ئەلیف ئەکگول

 

ئەستەنبوڵ - لە نێو ئەو مشتومڕە بەردەوامانەی لە تورکیا سەبارەت بە چارەسەری پرسی کورد و قۆناغی نوێی پرۆسەی دیموکراتیزەکردن، هەڵمەتی ‘١٠٠١ واژۆ بۆ کۆماری دیموکراتی و ئاشتی’ کە هونەرمەندان، ئەکادیمیستەکان، ڕۆژنامەنووسان و داکۆکیکارانی مافی مرۆڤی کەرتە جیاوازەکانی کۆکردەوە، لە ١٢ی ئەیلولدا بۆ ڕای گشتی ڕاگەیەندرا یاساکە لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانیی گەورەی تورکیا (TBMM) پەسەندکرا و لە ٢٨ی ئابی ٢٠٢٦ کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، بەیاننامەی بانگەشەی هەڵبژاردنەکە ئامانجی کۆکردنەوەی کەرتە جیاوازەکانی کۆمەڵگە بوو لە دەوری داواکاری کۆمارێکی دیموکراسی و ئاشتی و ژمارەی واژۆکارانیش سنووری ١٠٠١ی تێپەڕاند کە بۆ ڕاگەیاندنی هەڵمەتی هەڵبژاردنەکان دیاریکرابوو.

 

توغچە تەتاری ڕۆژنامەنووس، یەکێک لە واژۆکارانی کەمپەینەکە، لەگەڵ ئاژانسەکەمان قسەی کرد. توغچە تەتاری ڕایگەیاند کە نابێت تەنها لەلایەن واژۆکارانەوە یان لەسەر خودی کەمپەینەکە سزا لەسەر مشتومڕەکە بدرێت. توگچە ڕوونی کردەوە کە پرسی سەرەکی ئەوەیە کە چۆن پرۆسەی بەردەوام لەلایەن چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگەوە وەڵام دەدرێتەوە و چۆن دەتوانرێت ئەو پرۆسەیە کۆمەڵایەتی بکرێت. توگجە تاتاری، جەختی لە جیاوازی نێوان ئەو گفتوگۆیانە کردەوە کە بە تایبەتی لە دیجیتاڵ میدیا و لە بواری دیجیتاڵدا دەگوزەرێن، وتی: بە پێی ڕاپرسییە بچوکەکەم، پێموایە ئێمە لەبەردەم کێشەی بە کۆمەڵایەتیکردنی پرۆسەکەداین، نەک کێشەی بە کۆمەڵایەتیکردنی ئاشتی”.

 

ئێمە لەبەردەم کێشەیەکی کۆمەڵایەتیکردنی پرۆسەکەدا بووین

توگجە تەتاری، جەختی لەوە کردەوە کە ئەم جیاوازییە گرنگییەکی تایبەتی هەیە، بەتایبەتی لە ڕوانگەی کوردەوە، وتی: بەپێچەوانەوە سەرەڕای کەموکوڕی و کێشەکانی ناو یاساکە، دۆخێکی ئامێزگرتنی ئاشتی لەوێ دەبینم، هەروەها بەشێکی زۆری گفتوگۆکانی دژ بە پرۆسەکە لە بازنەی چارەنووسسازدا کۆبوونەتەوە، وتەبێژانی باڵی حکومەت ناکۆکی خۆیان لەسەر ئەوە دەردەبڕن کە حکومەت چی دەوێت و بێدەنگ بێت لەسەر ئەوەی کە نایەوێت.

 

توغچە تەتاری ئاماژەی بەوەدا کە ئەوانەی بە دەنگی دژایەتی پرۆسەکە دەکەن کەسایەتی ناسراوی ئۆپۆزسیۆنن و زیادی کرد: لەگەڵ ئەوەشدا توێژێکی دیاریکراو هەیە کە دەنگەکانیان زۆر بەرزە و بە شێوەیەکی زۆر کاریگەر ناڕەزایی خۆیان بۆ پرۆسەکە دەردەبڕن، ئەم کەسایەتیانە لە تورکیا ناسراون و جەماوەرییان هەیە، بە شێوەیەکی سروشتی ئەو ئارگیومێنتانەی کە دەریدەبڕن بە شێوەیەکی بەرفراوان بڵاودەکرێنەوە، بەڵام من پێموایە ئەوەش بازنەیەکی زۆر سنووردارە. جگە لەوەش ئەم ئارگیومێنتانە لەناو پارتی یێنی و بەشێک لە بازنەکانی جەهەپەدا سنووردار ماونەتەوە و لە میدیای دیجیتاڵی و پەخشی یوتیوبیشدا گیریان خواردووە.

 

توگچە تەتاری جەختی لەوە کردەوە کە دژایەتیکردنی پرۆسەی ئاشتی کە لە دیجیتاڵ میدیادا دیارە جیاوازە لە هەڵوێستی خەڵک لەسەر شەقامەکان و وتی: کاتێک ئێمە دەچینە دەرەوە و داوای ئاشتی لە خەڵک دەکەین، هیچ کەسێک هیچ ئارگیومێنتێکی دژبەری نییە دژی ئاشتی یان ئەو پرۆسەیەی کە لە ئێستادا بەڕێوەیە. بەشێک لە مشتومڕەکانی ئێستا بە ڕێبازێک لە قاڵب دراوە کە هەموو پرسە سیاسییەکانی تورکیا لە چاوی ڕەجەبەوە هەڵدەسەنگێنێت تەیب ئەردۆغان کەسانێک هەن کە هەموو سیاسەت و هەموو پرسەکان و هەموو کێشەکانی وڵات تەنها لە ڕووی تەیب ئەردۆغانەوە لێکدەدەنەوە هەروەک چۆن ئێمە لە ڕاستیدا وڵاتێکی زۆر دیموکراسیین، بەڵام تەیب ئەردۆغان ئەم پڕوپاگەندەیەی کە 'ئەم پرۆسەیە ناتوانرێت ئەنجام بدرێت خەڵک'، کە لەسەر دژایەتی ئەردۆغان بنیات نراوە، لە هەندێک شوێن دەنگی داوەتەوە، بەڵام ئەمە ڕەنگدانەوەی واقیع نییە لەسەر زەوی، من لە نێو خەڵکدا لە مەیدان، لە گۆڕەپانەکاندا یان لەسەر شەقامەکاندا تووشی دژایەتییەکی لەو شێوەیە نابم.

 

توغچە تەتاری ئاماژەی بەوەدا کە بەیاننامەی ‘١٠٠١ واژۆ بۆ کۆماری دیموکراتی و ئاشتی’ بانگەوازێک بووە کە لە هەمان کاتدا لە بەشە جیاوازەکاندا کراوە و بەم شێوەیە باسی هەڵمەتەکەی کردووە: “ئەم بابەتە لە ڕاستیدا دەقێکە کە لەلایەن کەسانێک لە چین و توێژە زۆر جیاوازەکانەوە پێشکەش کراوە کە گرنگی بەو پرسانە دەدەن و دەیانەوێت ببینن لەم وڵاتە چارەسەر بکرێن. پێیان دەگەیەنێت کە شەڕی دژی کورد دەبێت کۆتایی بێت، مافی دایکی دەبێت زمان بدرێتێ، هاووڵاتیبوونی یەکسان پێویستییەکە، بڕیارەکانی ECHR دەبێ جێبەجێ بکرێن و ئۆجالان بتوانێت سوود لە ‘مافی هیوا’ وەربگرێت.”

 

توغچە تەتاری ئاماژەی بەوەدا کە موخاتەبەی دەقەکە تەنها دەوڵەت نییە، بەڵکو "هەم ئەو دەوڵەتەی کە سەرکردایەتی پرۆسەکە دەکات و هەم ئەوانەی گومانیان لە پشتیوانیکردنی هەیە" و هەڵمەتەکەی وەک بانگەوازێک بۆ "پێکەوە وەستانەوە بۆ ئاشتی" پێناسە کرد.

 

ئێمە لێرەین، وەرە و لەگەڵمان بن

توگچە تەتاری بە پشتبەستن بە ئەزموونی ئەو کەسانەی کە پێشتر واژۆیان کردووە، سەرنجی خەڵک بۆ ئەو مشتومڕانە ڕادەکێشێت کە سەریان هەڵداوە. توگچە ئاماژەی بەوەشکردووە، مشتومڕەکانی وەک "ئەکادیمیستەکان ناتوانن ورە کۆبکەنەوە، لە ئاشتی یان پرۆسەکە دوور دەکەونەوە چونکە پێشتر پارەیان داوە بۆ واژۆکردن" بەڕێوەدەچن. توگجە تەتاری ئاماژە بەوە دەکات کە ئەمە هەموو ڕۆشنبیرانی تورکیا دەگرێتەوە، بەڵام ئەمە ڕەنگدانەوەی ڕاستییەکان نییە. توغچە تەتاری کە دەڵێت “وەک کەسانێک کە بە شێوازی خۆیان خەبات بۆ ئاشتی و پەرەپێدانی پرۆسەکە دەکەین، پێموایە لەم قۆناغەدا گرنگە بە تایبەتی ناوەکانمان بخەینە ژێر دەق و پەیامێکی لەو شێوەیە”، هەروەها ئەم وەڵامە دەداتەوە بۆ ئەو پرسیارەی کە بۆچی لە کاتێکی وادا هەستی بە پێویستی ئەم دەقە کردووە: “لەم قۆناغەدا، پێویستە هەندێک کەس بێنە پێشەوە و بڵێن، ‘بەڵێ، ئێمەش ئازایەتیمان نیشان دەدا، تەنانەت ئەگەر بترسین یان هەبووبێت نیگەرانییەکانمان بۆ داهاتوو، ئێمە بوێرین و بە جۆرێک واژۆی خۆمان دەخەینە ژێر پرسی ئاشتی، پشتگیری ئەم پرۆسەیە دەکەین’ لەبەردەم ئەوانەی کە بەدوایدا دێن.”

 

توغچە تەتاری، ئاماژەی بەوەدا کە تا ئێستا زیاتر لە ١٠٠١ واژۆ کۆکراوەتەوە، وتی: ئێمە لەوە تێگەیشتین کە کێشەکە زیادبوونی ئەو کەسانە نییە کە نایانەوێت بەشداری بکەن.

 

دەتوانین چیرۆک لەگەڵ خەڵک و لایەنەکاندا هاوبەش بکەین و ئاشتی کۆمەڵایەتی بکەین

توگچە تاتاری، سەبارەت بە باسکردنی بەکۆمەڵایەتیکردنی ئاشتی، وتی “ئاسانترین کات ئەو کاتەیە کە دەتوانین چیرۆک لەگەڵ خەڵک و لایەنەکاندا هاوبەش بکەین” و لە کۆتایی قسەکانیدا دەڵێت: “بە دڵنیاییەوە توخمگەلێک هەن کە پێویستە دەوڵەت داوای لێبوردنیان لێبکات، قبوڵیان بکات، ئەگەر کۆمەڵگەیەک ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییە بێتەوە کە هەندێک لە پراکتیزەکانی کە لە ژیانیدا بینیویەتی و دواجار قبوڵکراو بەڕاستی کەموکوڕی تێدابووە، ئەوا ئەنجامی ئەو ڕووبەڕووبوونەوەیە دەبێت بە شێوەیەکی سروشتی هەستکردن بە ئاسوودەیی هاوبەش و حاڵەتێکی نزیکایەتی کە لە ناسینی ئەو ئازارەی کە تێیدایە سەرهەڵدەدات ئەمە بە تەواوی وابەستەی ئەو کەسانەی ناو ئەو کۆمەڵگەیەن کە بە قووڵی بریندار بوون بەهۆی کۆبوونەوەی ئەو پرسە.