تونس_بەشداربووانی ڕێپێوانی بێدەنگ بە کۆی دەنگ پەرەسەندنی سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕینیان ڕەتکردەوە و شەرمەزارکردنی ئەو لێپێچینەوەیانەیان کرد کە ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانانیان کردە ئامانج، وتیان: فەرمانی ٥٤ بۆتە ئامرازێکی سەرکوتکردن و پاراستنی ئازادی قسەکردن بۆ گەڕاندنەوەی کەشوهەوای دیموکراتی لە تونس زۆر گرنگە.

 

دیمەنی میدیای تونس لەم ساڵانەی دواییدا گۆڕانکاری بنەڕەتی و مەترسیدار بەخۆیەوە بینیوە، لە کەشێکەوە کە بە پلەیەکی بەرزی ئازادی و فرەیی لە دوای شۆڕشی ٢٠١١ تایبەتمەند بووە، گۆڕاوە بۆ ڕاستیەک کە بارگرانی بووە بە ئاڵەنگاری و فشارەکان کە مەودای ڕەخنە و لێپرسینەوەیان بەرتەسک کردووەتەوە، ئەم کەوتنە ناو سەرکوتکردنە بووەتە هۆی دابەزینی بەرچاوی ڕۆڵی چاودێری ڕۆژنامەگەری، بەتایبەتی لەگەڵ زیادبوونی پشتبەستن بە فەرمانە یاساییەکان، کە ئێستا وەک ئامرازێکی یاسایی بۆ سەپاندنی سانسۆر بەکاردەهێنرێن، کە ئەمەش ژینگەیەکی کارکردنی دروستکردووە کە ترس و دوودڵی زاڵ بێت بەسەریدا.

 

فەرمانی ژمارە ٥٤، سەبارەت بە بەرەنگاربوونەوەی تاوانەکانی پەیوەست بە سیستەمی زانیاری و پەیوەندی، دیارترین نموونەی ئەم دابەزینەیە، بڕگە ناڕوونەکانی کە ڕێگە بە دادگاییکردنی ڕۆژنامەنووسان و بلۆگەرەکان دەدات بە تۆمەتی بڵاوکردنەوەی هەواڵی ناڕاست یان مەترسی خستنە سەر ئاسایشی گشتی، بووەتە شمشێرێک کە لەسەر ملی ئەو کەسانەدایە کە لەو کەرتەدا کاردەکەن.

 

لە ژێر ڕۆشنایی ئەم دابەزینە توندەدا، دەستپێشخەریی "نفس" 5ی ئایار، ڕێپێوانێکی بێدەنگی لە تونسی پایتەخت ڕێکخست، بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە بەردەوامی هەراسانکردنی ڕۆژنامەنووسان و سنووردارکردنی میدیاکان، شەرمەزارکردنی ئەو پاشەکشانەی کە کاریگەرییان لەسەر چاپەمەنی تونس هەبووە لە ئەنجامی ئەو فەرمانە سەرکوتگەرانەی کە بووەتە شمشێرێک کە لەسەر ملی کارمەندانی کەرتەکەدا هەڵواسراوە.

 

 

"هەناسەیەکی هەوای پاک لە ڕاستیەکی ترسناکدا"

 

نەورەس حەمەدی، ئەندامی دەستپێشخەرییەکە ڕایگەیاند، بزووتنەوەی ناڕەزایەتی بۆ دەربڕینی ڕەتکردنەوەیان بۆ تێکچوونی دۆخی ماف و ئازادییەکانی تونس، بەتایبەتی ئازادی ڕادەربڕین، کە لە ساڵانی ڕابردوودا شایەتی دابەزینێکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە.

 

 

جەختیشی لەوە کردەوە، کە ئەم بزووتنەوەیە لە کاتێکدایە کە زنجیرەیەک دەستگیرکردن و دادگاییکردنە کە ڕۆژنامەنووسان و پیشەگەرەکانی میدیا دەکەنە ئامانج، بە تایبەتی باسی لە دۆسیەی ڕۆژنامەنووس زیاد هانی کرد کە تا ئێستاش بەهۆی ئەنجامدانی کارەکانییەوە لە دەستبەسەریدا ماوەتەوە، هەروەها بەردەوامی دەستبەسەرکردنی موراد زەغیدی و بورهان بسیس، هەروەها موراد زەغیدی دەستیکردووە بە مانگرتن لە خواردن بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بەو "نادادپەروەرییە"ی پێناسەیکردووە کە تووشی دەبێت، مافەکان دابەش ناکرێن و ئازادی ڕادەربڕین پایەیەکی بنەڕەتییە کە ناتوانرێت لە مافە ئابووری و کۆمەڵایەتی و ژینگەییەکانی تونسییەکان جیا بکرێتەوە.

 

ڕوونیکردەوە، کە بزووتنەوەکە هاوکاتە لەگەڵ ڕۆژی جیهانی ژینگە، پلانی بۆ دانراوە خۆپیشاندانێک لەبەردەم کۆمەڵگە کیمیاییەکەدا بۆ گەورەکردنی دەنگی خەڵکی قابس و داوای مافەکانیان، هەروەها ڕەخنەی لە پەرەسەندنی قسەی توندوتیژی و هاندان دژی کۆچبەران لە پلاتفۆرمی مەجازی گرت، ئاماژەی بە دۆزینەوەی ڤیدیۆی هاندان کرد کە ئامانجیان هەراسانکردنی کۆچبەران بوو، کە بە نیشاندەرێکی مەترسیداری بەرزبوونەوەی ڕەگەزپەرستی دەزانی.

 

لە کۆتای قسەکانیدا، وتی: تونسییەکان شایەنی دەرفەتێکن بۆ وەرگرتنەوەی ئەو ئازادییانەی کە لە ڕێگەی شۆڕشەوە بەدەستیان هێناوە، داوای کۆتاییهێنان بەو سنووردارکردنە ئەمنی و دادوەرییانەی کرد کە دەنگە ناڕازی و سەربەخۆکان دەکەنە ئامانج، هەروەها دەسەڵاتدارانی بە بەرپرسیار زانی لە تێکچوونی کەشوهەوای مافەکانی مرۆڤ کە ڕێگەی داوە هاندانەکان گەشە بکەن و جەختی لەسەر پابەندبوونی دەوڵەت کردەوە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێرشە ڕەگەزپەرستییەکان.

 

 

زیندان چارەسەر نییە

 

بەسمە محەمەد، ئەندامی پارتی دەستووری ئازاد وتی: ئێمە ئەمڕۆ لێرەین لەپێناو تونس و لەپێناو ڕاستی، زیندان چارەسەر نییە، زیندانیکردنی ڕۆژنامەنووسان، چالاکوانان، سیاسەتمەداران و عەبیر موسی، سەرۆکی پارتی دەستووری ئازاد، بەڵگەی ترسیانە، عەبیر موسی ئەمڕۆ لە زینداندایە، چونکە تونسی خۆشدەوێت، چونکە ترسی هەیە بۆ تونس، چونکە بەناوی تونسییەکانەوە قسە دەکات، نابێت ئەو یاسایانە هەڵبوەشێنرێنەوە کە خەڵک بەهۆیانەوە زیندانی دەکەن.

 

 

ئاماژەی بەوەشکرد، بارودۆخی گشتی، بە هەموو لایەنەکانییەوە، پێویستی بە کردەوە هەیە بۆ ڕەتکردنەوەی سەرکوت، بەتایبەتی لەگەڵ بەردەوامی جێبەجێکردنی فەرمانی ژمارە ٥٤، ناڕەزایی خۆی لە زیندانیکردنی ڕۆژنامەنووسان و سیاسەتمەداران و چالاکوانان دەربڕی و وتی: ئەوەی ڕوودەدات پێچەوانەی خواستەکانی تونسییەکانە بۆ دەوڵەتێکی دیموکراتی کە مسۆگەری ئازادی بیروڕا و ڕادەربڕین بکات.

 

لە ڕاپۆرتەکەدا، تیشکی خستۆتە سەر دۆسیەی پارێزەر عەبیر موسی، سەرۆکی پارتی دەستووری ئازاد کە ئێستا لە زینداندایە، وتی: دەستگیرکردنی لەسەر ڕەخنەکانی لە کۆمیسیۆنی هەڵبژاردنەکان و ناڕەزایەتی دەربڕینەکانی بەرامبەر بە بڕیارەکانی سەرچاوەی گرتووە، ئەمەش بە ئاماژەیەکی مەترسیدار بۆ سنووردارکردنی مافی ناڕەزایەتی و ئۆپۆزسیۆنی ئاشتیانە دەزانێت، هەروەها زیندانیکردنی ڕەهەندی سیاسی هەیە کە چوارچێوە یاساییەکان تێدەپەڕێنێت.

 

بەو ئەنجامە گەیشتووە کە ئەم دۆخە ڕەنگدانەوەی دیمەنێکی سیاسی و مافی مرۆڤی تاریک و ئالۆزییە، هۆشداری دەدات لە بەردەوامبوونی "کەشوهەوای سەرکوتکەر" کە کاریگەری لەسەر دەنگە ناڕازییەکان هەیە، لەگەڵیشیدا، داوای پێداچوونەوە بە یاساکانی سنووردارکردنی ئازادی ڕادەربڕین بۆ دەستەبەرکردنی گەڕاندنەوەی دیموکراتی لە تونس کردووە.

 

 

 

قەیرانی وشە"

 

نەجات عەرعاری کۆمەڵناس، چالاکوانی ژن و داکۆکیکاری مافی مرۆڤ، شیکارییەکانی بە بەستنەوەی چەمکی ئازادی ڕادەربڕین بە خودی بوونی مرۆڤەوە دەستپێکرد، وتی: ئازادی تەنها مافێکی سیاسی نییە، بەڵکو تاکە میکانیزمێکە کە تاکێک چ منداڵ بێت یان بەتەمەن، دەتوانێت بیرکردنەوە و ترس و ئاواتەکانی ناوەوەی خۆی دەرببڕێت، هەروەها نەبوونی لەم کەشانەدا تاکەکان لە ئامرازە بنەڕەتییەکانیان بۆ پەیوەندیکردن لەگەڵ دەوروبەرەکەیان بێبەش دەبن، ئەمەش بە ناچاری دەبێتە هۆی خۆگۆشەگیرکردن و لەدەستدانی پەیوەندی لەگەڵ ڕاستی زیندوودا.

 

هەروەها دیمەنی میدیای ئێستای هەڵسەنگاند و بە حاڵەتێکی "داڕمانی پیشەیی" پێناسەی کرد، وتی ئەو ڕووماڵە میدیاییانەی لە ئێستادا لەبەردەستدان هیچیتر نییە لە درێژەدان بە کولتووری "راوێژکاری" و پڕوپاگەندەی یەکلایەنە کە خزمەت بە کارنامە سستەکان دەکات، کە دوورە لە بنچینەی کاری ڕۆژنامەوانی، بڕیارە ئاوێنەیەک بێت کە ڕەنگدانەوەی پرسەکانی هاوڵاتی بێت، ئەم گۆڕانکارییە لە "دەنگی خەڵک"ەوە بۆ "ئامرازێکی بانگەشەکردن" بووەتە هۆی وێرانبوونی کایەی گشتی، کە ڕەخنەی بونیادنەر تێیدا نەماوە، جێگەی ڕیتۆریکی دووبارەبووەوە گرتووەتەوە کە بە تەواوی بێ بەرهەمە.

 

جەختیشی لەوە کردەوە، کە چاکسازی تەنها بە شکاندنی قۆرخکاریی سەر ڕاستی و بونیادنانی میدیایەکی گشتی کە بە سەربەخۆیی تەواو تایبەتمەندە دەست پێ بکات، لە هەمان کاتدا کەشە بە هێزە چالاکەکانی ناو کۆمەڵگەی مەدەنی و ئەکتەرە سیاسییەکان لە ئاراستە جیاوازەکانەوە دەست پێ دەکات، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ئامانج تەنها دابینکردنی سەکۆ نییە بۆ گفتوگۆکردن، بەڵکو دروستکردنی سەکۆیە بۆ گفتوگۆیەکی نیشتمانی ڕاستەقینە کە بەشداربێت لە بونیادنانی هۆشیارییەکی بەکۆمەڵ کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاڵەنگاری شانۆکە بێت، دوور لە سیستماتیکی زانیاری هەڵە.

 

 

 

هەناسەیەکی نوێ بۆ ”ڕزگارکردنی وشە”

 

نەجات عەرعاری داواکارییەکانی ”دەستپێشخەریی نفس (هەناسە)”ی لە تونس بەستەوە بە گەڕاندنەوەی ڕێزگرتن لە ئازادی قسەکردن، وتی: ئەو گۆڕانکارییەی بزووتنەوەکە بەدوایدا دەگەڕێت ناتوانێت بە بڕیاری سەرەوە بۆ خوارەوە دەست پێبکات، بەڵکو بە "هەناسەیەکی نوێ" دەستپێبکات کە لەسەر بنەمای ڕزگارکردنی مێشکەکان لە ڕێگەی ڕزگارکردنی ئامرازەکانی دەربڕینەوە دامەزراوە.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا، گەیشتە ئەو ئەنجامەی کە پەرەپێدانی ئازادی گفتوگۆکردن لەم کاتەدا تەنها هەڵبژاردن نییە، بەڵکو شەڕی بنەڕەتییە بۆ مسۆگەریکردنی کەرامەتی هاوڵاتی و مافی زانینی ڕاستییەکان وەک خۆی، نەک وەک ئەوەی کە مەبەستیان لێ بیبینن.