ناوەندی هەواڵ

 

ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران شایەتی تەشەنەسەندنی خێرای ناڕەزایەتی گەلانە و لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا خۆپیشاندانەکان بۆ دەیان شار درێژبوونەتەوە، ئەم ناڕەزایەتیانە تێکهەڵچوونی توندوتیژ و بەرزبوونەوەی ژمارەی کوژراوان و ژمارەی دەستگیرکراوەکان بەخۆیەوە بینیوە، ئەم پەرەسەندنەش لەگەڵ زیادەڕۆیی لە بەکارهێنانی هێز و هەوڵدان بۆ هێرشکردنە سەر نەخۆشخانەکان و دەستگیرکردنی بریندارەکان بووە.

 

شەپۆلی ناڕەزایەتییەکان کە لە بازاڕی عەلادینی تاران دەستیپێکرد، تا هەشتەمین ڕۆژی خۆی، ٤ی کانوونی دووەم، زیاتر لە ٢٢٢ شوێن لە ٧٨ شاری ٢٦ وڵاتدا بڵاوبووەوە، شێوازی ئەم خۆپیشاندانانە جیاواز بووە، لەوانە گردبوونەوە لە شەقامەکان، مانگرتنی کرێکاران، ڕێپێوانی ناڕەزایەتی و دروشمی گشتی دژ بە حکومەت، کە لە ڕێگەی ئەم شێوازە هەمەچەشنانەوە تووڕەیی گشتی دەردەبڕدرێت، هەروەها ڕەنگدانەوەی بەردەوامی زەبری ناڕەزایەتییەکانیشە، بۆ سەریەککەوتنی نێوان داواکارییە ئابووری و سیاسی و مەدەنییەکان.

 

لە پارێزگای مالکشاهی لە پارێزگای ئیلام، سەرچاوە خۆجێییەکان ڕایانگەیاندووە کە هێزەکانی ئاسایش تەقەمەنی زیندوویان لە دژی خۆپیشاندەران بەکارهێناوە و چوار کەسی مەدەنی کوژراون و نزیکەی سی کەسی دیکەش برینداربوون، پرسەی دواتر گۆڕا بۆ خۆپیشاندانێکی بەرفراوان، کردەوەی نافەرمانی مەدەنی و ناڕەزایەتی سیاسی، بەشداربووان دروشمی دژە حکومەتیان وت وەک "مەرگ بۆ کۆماری ئیسلامی" و "مەرگ بۆ خامنەیی"، ڕێوڕەسمی ناشتنی بە خاکسپاردنیان کردە کردەوەی سەرپێچیکردنی مەدەنی و ناڕەزایەتی سیاسی.

 

زۆر کەس پێیان وایە کە ئەم جۆرە ڕێوڕەسمە پرسەکان لە ئەرکە نەریتییەکەی خۆیان تێدەپەڕێنن و دەبنە شوێنی دەربڕینی بەرخۆدانی بەکۆمەڵ، کە تووڕەیی گشتیی کۆکراوە لە شێوەی ماتەمینی ناڕەزایەتیدا سەرهەڵدەدات.

 

شارەزایان و پارێزەران، وتیان: ڕێژەی زۆری بەشداریکردن لەم بۆنەیەدا تەنها دەربڕینی هاوسۆزی نییە، بەڵکو سەرپێچییەکی ئاشکرایە لە ئامێری ئاسایشی سەپێنراو، ساتێکە کە نایاسای سیستەمی سیاسی بە ئاشکرا لەبەردەم خەڵکدا ڕادەگەیەنرێت، ئەگەر ئەم جۆرە ناڕەزایەتیانە لە شارە جیاوازەکاندا دووبارە بکرێنەوە، ئەوا دەبنە کاتالیستێک بۆ کۆکردنەوەی کۆمەڵایەتی و پێکهێنانی یادەوەرییەکی بەکۆمەڵ لە دژی ستەمکاری.

 

لە شاری ئیلام، ڕاپۆرت و گرتە خۆجێییەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە هێزەکانی ئاسایش هەوڵیانداوە دزە بکەنە ژووری فریاکەوتنی نەخۆشخانەی خومەینی- فەتاحی بۆ دەستبەسەرکردنی بریندارەکان یان دزینی تەرمی کوژراوەکان، سەرچاوەکانی مافی مرۆڤ ڕایانگەیاندووە کە ئەم چالاکییە بەرخۆدانی خۆپیشاندەران و کارمەندانی پزیشکی بەرەوڕوو بووەتەوە.

لە شاری جەعفەر ئابادی کرماشان، تۆڕی مافی مرۆڤی کوردستان بە پشتبەستن بە سەرچاوە خۆجێییەکان، هەواڵی کوژرانی دوو برای لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا بڵاوکردەوە، کە یەکێکیان لە نەخۆشخانەی تاڵەغانی گیانی لەدەستداوە، ئەوی دیکەشیان دوای چەند کاتژمێرێک لە بەشی چاودێری چڕ گیانی لەدەستداوە، تا ئێستاش لایەنە ئاسایشییەکان تەرمەکانیان بۆ کەسوکارەکانیان نەگەڕاندووەتەوە.

 

لە سەرانسەری پارێزگای ئیلام، دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ناحکومی ناسنامەی چەند دەستبەسەرکراوێکیان بڵاوکردەوە کە هەرزەکاران و خوێندکاریان تێدابوو، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە ١٧ کەس لە ئیلام دەستبەسەر کراون کە منداڵێکی تەمەن ١٤ ساڵ و چەند خوێندکارێکیان تێدایە.

 

لە لایەکی دیکەوە لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەدا، شایەتحاڵان و سەرچاوە ناوخۆییەکان باسیان لە دەستگیرکردنی بەرفراوان کرد کە ژنان و منداڵانی کچی خوێندکار و تەنانەت هەرزەکارانی شارەکانی دیکەی ڕۆژهەڵاتی کوردستانیان کردە ئامانج، ئەم دەستگیرکردنانە زیاتر لە کاتی کۆبوونەوەی سەر شەقامەکان، پرسە ناڕەزایەتییەکان یان تەنانەت هەڵکوتانە سەر ماڵەکانی شەوانە ڕوویانداوە، بەگوێرەی سەرچاوە ئاگادارەکان، بەشێک لە دەستگیرکراوەکان بەبێ فەرمانی دەستگیرکردن و بە توندوتیژی جەستەیی بردراون و خێزانەکانیان شوێنییان نازانن.

 

لە شارەکانی دیکەی ئێران، ژمارەیەکی زۆر گرتە ڤیدیۆیی و ڕاپۆرتی هەواڵ کە بە بەڵگەی دەسبەسەرکردنی خۆێندکاران، ژنان و منداڵان لە کاتی ناڕەزایەتییەکان بڵاوکراونەتەوە، کە نیگەرانییەکانیان سەبارەت بە پێشێلکارییە بەربڵاوەکانی مافی مرۆڤ و پەرەسەندنی سەرکوتەکان بەرزکردووەتەوە.

ڕاپۆرتەکانی ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ و سەرچاوە سەربەخۆکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە تا ڕۆژی هەشتەمی ناڕەزایەتییەکان، ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە نزیکەی ٢٠ کەس، لە کاتێکدا ڕێکخراوەکانی دیکە لە ڕاپۆرتە گشتییەکانیاندا لە ماوەی هەفتەی یەکەمدا نزیکەی ١٧ کەسی گیانیان لە دەستداوە لە چەند شاری ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، لەوانە ئیلام، کرماشان، هەرسین و ئەوانی دیکە.

 

پرسەی ناڕەزایەتی لە مالکشاهی و شارەکانی دیکە بە خێرایی بوو بە ئاماژەی خۆڕاگری و بەشداربووان دروشمیان دژی ڕێبەرایەتی و دامەزراوە ئاسایشییەکانی ئێران وتەوە و ڕێوڕەسمەکانیان گۆڕی بۆ ساتێکی یەکگرتوویی بەکۆمەڵ، ئەمەش لەلایەن بەکارهێنەرانی میدیای ناوخۆیی و تۆڕی کۆمەڵایەتی دەنگدانەوەی هەبوو.

 

هەوڵدان بۆ چوونە ناو نەخۆشخانەکان و ڕاگرتنی بریندارەکان بەڵگەیە لەسەر ستراتیژی دەسەڵاتداران بۆ کۆنترۆڵکردنی سەرچاوەکانی زانیاری "لەوانەش ڤیدیۆ و وێنەی بریندارەکان و یانلێکەوتووەکان" پێش ئەوەی بڵاوببنەوە، بە بڕوای چاودێرانی مافی مرۆڤ، ئەم تاکتیکە دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی گرژیی زیاتر لە نێوان کۆمەڵگە و دامەزراوە پزیشکییەکان، ئەمەش تیشک دەخاتە سەر ئەو ڕاستییەی کە دامەزراوە فریاگوزارییەکان لە سووڕێکی سەرکوتکردندا گیریان خواردووە.

 

هەرچەندە پریشکی سەرەتایی ڕاپەڕین لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا دەرکەوت، کە ئەویش لە ئەنجامی فشارە ئابووری و ژیانە خنکێنەرەکانەوە بوو، بەڵام ڕەگ و ڕیشەی ڕاستەقینەی بە پلەی یەکەم سیاسی بوو، ئەو دروشم و لێدوان و هەڵوێستانەی کە لەلایەن پارتە کوردییەکان و سەندیکاکانی کرێکارییەوە لە سەرانسەری وڵاتدا دەرکرابوون، ڕەنگدانەوەی گۆڕانی بزووتنەوەکە بوو لە داواکارییەکانی پێداویستییە سەرەتاییەکانەوە بۆ داواکارییە سیاسی و مافە مرۆییە فراوانەکان.

لە بڵاوکراوەکاندا تیشکیان خستۆتە سەر چەمکەکانی وەک "مافی ژیان"، "ئازادی ناڕەزایەتی"، "نەهێشتنی هەژاری و گەندەڵی" و "کۆتاییهێنان بە سەرکوتی سیستماتیک" و چەندانی دیکە، ئەم ئاڵۆزییەی داواکارییەکان نەک مەودای ڕاپەڕین فراوانتر دەکات بەڵکو دەیگۆڕێت بۆ بزووتنەوەیەکی فرەڕەهەند و بەردەوامتر.

 

لە هەلومەرجێکی وەهادا دەسەڵاتداران بەتەنها لە ڕێگەی بەڵێنی ئابوورییەوە توانای کۆنترۆڵکردنی ئەو تووڕەییە بەرزبوونەوەیەیان نییە، چونکە داواکارییەکان ڕەگێکی قووڵیان لە هەیکەلی سیاسی و یاسایی ڕژێمدا داکوتاوە، ئەم ئاڵۆزی و فراوانییەی داواکارییەکان ئاڵەنگاریەک دەخاتە بەردەم دەسەڵاتی سەرکوتکەر کە زۆر لەوە زیاترە کە تەنها لە کۆنترۆڵکردنی شەقامەکان درێژدەبێتەوە.

 

بەردەوامبوونی ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان و فراوانبوونی دەستڕاگەیشتنیان لە ڕووی جوگرافییەوە و زیادبوونی فشارە ئاساشییەکان، هەموویان وێنەیەکی تاریک بۆ کۆمەڵگە دەکێشن، ڕووداوەکان لە بەرزبوونەوەی ژمارەی کوژراوان و بەرزبوونەوەی شەپۆلی دەستگیرکردنەکانەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە پچڕانی ڕاستی لە دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە پزیشکییەکان، بەتایبەتی بۆ ئەوانەی لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا برینداربوون.

 

لەم بارودۆخەدا، ناتەبایی توندی نێوان گێڕانەوەی فەرمی و ڕاپۆرتە مەیدانییە سەربەخۆکان جەخت لەسەر گرنگییەکی گرینگی پشتڕاستکردنەوەی توندی ئەو زانیاری و داتایانە دەکاتەوە کە دەسوڕێنەوە.

 

لە لایەکی دیکەوە چالاکوانانی مافی مرۆڤ جەخت لەوە دەکەنەوە کە شیکارییەکی ورد و سەربەخۆ بۆ ڕەهەندەکانی توندوتیژی و داواکارییەکانی گەلە نەک تەنها بۆ بەڵگەنامەکردنی ڕاستییە مێژووییەکان بەڵکو بۆ بەدواداچوونی یاسایی و نێودەوڵەتی و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەو جۆرە تاوانانە زۆر گرنگە، ئەوان دەڵێن بێدەنگی یان شێواندن لەم جۆرە کاتە گرینگانەدا نەک هەر خزمەت بە بەرژەوەندیی دەسەڵاتداران دەکات، بەڵکو زیان بە کۆمەڵگە و یادەوەری بەکۆمەڵیش دەگەیەنێت.

 

شایانی باسە، جگە لە پارتە کوردییەکان و چالاکوونانی مەدەنی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان، شەپۆلی پشتیوانی لە ناڕەزایەتییەکان ڕەهەندی فراوانتری پەیدا کردووە، لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا کۆمەڵێک لە زیندانیانی سیاسی لە زیندانی ئێڤین، ڕێکخراوە کرێکارییەکان، چالاکوانانی پێنج زانکۆی گەورەی تاران، سەندیکای مامۆستایانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و شارەکانی دیکە، سەندیکای شۆفێرانی بارهەڵگرەکان، چەندین سەندیکای پارێزەران، ژمارەیەک پارێزەری سەربەخۆ، کۆمەڵەی نووسەران و ئەوانی دیکە، ڕاگەیاندراوی جیاواز یان هاوبەشیان بۆ پشتیوانی لە ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان کە لە مانگی کانوونی دووەمی ئەمساڵەوە دەستیپێکردووە، بڵاو کردەوە.

هەر لەو پێوەندییەدا، کۆدەنگی نێوان هێزە مەدەنی، کرێکاری، ئەکادیمی و سیاسییەکان، جەخت لەسەر پەیوەستبوونی داواکارییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکان لەگەڵ داواکارییە سیاسی و یاساییەکان دەکاتەوە، لە ژینگەیەکدا کە حکومەت هەوڵی شێواندن یان سەرکوتکردنی گوتاری ناڕەزایەتی دەدات لە ڕێگەی سەرکوتکردنەوە، یەکگرتوویی ئەو دەزگا و تاکانە دەتوانێت ڕۆڵێکی سەرەکی بگێڕێت لە نوێنەرایەتیکردنی دەنگی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەدا، ئەم هاوپشتییە فرەلایەنە توانای پێکهێنانی بلۆکێکی کۆمەڵایەتی پێشکەش دەکات کە بەرگری لە سەرکوتکردن دەکات.