدرێت کە ڕژێمە ئیسلامیەکان دروستی دەکەن، کە لە ژێر کاریگەری هەموو جۆرەکانی هەژموونیدا جەستە و ئیرادەی ژنان لە قاڵب دەدات، ژن ئەو توێژەی کۆمەڵگەیە کە زۆرترین زیانبەرکەوتووی ئەم سیستەمە پیاوسالارییە دەناڵێنێت، ئەو دیاردە بنچینەییەی کە ژنان لە هەموو ئاست و کایەکانی کۆمەڵگەدا ڕووبەڕووی دەبنەوە، چەوساندنەوەیە، باڵی ڕادیکاڵی ئایدۆلۆژیای ئیسلامی سیاسی لەناو ڕژێمی ئێراندا، ژنان وەک تاوانباری ئەگەری تەماشای ژنان دەکات کە ئاشتی کۆمەڵایەتی تێکدەدەن و میکانیزمی توندی سەرکوتکردنیان داڕشتووە بۆ ئەوەی لەگەڵ سیستەمی پیاوسالاریدا بگونجێن، ڕژێمی ئێران هێزێکی چالاکی پۆلیسی ڕەوشتی بە ناوی "سارۆڵا" بۆ سەرکوتکردنی هەموو جۆرەکانی سێکسی دامەزراندووە، بەڵام ئێران خاوەنی میراسێکی دەوڵەمەندی مێژوویی و کولتووریشە، ئەم میراسی کولتووری ئازادی و بەرخۆدان بۆ چالاکی ژنانیش دەگونجێت.

 

بزووتنەوەی  بابیس

لە ئێران، لە ساڵانی ١٨٤٠دا بابیزم (دواتر بە بەهایزم ناسرا) کە بانگەشە بۆ دادپەروەری کۆمەڵایەتی، ئازادی و مافەکانی تاک، چاکسازی لە باج، داننان بە پێگەی ژن، هەڵوەشاندنەوەی فرەژنی، قەدەغەکردنی توندوتیژی دژی ژنان و چاکسازی پەروەردەیی دەکرد، لە ساڵانی ١٨٥٠دا ناوبانگێکی زۆری لە کۆمەڵگەی ئێراندا بەدەستهێنا، بزووتنەوەی ڕیفۆرمخوازی باب کە لە ساڵی ١٨٤٤ لە شیراز سەریهەڵدا، خۆی بە "باب" ”دەروازەی حەقیقەت” ڕاگەیاند، ئەم بزووتنەوەیە جەختی تایبەتی لەسەر ڕزگاری ژنان دەکردەوە، حکومەتی ئەو سەردەمە ئەم بزووتنەوەیەی وەک هەڕەشە دەبینی و کاردانەوە و کردەوەی لە دژی ڕێکخست، لە ئەنجامدا، باب و ٢٨ کەس لە شوێنکەوتووانی لە نێویاندا یەکەمین قورەتول عەین، چالاکوانی ژنی ئێران، لە ساڵی ١٨٥٠ لە سێدارە دران، بزووتنەوەی باب کە هاوکات قسەی بۆ ڕزگاری ژنان کرد، تەنانەت دوای لەسێدارەدانی سەرکردە و پێشەنگەکانیشی لە ئێران بە چالاکی مایەوە، ناڕازی کەمینە ئێرانییەکان، ڕۆشنبیران و ژنان بەردەوام بوون لە پشتیوانیکردن لە بۆچوونەکانی بابیستەکان، لە ئێران کە سەرکوت و چەوساندنەوەی دەوڵەتی لە دژی بەهاییەکان تا ئەمڕۆش بەردەوامە، نزیکەی ٢٠٠ بەهایی لە هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا کوژران یان لە سێدارە دراون،لە ساڵی ٢٠٠٥دا ٦٥ بەهایی لە ئێران دەستبەسەر کراون.

 

ژنانی پێشەنگ

قورەتول عەین (١٨١٤/١٥-١٨٥٢)

فاتمە بەرەغانی، یەکەمین چالاکوانی ژنی ناسراو لە ئێران، لە ساڵی ١٨١٤ لە قەزوین وەک کچی سەرکردەیەکی ئایینی، قورەتول عەین کە ناوی ڕاستەقینەی فاتمە بەرەغانی بووە و بە نازناوی ”تاهیرە” ناسراوە، شاعیرێکی کاریگەر، زانای ئایینی و ئەندامی پێشەنگی بزووتنەوەی باب بووە لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە ئێران، نموونەیەکی ناوخۆییە بۆ ژنانی ئێرانی، فاتمە بەرەغانی خوێندنی ئایینی بە زمانەکانی عەرەبی و فارسی وەرگرتووە، لە تەمەنی ١٤ ساڵیدا هاوسەرگیری لەگەڵ ئامۆزاکەی کرد کە پێشەنگی ئایینی بوو، لە ساڵی ١٨٢٨ لەگەڵ خوشکەکەی گەشتی عێراقیان کردووە، خوێندنی ئایینی لە نەجەف و کەربەلا تەواو کردووە، لەم ماوەیەدا، ئاشنای ئەو ئایدۆلۆژیایە ئەوروپییە بوو کە کاریگەری لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبوو، ناوی قورەتول عەینی ئایینی وەرگرتووە و دوای ئەوەی بەیان چاوی بە ڕەشتی کەوتووە و هاوژینەکەی بەجێدەهێڵێت و پەیوەندی بە بزووتنەوەی بابییەکانەوە کردووە، بووەتە یەکێک لە سەرکردەکانی بزووتنەوەی بابییەکان، قورەتول عەین لەگەڵ بابیەکان شەڕی کرد، لەو ماوەیەدا زۆرێک لەو ژنانەی کە جلوبەرگی پیاوانیان لەبەردابوو و بەشداری چالاکییە سیاسییەکانیان دەکرد، لە هێرشەکانی دەوڵەت بۆ سەر خەڵک گیانیان لەدەستدا. قورراتول عەین داوای مافی یەکسانی بۆ ژنان و قەدەغەکردنی فرەژنی کرد، قورەتول عەین لەلایەن کۆمەڵگەوە بە هەستی دژە ئایینی تۆمەتبار کرا و لە کۆمەڵکوژی بابیەکانی ساڵانی ١٨٥٠ لە سێدارە درا.

 

 

سادیقە دەوڵەت ئابادی

لە ساڵی ١٨٨٢ لە شاری ئیسفەهان لەدایکبووە، بەهۆی ئەوەی لە تەمەنێکی بچووکدا هاوسەرگیری کردووە، گرنگییەکی زۆری بەو ڕێکخراوانە داوە کە سەرنجیان لەسەر منداڵانی کچ بووە، ساڵی ١٩١٧ یەکەم قوتابخانەی منداڵانی کچان٦ لە ئیسفەهان کردەوە، لە ساڵی ١٩١٨ ئومولمەدەرسی بۆ منداڵانی کچی هەژار کردۆتەوە، ساڵی ١٩١٨ کۆمەڵەی ژنانی ئیسفەهان (ئیسفەهان خواتین)ی دامەزراند و لە ساڵی ١٩١٩دا "دەنگی ژنان" (زەبان زانان) کە یەکەم ڕۆژنامەی ژنانی ئیسفەهان بوو، دوای فشاری کەسایەتییە ئایینیەکان (مەلاکان) و ڕەخنەی لە پەیمانی "ووسوقوداولا” ڕۆژنامەکەی داخست و ڕووی لە تاران کرد، لەوێ بەردەوام بوو لە بڵاوکردنەوەی مانگانەی "دەنگی ژنان"، کە ساڵی ١٩٢١ کۆمەڵەی بەهاکانی ژنان (ئەنجومان ئەزمایەش بانووان) لە تاران دامەزراند، لە ساڵی ١٩٢٣ چووە پاریس و لە زانکۆی سوربون بەشی کارگێڕی بازرگانی خوێندووە، ساڵی ١٩٢٦ نوێنەرایەتی ژنانی ئێرانی لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بۆ پشتیوانی لە مافی دەنگدانی ژنان کرد، دوای گەڕانەوەی بۆ ئێران لە ساڵی ١٩٢٧ سەری بەرز کردەوە و لە ساڵی ١٩٣٥ دژایەتی خۆی بۆ باڵاپۆشی ڕاگەیاند، دواتر بوو بە پشکنەری پەروەردەی ژنان لە وەزارەتی پەروەردە، پاشان پشکنەری قوتابخانەکانی ژنان، پاشان لە ساڵی ١٩٣٦، لە کۆمەڵەی ژنان (کانوون بنووان) دامەزرا، ساڵی ١٩٤٧ نوێنەرایەتی ژنانی ئێرانی کرد لە کۆنفرانسی نێودەوڵەتی بۆ ئاشتی و ئازادی ژنان و وتارێکی لە سەر "ژنە ئێرانییەکە" پێشکەش کرد، سدیقە دەوڵەت ئابادی لە تشرینی دووەمی ساڵی ١٩٤٢دا "دەنگ ژنان"ی وەک گۆڤارێکی ٤٨ لاپەڕەیی کردەوە، لە ساڵی ١٩٦٢ لە تەمەنی ٨٠ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، گۆڕی سدیقە و براکەی و باوکی لە مانگی ئابی ١٩٨٠ لەلایەن کۆنەپەرستانی ئیسلامییەوە پیس کران، ئەرشیف و بەڵگەنامە کەسییەکانی، لەگەڵ ئەرشیفی ڕۆژنامە و گۆڤاری ”دەنگی ژنان” کە ڕۆشنایی خستە سەر بزووتنەوەی ژنان لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، لەلایەن خێزانەکەیەوە بەخشرایە بەشی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئاسیای ناوەڕاست لە پەیمانگای نێودەوڵەتی مێژووی کۆمەڵایەتی.

 

لە قەڵای دمدمەوە تا خاتوون زێدان

بەرخۆدانی قەڵای دمدم کە دەکەوێتە ناوچەی برادۆست لە ڕۆژئاوای گۆلی ورمێ لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شۆڕشێکی هەیەجانییە، یاخیبوونێک بوو لە دژی ئیمپراتۆریەتی سەفەوی لە ساڵانی ١٦٠٩-١٦١٠ بە سەرۆکایەتی جەنگیز خان، ئەم بەرخۆدانە لە یادەوەری بەکۆمەڵی کورددا وەک یەکێک لە بەهێزترین سیمبولیەکانی هۆشیاری بەرگریکردن لە خۆپاراستە کە لە بەرامبەر دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندیدا پەرەی سەندووە،  بەرگری لە قەڵای دمدم تەنها ململانێیەکی سەربازی نەبوو، هەروەها دەربڕینێکی مێژوویی هاودەنگی کۆمەڵایەتی و کولتوورێکی بەرخۆدانی بەکۆمەڵە، لەم پرۆسەیەدا ڕۆڵی ڕەگەزی گۆڕانکاری بەسەردا هاتووە و ژنان بوونەتە بابەتی ڕاستەوخۆ و چالاکوانانی بەرخۆدان.

 

لەشکرێکی ژن و پیاو پێکهێنا

خاتوون زیدان (زادینا) وەک یەکێک لە گرنگترین سیمبولیەکانی ئەو ژنە ئازا کوردانەی کە بەرگرییان لە قەڵای گەمارۆدراو و بەرخۆدان کردووە، دیارە، خاتوون زیدان، هاوژینی یەکێک لە میرەکانی ئەردەڵان، دوای مردنی هاوژینەکەی، پێشەنگایەتییەکەی گرتە ئەستۆ و هێزێکی گەلی ژن و پیاوی لە دژی سوپای سەفەوی ڕێکخست، ستراتیژی سەربازی زیدان تەنها لە بەرەکانی شەڕدا سنووردار نەبوو، هەروەها لە بواری پاراستنی دەروونیشدا کاریگەر بوو، بە پۆشینی ئەو ژنانەی کە نەیاندەتوانی ڕاستەوخۆ بەشداری شەڕەکە بکەن بە جلوبەرگی پیاوانەوە، سیمایەکی گەورەتری بە سوپا بەخشی و هەروەها ئامانجی ئەوە بوو کە لە ئەگەری حاڵەتی بارمتەگرتندا، بە پشتبەستن بە "کەرامەت"یان، ژنان نەکرێنە ئامانج. بەم شێوەیە ژنان نەک هەر بوونە لایەنگری بەرخۆدان، بەڵکو ئەکتەری دامەزرێنەری ڕاستەوخۆی بەرگریش بوون.

 

شاناز خاتوون

شاناز ختوون یەکێکە لەو کەسایەتییە ژنانەی کە لە گێڕانەوەی مێژوویی کوردیدا باسی بەرخۆدانی سەفەوییەکان کراوە، ناوبراو وەک هاوژینی هەلۆ کە یەکێک لە فەرماندە ناوخۆییەکانی ئەو سەردەمە، لە کاتی شەڕ و پێکدادانەکانی ناوچەی ئەردەڵان ناودەبرێت، شاناز خاتوون لە پێگەیەکی تەنها پشتیوانیدا نەمایەوە، بەڵکو ڕۆڵێکی ڕاستەوخۆی ڕێکخراوەیی و بەرخۆدانی گرتە ئەستۆ، شاناز خاتوون یەکەیەکی چەکداری لە نزیکەی ١٥ ژن پێکهێنا و چالاکانە بەشداری لە بەرگرییەکانی دژ بە هێزەکانی سەفەویدا کرد.

 

سەردەمی پەهلەوی و بەرخۆدانی قەدەم خێر

ئەو سیاسەتە ناوەندگەراییانەی لە سەردەمی ڕەزاشادا جێبەجێکرابوون، ئامانجیان لەناوبردنی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە ناوچەییەکان و یەکسانکردنی شوناسی کورد لە ژێر پەردەی “مۆدێرنیزاسیۆن”دا بوو، بەرخۆدانی قەدەم خێر لە شاخەکانی لوڕستان وەک یەکێک لە بەرچاوترین شۆڕشە کۆمەڵایەتییەکان لە دژی ئەم سیاسەتە ناوەندگەراییانە سەیر دەکرێت.

 

”گەلەکەم نابێتە موڵکی تۆ”

دوای تیرۆرکردنی موراد خان برا گەورەکەی، قەدەم خێر سەرکردایەتی گرتە ئەستۆ و بۆ ماوەیەکی زۆر بەرەنگاری سوپای پەهلەوی بووەوە و ناوچە شاخاوییەکەی گۆڕی بۆ ناوچەیەکی بەرگری ستراتیژی، قەدەم خێر، پراکتیزەکانی ڕژێمی شای وەک “کەشف-ی حیجاب” (قەدەغەکردنی حیجاب)، وەک کارێک کە کۆنترۆڵی حکومەتی ناوەندی بەسەر جەستە و ناسنامەی ژناندا زیاد دەکات، نەک وەک پڕۆژەیەک بۆ ڕزگاری ژنان سەیر دەکرد، هەر لەبەر ئەم هۆکارەش پێشنیارەکانی ڕەزا شای بۆ هاوسەرگیری و لێبوردنی ڕەتکردەوە و وتی: گەلەکەم نابێتە موڵکی تۆ.

 

ئەشکەنجەدان و زیندانیکردن و لەسێدارەدان

ڕەزاشا نەیتوانی لە ڕێگەی سەربازییەوە هیچ ئەنجامێک بەدەست بهێنێت، قەدەم خێری ڕازی کرد بە بەڵێنی ئاشتی خۆی ڕادەست بکات، بەڵام دواتر بەڵێنەکەی شکاند و تووشی ئەشکەنجە و دڕندەیی توند بوو، قەدەم خێری بە ئەسپێکەوە ڕاکێشرا و ئەشکەنجەیدا تا ئێسکەکانی شکا و دوای سێ ساڵ زیندانیکردن لە سێدارە درا، ئەم دڕندەییە یەکێک لە قوڵترین شوێنەواری یادەوەری مێژوویی بێمتمانەیی گەلی کورد بە دەوڵەتی ناوەندی و باجی پێشەنگایەتی ژنانی بەجێهێشتووە.

 

مەرزیە ئەحمەدی ئۆسکوی

مەرزیە ئوحمەدی ئۆسکوی، کەسایەتیەکی پێشەنگی ژنە لە خەباتی شۆڕشگێڕانەی دژ بە ڕژێمی شا، مامۆستا، شاعیر و شۆڕشگێڕ بوو کە لە کۆتاییەکانی شەستەکان و سەرەتای حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا ڕۆڵی کارای لە تەڤگەری شۆڕشگێڕییەکان لە ئێراندا گێڕا، مەرزیە ئەحمەدی ئۆسکوی کە لە ئێران و بە تایبەتی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان ناسراوە، لە خەباتی چەکداری و سیاسی لە دژی ڕژێمی ستەمکاری پەهلەوی ئەو سەردەمەدا بەشداری کردووە، ئەندامی کادری ژنی بزووتنەوەی گەریلا خۆبەخشەکانی گەلی ئێران، مەرزیە ئەحمەدی ئۆسکویی نەک تەنها لە خەباتی سیاسیدا، بەڵکو وەک کەسایەتییەکی کاریگەر لە بواری هزری و فەرهەنگیدا سەریهەڵدا، مەرزیە ئەحمەدی ئۆسکوی لە نێو خەڵکدا بە فێرکاری و شیعرەکانی ناسراوە، وەک یەکێک لە سیمبولەکانی سەردەمێکی نوێ سەیر دەکرێت کە تێیدا ژنان بوونە توخمێکی ڕاستەوخۆ لە خەباتی شۆڕشگێڕانەدا.

 

لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا لەگەڵ کۆمەڵێک هەڤاڵ لە شەڕێکدا لەلایەن هێزەکانی ڕژێمەوە گەمارۆدران، وەک چۆن لە زۆرێک لە ڕێکخراوە نهێنییەکانی ئەو سەردەمەدا باو بوو، شەڕڤانان سیانوریان هەڵدەگرت بۆ ئەوەی خۆیان لە ئەشکەنجەی توند و مەترسی لەدەستدانی زانیاری لە ئەگەری دەستگیرکردندا بپارێزن، بە ڕەچاوکردنی ئەم تێگەیشتنە کە ڕادەستبوون بنەمایەکی بنەڕەتییە، مەرزیە ئەحمەدی ئۆسکوی کاتێک بە سەختی بریندار بوو، بە خواردنی سیانور کۆتایی بە ژیانی خۆی هێنا، دوای مردنی، هێزەکانی دەوڵەت تەرمی ئەو ژنەیان نمایش کرد کە بە پشتی ئۆتۆمبێلێکەوە بەستراوەتەوە، ئەمەش وەک هەوڵێک بۆ چاندنی ترس لەناو خەڵک و سەرکوتکردنی بەرخۆدان، ئەم ڕووداوە بۆتە نموونەیەکی ئامڕازی توندوتیژیی دەوڵەتی و دوژمنایەتی تایبەت بەرامبەر بە ژنانی شەڕڤان لە یادەوەریی تەڤگەری شۆڕشگێڕەکانی ئێراندا.

 

کۆماری مهاباد و مینا قازی

ژنان ڕۆڵی پێشەنگیان لە بزووتنەوە کۆمەڵایەتییەکاندا هەبوو کە بە پێچەوانەی سیاسەتەکانی ڕژێمی پەهلەوی پەرەیان سەند کە ناسنامەی گەلی کوردیان ڕەتکردەوە، دامەزراندنی کۆماری کوردی مهاباد لە ساڵی ١٩٤٦دا خاڵی وەرچەرخانێکی لە مێژووی بزووتنەوەکەدا بوو، کە تیایدا پێگەی ژن لە پێکهاتە خێڵەکیەکانەوە بۆ شێوازەکانی دیموکراتیک-کۆمیناڵ ڕێکخستنی سیاسی گواسترایەوە.

 

مینا قازی ”دایە مینا” وەک یەکێک لە کاریگەرترین ڕێکخەران و کەسایەتییە دیپلۆماسییەکان لەم پڕۆسەیەدا دەرکەوت، مینا قازی، یەکێک لە دامەزرێنەرانی یەکێتی ژنانی کوردستان (یاک)، نەک تەنها لەسەر ئاستی ناوخۆ، بەڵکو بە دروستکردنی پەیوەندی لەگەڵ ژنانی پێشەنگ لە ناوچە جیاوازەکانی وەک حەپسەخانی نەقیب و گوڵزار خاتوون شیکاک، هەوڵیدا تۆڕێکی ناوچەیی هاوپشتی ژنان دروست بکات، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئەزمونی مهاباد تەنها ڕاگەیاندنی خۆبەڕێوەبەری ناوچەیی نەبووە، بەڵکو بەشێک بووە لە بەئاگابوونەوەیەکی کۆمەڵایەتی کە سنوورەکانی تێپەڕاندووە، دەرچوونی گۆڤاری "هلالێ"، کارکردن لەسەر پەروەردە بە زمانی دایک و هەڵمەتەکانی دژ بە هاوسەرگیریی زۆرەملێ، ڕۆڵی ژنانی لە بونیادنانی کۆمەڵایەتیدا زیاتر دەرخست، زۆرێک لە ژنان کە لەم پرۆسەیەدا شەڕیان کرد، باجێکی قورسیان دا، کەسایەتییەکانی وەک منداڵانی کچی نەخدی کە لە ئەنجامی ئەشکەنجەدان کوێر بوون، لە یادەوەری ئەم بەرخۆدانەدا جێگەیەکی گرنگیان هەیە، لە لایەکی دیکەشەوە مینا قازی لە لەسێدارەدانی هاوژینەکەی و لەدەستدانی منداڵەکانی بە قووڵی زەرەرمەند بوو، بەڵام لە ژێر بارودۆخی دەربەدەری و زیندانیکردندا، دەستبەرداری ئیرادەی سیاسی خۆی نەبوو.

 

سیمبولی بەرخۆدانی هزری و کولتووری: مەستوورە ئەردەڵان

شەڕی ڕەگەزی لە بواری جوانیناسیدا بە توندوتیژترین شێوەی خۆی بەردەوام بووە، لە ئەدەبیاتی کلاسیکی ئێراندا کۆدی پیاوسالاری لە ژێر پەردەی “زانست و دانا”دا فرۆشراون، هەرچەندە ڕژێمی مولک لە بەرهەمەکەیدا سیاسەتنامە بەشداری ژنانی لە کایەی گشتیدا بە “گەندەڵی دەوڵەت” پێناسە کردووە، بەڵام لێدوانەکانی سەعدی کە وتی: ژن نابێت بچنە بازاڕ، نابێت دەنگیان ببیسترێت، لە نموونە هەرە سەرنجڕاکێشەکانن کە چۆن ئەدەب گۆڕاوە بۆ ئامڕازی ستەمکردن.

 

بەڵام دەنگی ژن توانیویەتی ئەم دیوارە بێدەنگییە بشکێنێت، مەستوورە ئەردەڵان، یەکێک لە یەکەم ژنانی جیهان کە وەک هەڵگری هۆشیاری مێژووی نووسیوە، خاتوون ڕەمزبەر، ژنێکی ژیری باوەڕی یارسان و ڕەیحان لوڕستانی، پزیشک و مۆسیقاژەن، لە ڕێگەی هونەر و زانستەوە "هێزی هۆشیار"ی ژنانیان بە زیندووی ڕاگرتووە.

 

شیعرەکانی فاروخ فارۆخزادە و پەرڤین ئیتێسامی کە بە یاخیبووی سەردەمی دادەنرێن، وەک هاوار لە دژی هەزار ساڵ بێدەنگی دەردەکەون، پێشەنگایەتی ژنانی کورد لە پاراستنی یادەوەری کۆمەڵایەتی و زمان و شوناسی مێژووییدا ڕۆڵێکی بنەڕەتی بینیوە، مەستورە ئەردەڵان بە یەکێک لە یەکەمین مێژوونووسانی ژن لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دادەنرێت، بە لێهاتوویی ئەدەبی لە زمانەکانی گۆرانی و سۆرانی و فارسی و عەرەبی ناسراوە، مەستوورە ئەردەڵان، بە بەرهەمی "تاریخی ئەردەڵان" (مێژووی ئەردەڵان)، نەک هەر گێڕانەوەیەکی مێژوویی نووسیوە، بەڵکو ڕۆڵی بنەڕەتی ژنانی لە مێژوونووسیدا ئاشکرا کردووە، بوونی ئەو ئەوە نیشان دەدات کە مێژوو تەنها کرۆنۆلۆژییەک نییە کە پیاوان زاڵن بەسەریدا، هەروەها ژنان بەرهەمهێنەر و هەڵگر و لێکدەرەوەی یادەوەری کۆمەڵایەتین.

 

فاروخ پارسا

فارۆخ پارسا، یەکێک لە یەکەم ژنە ئەندامانی پەرلەمان و یەکەم وەزیری ژنی ئێران لە سەردەمی محەمەد ڕەزاشا، بە یەکێک لە کەسایەتییە گرنگەکانی تەڤگەری ژنانی ئێران دادەنرێت، فارۆخ پارسا، داکۆکیکاری مافی ژنان، لە ساڵی ١٩٦٣ هاتە ناو پەرلەمان و بە تایبەتی کاری زۆری کرد بۆ باشترکردنی پێگەی یاسایی و کۆمەڵایەتی ژنان، داکۆکی لە چاکسازی لە یاسای خێزان و مافی ژنان بۆ خوێندن و بەشداریکردنیان لە ژیانی گشتیدا دەکرد، هەروەها بانگەشە بۆ ئەوە کرد کە پەروەردەی سێکسی بخرێتە ناو پرۆگرامی خوێندنی ناوەندییەوە، لە ٢٧ی ئابی ١٩٦٨ فارۆخ پارسا بووە یەکەمین ژنە وەزیری پەروەردەی ئێران و پێشەنگایەتی چاکسازی بەرچاوی لە بواری پەروەردەدا کرد، بە پێشکەشکردنی خوێندنی خۆبەخشانە بۆ ژنان لە زیندانەکانی دەرەوەی کاتی خوێندن ناسراوە، لە ماوەی ساڵانی مامۆستای بایۆلۆژیدا، لە ماوەی سەرۆکایەتییەکەیدا، ملیۆنان ژن زیاتر دەستیان بە دەرفەتی خوێندن گەیشتوە، لەوانەش زانکۆکان و بینینی ژنان لە کایەی گشتیدا زیادی کرد.

 

”من لە مردن ناترسم”

فارۆخ پارسا دوای شۆڕشی ساڵی ١٩٧٩ی ئێران، لەلایەن حکومەتی کۆماری نوێی ئیسلامییەوە دادگایی کرا و بە تۆمەتی "کوفر بە خودا" و "لە ژێر پێکردنی بەها کۆمەڵایەتییەکان" سزای لەسێدارەدانی بەسەردا سەپێندرا،فارۆخ پارسا یەکێک لە یەکەم کەسایەتییە سیاسییە ژنان کە دوای شۆڕش لەسێدارەدرا، فارۆخ پارسا لە کاتی دادگاییکردنیدا هەرگیز لەرزۆکی نەبوو و بەردەوام بوو لە بەرگریکردن لە ئازادی ژنان، ئەم قسەیەی خوارەوە کە بۆ ئەو دەگەڕێتەوە، بووەتە ئامڕازێکی بەهێز لە یادەوەریی تەڤگەری ژنانی ئێراندا: من دکتۆرم، لە مردن ناترسم، مردن ساتێکە، من پێم باشە پەردەی ناچاری قبوڵ بکەم.

 

فارۆخ پارسا لە ٨ی ئایار ١٩٨٠ لە سێدارە دراوە، ژیان و مردنی لە ئێران بووەتە یەکێک لە سیمبولی مێژووییەکانی خەبات بۆ پەروەردە، ئازادی و یەکسانی بۆ ژنان.

 

هۆما دارابی

هۆما دارابی پزیشک و ئەکادیمی ئێرانی بووە و خوێندنی لە ئەمریکا تەواو کردووە، دوای شۆڕشی ئێران، گەڕایەوە وڵاتەکەی و هەڵوێستی ڕاشکاوانە لە دژی سیاسەتی ستەمکارانەی کە ژنانی کردە ئامانجی گرتەبەر، سەپاندنی باڵاپۆشی زۆرەملێ لەلایەن کۆماری ئیسلامی و کۆنترۆڵی زیادەڕۆیی بەسەر ژیانی گشتی ژناندا لەو سیاسەتانە بوو کە هۆما دارابی بە توندی ڕەخنەی لێگرت، لە کاتێکدا پزیشک بوو، بەرکەوتەی چەندین حاڵەتی توندوتیژی و دەستدرێژی بوو کە سەرنجی بۆ ستەمی دەوڵەت ڕاکێشا، بەپێی ڕاپۆرتە ناوخۆییەکان و بانگەشەکانی مافی مرۆڤ، ئەو ڕاپۆرتانەی باس لەوە دەکەن کە هەندێک لە ژنان لە کاتی دەستبەسەرکردندا تووشی مامەڵەی خراپ و توندوتیژی سێکسی بوون، ڕەخنەکانی هۆما دارابییان لە ڕژێم چڕتر کردەوە.

 

هۆما دارابی لە ساڵی ١٩٩٤ لە تاران ئاگری لە خۆی بەردا و بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە چەوساندنەوەی ژنان و سیاسەتی باڵاپۆشی زۆرەملێ و توندوتیژی دەوڵەتی، ئەم کردەوە یەکێک له بەرچاوترین خۆپیشاندانەکان لە بەرامبەر زوڵم و ستەم و ناسنامەی ژنان لەناو تەڤگەری ژنانی ئێران له لایەن ڕژێمەوە لەبیرناکرێت.

 

سبەی: لەدایک بوونی تەڤگەریە سەردەمیەکانی ژنان لە ئێران و ڕۆژهەڵاتی کوردستان