ناوەندی هەواڵ

 

داتا مەیدانییەکان لە شاری قامیشلۆ پشتڕاستی دەکەنەوە کە دامەزراوەکانی ژنان بوونەتە دیارترین هێڵی بەرگری لە دژی توندوتیژی و هەڕەشە کۆمەڵایەتییەکان، ئەمەش لە کاتێکدایە کە داواکارییەکان بۆ پێویستی پاراستنی ئەم ڕۆڵە و نەخستنە ژێر هیچ سازشێکەوە کە ڕەنگە سیستەمی هەبوو لاواز بکات.

 

توێژینەوە مەیدانییەکەی کە لەلایەن ناوەندی لێکۆڵینەوەی رۆژئاوا تایبەت بە پاراستنی مافەکانی ژنان و منداڵان لە شاری قامیشلۆ ئەنجامدرا، قەبارەی توندوتیژیی ڕووبەڕووی ژنانی دەرخست، دەستکەوتە یاساییەکانی لەگەڵ شۆڕشی ژنان لە ساڵی ٢٠١٤ بەڵگەدار کرد، سەرەڕای چاودێریکردنی نیگەرانییە پەیوەندیدارەکان بە ڕێڕەوی ئەنتیگراسیۆنی ناوەندییەوە.

 

توێژینەوەکە پشت بە چاوپێکەوتنی ڕاستەوخۆی راوێژکاری لەگەڵ ٦٠٠ ژن لە گەڕەکەکانی جودی لە قەنات سویس، هیلالیە، قەدوربک، عەنتەریە، کۆرنیش، ئەربوویە بەستووە، هەروەها بە پشتبەستن بە پەیوەندی مەیدانی لەگەڵ زیاتر لە هەزار ژن لە ماوەی کارکردن بە هاوکاری هاوبەش لە نێوان هەردوو لقی کۆنگرەی ستار و ماڵی ژنان لەو ناوچانە ئامادە کراوە.

 

پێش ساڵی ٢٠١٤

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە لە سەردەمی دەسەڵاتی ڕژێمی بەعس پێش ساڵی ٢٠١٤دا، دۆخی یاسایی ژنان لە ناو خێزان و کۆمەڵگەدا بە تەواوی پشتگوێخرابوو، نەبوونی داتای فەرمی یان دەزگایی متمانەپێکراو لەبارەی توندوتیژی دژی ژنان، هاوسەرگیری منداڵان، فرەژنی لە ماوەی پێش ساڵی ٢٠١٤دا دەگەڕێتەوە بۆ شاردنەوەی توندوتیژی بە ناوی ئەوەی "کارێکی ناوخۆییە"، کۆنترۆڵی ڕه‌های نەریت و دابونەریت و فشارە خێڵەکییەکان بەسەر ژناندا.

 

جەختی لەوەش کردەوە، کە لەم ماوەیەدا، ژنان بێبەشبوون لە میکانیزمەکانی پاراستنی سەربەخۆ، یاسای باری کەسی ناوەندی سووریا مافی فرەژنی بە پیاوان بەخشی، لە کاتێکدا ژنان لە بوارەکانی وەک هاوسەرگیری، جیابوونەوە، سەرپەرشتیکردن و میراتدا بە پێگەیەکی تەواو نایەکسان سزا دران.

 

یاساکانی ژنان کە لە ساڵی ٢٠١٤ لە باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا پەسەند کران، یاسای خێزانی دواتریش، چوارچێوەیەکی یاسایی بنەمادراو لەسەر یەکسانییان بۆ بەرژەوەندی ژنان دامەزراند بە قەدەغەکردنی هاوسەرگیری منداڵان و فرەژنی، لە پاڵ ئەم چوارچێوە یاساییەدا، تۆڕێکی پاراستنی دەزگایی دروستکرا کە ڕاستەوخۆ دەستوەردان لە توندوتیژیدا دەکات لە ڕێگەی دروستکردنی دەزگاکانی وەکو ماڵی ژنان و کۆنگرەی ستار، ڕێکخراوی سارا، ئاسایشی ژنان، لە میانەی ئەم پرۆسەیەدا، ڕۆشنبیرکردنی پیاوان و جێبەجێکردنی یەکلاکەرەوەی سزادانە یاساییەکان دژی بکەرانی توندوتیژی بەشدارییان کرد لە دروستکردنەوەی بەربەستێکی بەرجەستە.

 

شەش مانگی یەکەمی ئەم ساڵە

 

تۆمارە فەرمییەکانی ماڵی ژنان بۆ شەش مانگی یەکەمی ئەم ساڵ ژمارەی بەدیارکەوتوو دەخەنە ڕوو کە ئەرکی ئێستا و گۆڕانکارییە خولییەکانی ئەم دروشمە دەزگاییە ڕوون دەکەنەوە، لە شەش مانگی یەکەمدا، ماڵی ژنان کۆی گشتی ٢٤٠ ئاگاداری سکڵای وەرگرت، ١٠٩ لەم داواکارییانە لە ڕێگەی ئاشتکردنەوە و میکانیزمەکانی جێگرەوەی چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان چارەسەر کران، لە کاتێکدا ٣٦ ڕاپۆرتدا ڕادەستی دەسەڵاتە دادوەرییەکان کران، ١٥٣ داواکاری بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ پەیوەندییان بە ناکۆکییەکانی نێوان پیاوان و ژنان و حاڵەتەکانی توندوتیژی پیاوسالارانە هەبوو، پێش ساڵی ٢٠١٤، ناکۆکییە پەیوەندیدارەکان بە فرەژنی، کە بابەتی دەهاکان داواکاری بوون لە هەمان ماوەدا، سنووردار بوون بە تەنها پێنچ داواکارییەوە.

 

هەموو ئەو ژنانەی چاوپێکەوتنیان لەگەڵ کرابوو ئاماژەیان بەوە کرد کە بەرزبوونەوەی نرخەکانی سووتەمەنی، هەڵاوسانی نرخەکانی خۆراک، بێکاری، لەدەستدانی داهات، هەموویان ئەو هۆکارانەن کە ناکۆکییە خێزانییەکان توندتر دەکەنەوە، سەرەڕای ئەوەی ئابووری تەنها سەرچاوەی توندوتیژی نەبێت، بەڵام بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ ڕێگری لە ژنان دەکات لە بەجێهێشتنی ژینگەکانی توندوتیژی، دروستکردنی ژیانێکی سەربەخۆ، پەنابردن بۆ دادگاکان، ئەمەش لە ڕێگەی زیادکردنی پشتبەستنی داراییان بە پیاوان، ئەم دۆخە قەیرانی ئابووری لە تەنها تەنگەژەیەکی داراییەوە دەگۆڕێت بۆ پرسێک کە پەیوەندی بە ئاسایشی کەسی و ئازادییەوە، هەروەک باسیان لە ساڵانی شەڕی بەردەوام، کۆچکردن، پلەی گەرمای توند، ناتەواوی چاودێری تەندروستی کرد، وەک هۆکارێک کە بەردەوام گرژی کۆمەڵایەتی گەرمتر دەکەنەوە.

 

دیارترین شت کە توێژینەوەکە گەیشتە پێی چۆنیەتی کاریگەری پرۆسەی ئەنتیگراسیۆنە لەسەر هاوسەنگی هێز لە کۆمەڵگەدا، نادیاری دەورەدراو بە ئەنتیگراسیۆنی دەزگا خۆجێییەکان لە سیستەمی ناوەندیدا نیگەرانی لای ژنان دروستکرد لە لەدەستدانی دەستکەوتەکانیان، لە کاتێکدا لای پیاوان هەستکردن بە دڵنیایی و دەربازبوون لە سزا بەهێز کرد، بە پشت بەستن بەو باوەڕەی کە میکانیزمەکانی دەستوەردانی کۆن ئیتر کاریگەر نابن.

 

سەرەڕای ئەوەی ڕاگەیاندنی دەستووری سووری، کە لە ئازاری ٢٠٢٥ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، بڕگەکانی پەیوەست بە یەکسانی و مافەکانی کار لەخۆ دەگرێت، بەڵام پەسەندکردنی فقهەی ئیسلامی وەک سەرچاوەی سەرەکی بۆ یاسادانان نیگەرانی دروستکرد لە گەڕانەوە بۆ جێبەجێکردنی شەریعەتی ئیسلامی پێش ساڵی ٢٠١٤ لە پرسەکانی باری کەسیدا، تەرخانکردنی تەنها ٢١ کورسی (١٠٪) بۆ ژنان لە پەرلەمانی کاتی کە لە ٢١٠ کورسی پێکهاتووە لە ساڵی ٢٠٢٦ پێکهێنرا، بە نیشانەیەکی ڕوون بۆ سنووردارکردنی ڕۆڵی ژنان لە پرۆسە دەستوورییەکان دادەنرا، لە سەرووی ئەوەشەوە، پاشکۆ و دەنگۆ بڵاوبووەوەکان لەبارەی سنووردارکردنە سەپێنراوەکان بەسەر ئازادی هاتووچۆ لە مەیدانی گشتیدا و دوورخستنەوەی ژنان لە بازاڕی کار بەشدارییان کرد لە گەرمکردنی باری نائەمنی، سەرەڕای نەبوونی دڵنیایی یاسایی.

 

ڕەتکردنەوەی کۆمەڵی ژنان

 

توێژینەوەکە دەریخست کە ئەو نیگەرانییانەی لە قامیشلۆ ئاشکرا کران لە سەرانسەری سووریادا بڵاو دەبنەوە،بە ئاماژەدان بەو خۆپیشاندانانەی کە لە دیمەش لە کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ڕێکخران، کە تێیدا سەدان کەس بەشدار بوون لە داواکردنی سزای عەلمانی و یەکسانی لە مافە مەدەنییەکاندا دەکرد، هەروەها ژنان ڕەتکردنەوەیەکی هاوبەشانەیان پەرە پێداوە بۆ سیستەمێکی یاسایی کە لەسەر بنەمای گەڕانەوەی ئایینی دامەزراوە.

 

بەشی کۆتایی توێژینەوە مەیدانییەکە ئەوەی ئاشکرا کرد، کە گەورەترین مسۆگەری دژی توندوتیژی دژی ژنان تەنها یاسا نییە، بەڵکو ڕێکخستنی خۆییە کە لە ساڵی ٢٠١٤وە بونیادنراوە، ماڵی ژنان، .یکانیزمەکانی دەستوەردانی پراکتیکی، جەختی لەوەش کردەوە کە داواکاری سەرەکی ژنان پاراستنی ئەم قەڵغانە دەزگاییە پارێزەرەیە بەبێ هیچ سازشێک.