لاڤە کوردە

 

ناوەندی هەواڵ-١ی حوزەیران، ڕۆژی جیهانی منداڵانە، ساڵانە بە چەندین چالاکی جۆراوجۆر یادی دەکرێتەوە، بەڵام مافەکانی منداڵان لە ئاستی جیهانیدا بە شێوەیەکی گشتگیر لەسەر کاغەز دانپێدانراون بەڵام لە پراکتیکدا جیاوازییەکی زۆریان هەیە، لە کاتێکدا نزیکەی هەموو وڵاتێک پابەند بووە بە ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ مافەکانی منداڵان، ملیۆنان کەس هێشتا ڕووبەڕووی هەڕەشەی توند دەبنەوە بەهۆی ململانێی چەکداری، هەژاری، کاری منداڵان و نەبوونی دەستڕاگەیشتن بە خوێندن و چاودێری تەندروستی سەرەتایی، دۆخی مافەکانی منداڵان لە سەرانسەری جیهاندا بە دابەشبوونێکی قووڵ لە نێوان پاراستنی یاسایی و ڕاستی سەر زەویدا پێناسە دەکرێت.

 

چوارچێوەی جیهانی ڕێککەوتننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNCRC): ئەم ڕێککەوتنە گەورەیە جیهانییە ٥٤ بڕگەی دەخاتە ڕوو کە دڵنیای دەدات لەوەی هەر کەسێک لە خوار تەمەنی ١٨ ساڵەوە مافی مانەوە، گەشەپێدان، پاراستن و بەشداریکردنی هەیە.

ڕێککەوتنی گشتگیر: هەموو وڵاتێکی جیهان جگە لە ئەمریکا ڕێککەوتننامەی UNCRCی پەسەند کردووە، ئەمەش وایکردووە ببێتە گشتگیرترین پەیماننامەی مافەکانی مرۆڤ لە مێژوودا.

 

ئاستەنگە گەورەکان لە سەرانسەری جیهان سەرەڕای پابەندبوونە یاساییەکان، هیومان ڕایتس وۆچ ئاماژە بە پێشێلکارییە بێئەندازەکانی ڕۆژانەی ئەم مافانە دەکات وەک ململانێی چەکداری، منداڵان بە شێوەیەکی ناڕێژەیی لە ناوچە جەنگییەکان ئازار دەچێژن، زۆرجار ڕووبەڕووی هێرشی ئامانجدار دەبنەوە بۆ سەر قوتابخانەکان، دامەزراندنی زۆرەملێ وەک سەرباز، و ئاوارەبوونی بەرفراوان.

 

نەبوونی پاراستنی کۆمەڵایەتی وایکردووە کە منداڵان رووبەڕووی هەژاری، هەراسانکردن و نایەکسانی ببن. ملیۆنان منداڵ لە مافە بنەڕەتییەکانی مانەوە و پەروەردە و پاراستن زەوت دەکرێن، کۆمەڵگە پەراوێزخراوەکان ڕووبەڕووی توندترین پێشێلکاری دەبنەوە.

 

گرینگترین ئامارە جیهانییەکان تیشک دەخەنە سەر ڕادەی ئەم پێشێلکاریانەی مافەکان:

 مافی پاراستن و مانەوەپاراستنی کۆمەڵایەتی: نزیکەی ١.٦ ملیار منداڵ لە سەرانسەری جیهاندا هیچ جۆرە ڕووماڵێکی پاراستنی کۆمەڵایەتییان نییە.

هەژاریی لە ڕادەبەدەر: ٣٣٣ ملیۆن منداڵ لە هەژارییەکی تونددان، لە هەر سێ منداڵی خوار تەمەنی پێنج ساڵ دوو لە جیهاندا لە هەژارییەکی توندی خۆراکدا دەژین.

توندوتیژی: نزیکەی یەک ملیار منداڵ کە زیاترە لە نیوەی گەنجانی جیهان ساڵانە رووبەڕووی جۆرێک لە توندوتیژی سۆزداری، جەستەیی، یان سێکسی دەبن.

مافەکانی گەشەپێدان و پەروەردە: ٦٤ ملیۆن منداڵی تەمەنی سەرەتایی لە خوێندن دەرچوون.

دەستبەسەرکردن: ساڵانە لانیکەم ٣٣٠ هەزار منداڵ لە  ٨٠ وڵاتدا تەنها بەهۆی کۆچبەران یان پەنابەرییەوە لە دەستبەسەرکردنی کۆچبەریدا ڕاگیراون.

شەڕی چەکداری: زیاتر لە ٢٠٠ هەزار منداڵ لە گروپە چەکدارەکان لە جیهاندا ئازادکراون.

تەندروستی دەروونی: زیاتر لە ١٤٪ی هەرزەکارانی تەمەن ١٠-١٩  ساڵ لە جیهاندا تووشی نیگەرانی تەندروستی دەروونی دەبن، خۆکوشتن سێیەم هۆکاری سەرەکی مردنە لەناو ئەم تەمەنەدا.

 

منداڵانی کورد لە ناوچە سنوورییەکان رووبەڕووی هەڕەشە دەبنەوە

دۆخی منداڵانی کورد هێشتا ئاڵۆزە، بە جیاوازیی ناوچەیی لە باشوور، باکوور، ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوای کوردستان تایبەتمەندە. لە کاتێکدا کە دەستڕاگەیشتن بە خوێندن باشتر بووە بەڵام مافی خوێندن بە زمانی دایک بەربەستی بۆ دروست دەکرێت.

 

پرسە سیستمییەکان، لەوانەش کاریگەرییە وێرانکەرەکانی شەڕ، ئاوارەبوونی زۆرەملێ، بێدەوڵەتی، کاری منداڵان و دەستڕاگەیشتن بە خوێندن بەردەوامن لە هەڕەشەکردن لەسەر خۆشگوزەرانییان.

 

بەپێی ئامارەکان ڕێژەی تەواوکردنی خوێندنی ناوەندی بۆ نزیکەی ٣٧٪ بۆئەو منداڵانەی ئابووری کۆمەڵایەتی هەژارتر دادەبەزێت، هەروەها ناسەقامگیری جیۆپۆلەتیکی بەردەوام و ململانێی ناوخۆیی دانیشتوانی گەورەی ئاوارە ناوخۆییەکان (IDPs) و پەنابەرانی دروستکردووە، سەختی ئابووری زۆرێک لە منداڵان ناچار دەکات بە تایبەت لە ناوچە پەراوێزخراوەکان یان ناوچە قورسەکانی ململانێ  بۆ کاری منداڵان یان سەر شەقامەکان، ئەمەش دەرفەتە پەروەردەیی و گەشەسەندنەکانیان سنووردار دەکات، منداڵانی دانیشتووی ناوچە سنوورییەکان ڕووبەڕووی هەڕەشەی ئەمنی بەردەوام دەبنەوە لە ئەنجامی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکانی سنوور بەزاندن و گەمارۆدان، ئەم کارە ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی منداڵان پێشێل دەکات.

 

هیومان ڕایتس وۆچ ڕاپۆرتێکی لەسەر هێرشەکانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی دەوڵەتی تورک بڵاوکردووەتەوە کە تەواوی خێزانە کوردەکانی وێران کردووە و منداڵانی بەڵگەدار کردووە کە لە  بۆردوومانەکاندا کوژراون، جگە لەوەش، گەمارۆدانی دەوروبەری شارەکانی وەک کۆبانێ، دەستڕاگەیشتن بە چاودێری پزیشکی، خۆراک و گەرما سنووردار کردووە، کە بووەتە هۆی مردنی دڵتەزێن بەهۆی بەرکەوتن و بەدخۆراکییەوە.