هێڤی سەڵاح

 

سلێمانی_ باشووری کوردستان بە درێژایی مێژووی هاوچەرخ کەوتووەتە ژێر کاریگەریی ڕاستەوخۆی سیاسی و سەربازیی دەسەڵاتە جیاوازەکان یەکێک لە دیارترین ئامرازەکانی سڕینەوەی ناسنامەی نەتەوەیی بەکارهێنانی سیاسەتی ناونانەوەی جوگرافی بووە لە سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانی و پاشان لە سەردەمی دەوڵەتی عێراقدا بە تایبەت لە چوارچێوەی سیاسەتی تەعریبدا چەندین ناوچە و گوندی کوردی لە کەرکووک و گەرمیان و نەینەوا و دهۆک و بەشێک لە پارێزگای هەولێر ناوە کوردییە ڕەسەنەکانیان گۆڕدراون بۆ تورکی تا جوگرافیای ناوچەکە لە ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆی دادەبڕن، سیاسەتی تورکاندن لە لایەکەوە لە ڕێگەی بڕیارە ئیدارییەکانی سەردەمی عوسمانییەوە سەپێنرا و لە لایەکی ترەوە لە هەندێک قۆناغی مێژوویدا لەگەڵ سیاسەتی تەعریبدا ئاوێتە بوو تاوەکو مێژووی ناوچەکە تێکبدرێت ئەو ناوە تورکییانەی بەسەر گوندەکاندا سەپێنران یان وەرگێڕانی ڕاستەوخۆی ناوە کوردییەکان بوون یان ناوی خێڵ و فەرماندە تورکەکان بوون کە بەسەر ناوچەکەدا سەپێندرابوون، مێژوونووسان جەخت لەوە دەکەنەوە کە گۆڕینی ناوی جوگرافی تەنیا بڕیارێکی ئیداری نییە بەڵکو دەستکاری کردنی بەڵگەنامەی ڕەوایەتیی مانەوەی گەلێکە لەسەر خاکی خۆی کاتێک ناوی گوندێک دەگۆڕدرێت نەوەکانی دواتر لە مێژووی ڕاستەقینەی خۆیان دادەبڕێن و بەو پێیەش ئاسانتر دووچاری توانەوەی کولتووری دەبنەوە.

 

سیاسەتی تورکاندن و گۆڕینی دیمۆگرافی لە ناوچە جیاوازەکانی باشووری کوردستان مێژوویەکی دوورودرێژی هەیە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی دەسەڵاتی عوسمانییەکان و دواتریش پەیڕەوکردنی سیاسەتە شۆڤێنییەکانی ڕژێمە یەکبەدواینیەکەکانی عێراق لە ناوچەکانی وەک کەرکووک دوزخورماتوو کفری خانەقین و بەشێک لە پارێزگای نەینەوا و دهۆک سەدان گوند و شوێنی جوگرافی کە بنەچەی مێژووییان کوردی بووە ناویان بۆ ناوە تورکییەکان هاتۆتە گۆڕین، ئەم پرۆسەیە تەنیا ناونانێکی سادە نەبوو بەڵکو ئامانج لێی دروستکردنی واقیعێکی تازەی دیمۆگرافی و دروستکردنی بەڵگەی ساختە بوو بۆ سەلماندنی مێژووی لەم ناوچانەدا بەکارهێنانی پاشگرەکانی وەک تەپە کۆی قەرە قشڵاغ یومری و کورەک لە ناوی گوندەکاندا بووە بەشێک لەو واقیعە سەپێنراوەی کە تا ئێستاش لەسەر نەخشە فەرمییەکان و لەسەر زمانی خەڵکی ناوچەکەدا ماوەتەوە

 

مێژووی سەپاندنی ناوە تورکییەکان لە باشووری کوردستان

پرۆسەی گۆڕینی ناوە کوردییەکان بۆ تورکی لە باشووری کوردستان ڕەگ و ڕیشەی لە چەند قۆناغێکی مێژووییدا هەیە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا بەهۆی ئەوەی ڕێنووس و کارگێڕیی ناوچەکە لەژێر دەسەڵاتی ناوەنددا بوو ناوە ناوچەییەکان و گوندەکان بەپێی زمانی تورکیی عوسمانی تۆمار دەرکران پاشان لە ناوەڕاست و کۆتایی سەدەی بیستەمدا ڕژێمەکانی بەغدا لە چوارچێوەی پرۆسەکانی تەعریب و گۆڕینی دیمۆگرافیادا بەشێک لەو ناوە تورکییانەیان هێشتەوە یان ناوی دیکەی تورکی و عەرەبییان بەسەردا سەپاندن تا جوگرافیای ناوچەکە لە ناسنامەی ڕاستەقینەی خۆی دادبڕن، ئەمڕۆ لە زۆرێک لە ناوچەکانی کەرکووک بەدرەی جەسانی گەرمیان و دەشتی نەینەوا دەیان گوند دەبینرێن کە دانیشتووانەکەیان سەد لە سەد کوردن و بە زمانی کوردی قسە دەکەن بەڵام ناوی گوندەکانیان تورکییە ئەم دژایەتییە لە نێوان ناسنامەی دانیشتووان و ناوی شوێنەکەدا هۆکاری سەرەکیی سەرهەڵدانی هەڵمەتەکانی ئێستایە

 

هەڵمەتی نوێی بەکوردیکردنەوەی ناوەکان

لە چەند مانگی ڕابردوودا ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی توێژەرانی مێژوویی و چالاکوانانی بواری کەلەپوور لە باشووری کوردستان هەڵمەتێکی جەماوەری و ڕۆشنبیرییان دەستپێکردووە بۆ تۆمارکردن و بەکوردیکردنەوەی ناوی گوندەکان ئەم هەڵمەتە لەسەر دوو ئاستی سەرەکی کار دەکات، ئاستی جەماوەری و کۆمەڵایەتی لە ڕێگەی هۆشیارکردنەوەی دانیشتووانی گوندەکان و دەستپێکردنی گفتوگۆ لەگەڵ ڕیشسپییان و بەساڵاچووانی ناوچەکە بۆ دۆزینەوەی ناوە ڕەسەنە کوردییەکان کە پێش پرۆسەی تورکاندن بەکارکراون

 

ئاستی یاسایی و کارگێڕی ئاڕاستەکردنی یاداشت و داواکاری بۆ ئیدارە ناوخۆییەکان و ئەنجومەنی پارێزگاکان تاوەکو بە شێوەیەکی فەرمی ناوی سەر نەخشە و تابلۆ کارگێڕییەکانی ئەو گوندانە بگۆڕن بۆ ناوە کوردییە ڕەسەنەکانیان.

 

نموونەیەک لە گوندەکان و چەمکە تورکییە سەپێنراوەکان

لە باشووری کوردستاندا چەندین ناوی تورکی بەکارهاتوون ، زیاتر لە 140 گوند لە ھەرێمی كوردستاندا ناوەكانیان توركین کە تا ئێستاش باون. هەڵمەتەکە ئامانجی ئەوەیە ئەم ناوە تورکییانە بگۆڕدرێنەوە بۆ هاوتا و ناوە ڕەسەنە کوردییەکانیان

ئەمانە بەشێکن لەو گوندانەی باشووە کە ناوەکانیان لە کوردی رەسەنەوە کراوەتە تورکی

ئاڵتون کۆپری - پردێ

قەرەهەنجیر - هەنجیرە

تازەخورماتوو - خورماتوو

بەشیر - بێشە یان بێشێر

ئۆغلان - کوڕە

تۆپزاوا - گرداوا

قەرەتەپە - گردەڕەش

قەرەچۆغ - ڕەشەکێو

قەرەداغ - سیاکێو

باش تەپە - سەرگرد

یاغجیار - ڕۆنکەر

یایچی - کەوانگەر

دەلی ئۆغلان -کوڕەشێت

بەیات - شێروانە

کۆچەک - گوندۆک

قەرەقۆش -قەشەگوند

قەرەمەن - قاڕەمان

کۆچ بڵاغ - کانیی کۆچ

ساری تەپە - گردەزەرد

ئاغجەلەر - سپییان

قەرەناو - ڕەشەناو

چەقەڵ ئۆغڵو-چەقەڵان

قەرەحەسەن - حەسەن ڕەش

قەرەگۆز - چاوڕەش

تەکێ ئۆغلان - کوڕەتەکێ

کۆچ تەپە - گردی کۆچ

قەرەبەگ - بەگی ڕەش

ئۆرتە بڵاغ - کانی ناوەڕاست

قەرەچەم - چەمەڕەش

قەرەقاسم - قاسیمی ڕەش

باش بڵاغ - سەرکانی

ئاغ بڵاغ - کانی سپی

ساری بڵاغ - کانی زەرد

کۆچ ئۆغلان - کوڕەکۆچەر

قەرەتەپەی خواروو - گردەڕەشی خوارێ

قەرەتەپەی سەروو - گردەڕەشی سەروو

باش چەم - سەرچەم

گۆل تەپە - گردی گۆم

ئاغ تەپە - گردەسپی

قەرەیانز – ڕەشەدێ

 

سەرباری ئەم نموونانە سەدان گوندی دیکەی بچووکتر لە سنووری پارێزگاکانی کەرکووک دیالە و نەینەوا هەن کە پاشگری تەپە یان کۆی یان بۆلاغیان پێوە کراوە و گۆڕدراون بۆ ناوی بیانی

 

ئاستەنگەکانی بەردەم هەڵمەتەکە

سەرەڕای بەدەستهێنانی پشتگیرییەکی بەربڵاوی جەماوەری پرۆسەی بەکوردیکردنەوەی ناوی گوندە تورکێنراوەکان ڕووبەڕووی چەندین کۆسپ و ئاستەنگ دەبێتەوە، ئاستەنگی ڕوتینی کارگێڕی و یاسایی گۆڕینی ناوێک لەسەر بەڵگەنامە فەرمییەکان و تاپۆ و نەخشەکانی دەوڵەتی عێراق پێویستی بە بڕیاری فەرمی و هەماهەنگی ئاڵۆز لە نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی ناوەندیدا هەیە، ململانێی سیاسی و نەتەوەیی لە ناوچە دابڕێنراوەکاندا هەندێک لایەنی سیاسی هەوڵدەدەن ئەم هەڵمەتە مەدەنی و مێژووییە وەک هەنگاوێکی سیاسی یان هەوڵێک بۆ سڕینەوەی پێکهاتەکانی دیکە نیشان بدەن لە کاتێکدا داواکارانی هەڵمەتەکە جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئامانجەکەیان تەنیا گەڕاندنەوەی مێژوو و ڕاستییە جوگرافییەکانە، ڕاهاتنی دانیشتووانی ناوچەکە بەهۆی بەکارهێنانی ئەم ناوە تورکییانە بۆ ماوەی زیاتر لە سەدەیەک بەشێک لە نەوەی نوێ ڕاهاتوون لەسەر بەکارهێنانی ناوە سەپێنراوەکان و پێویستیان بە هۆشیارکردنەوەی زیاتر هەیە.

 

گرنگیی پاراستنی ناسنامەی جوگرافی

سەرکەوتنی ئەم هەڵمەتە نەک تەنیا بۆ گەڕاندنەوەی ناوەکان بەڵکو بۆ پاراستنی مێژووی ژێرخان و کلتووری کوردستان گرنگییەکی ستراتیژیی هەیە توێژەران ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوی شوێنە جوگرافییەکان بەشێکی دانەبڕاوە لە ئەرشیفی نەتەوەیی و گۆڕینیان بە واتای سڕینەوەی مێژووی نیشتەجێبوونی گەلێک دێت لەسەر خاکی خۆی، چالاکوانانی هەڵمەتەکە ڕایانگەەیاندووە کە بەردەوام دەبن لە کۆکردنەوەی بەڵگەنامە نەخشە کۆنەکان و شایەتحاڵییە مێژووییەکان تاوەکو بتوانن بە شێوەیەکی زانستی و یاسایی سەربکەون لە گەڕاندنەوەی ناسنامەی ڕاستەقینەی گوندەکانی باشووری کوردستان و پاراستنیان بۆ نەوەکانی داهاتوو، پرۆسەی گەڕاندنەوەی ناوە ڕەسەنە کوردییەکان تەنیا خەباتێکی ڕۆشنبیری و میژوویی نییە بەڵکو ئەرکێکی یاسایی و نیشتمانییە بۆ پاراستنی ناسنامەی جوگرافیای باشووری کوردستان ڕێکخەرانی هەڵمەتەکە بەردەوامن لە کۆکردنەوەی بەڵگەنامەکان و فشارکردن لە ئیدارە ناوخۆییەکان تاوەکو ناوە ڕەسەنە سۆرانییەکان لەسەر نەخشە فەرمییەکان جێگیر بپۆشن و ڕاستییە مێژووییەکان بۆ نەوەکانی داهاتوو بپارێزرێن.