شیلان سەقزی

 

ناوەندی هەواڵ-گێڕانەوەی "ئامانجی تەنها سەربازی" لە شەڕی ئێستای ئەمریکا و ئیسرائیل دژی ئێران تەنها ورژاندنێکە و ئەو ڕاستییە دەشارێتەوە کە گەورەترین دۆڕاو خودی گەلی ڕۆژهەلاتی کوردستان و ئێرانە، لە لۆژیکی ئابووری سیاسیدا، شەڕ تەنها لە بەرەکانی پێشەوە یان ئامانجی سەربازیدا قەتیس نییە، بەڵکو وەک شەپۆلێکی توڕەیی بڵاودەبێتەوە، هەموو لایەنەکانی ژیانی کۆمەڵایەتی دەگرێتەوە.

 

لە سیستەمێکی وەک ئێراندا، ئەم تێچوونانە بە شێوەیەکی سیستماتیک دەگوازرێنەوە بۆ نزمترین چینەکانی کۆمەڵگە، لە کاتێکدا نوخبە دەسەڵاتدارەکان توانای خۆیان بۆ دووبارە بەرهەمهێنانەوەی کاریگەرییەکانیان بە قۆرخکردنی سەرچاوەکان دەپارێزن، بەم پێیە شەڕ تەنها پەیوەندی بە لەناوبردنەوە نییە بەڵکو پەیوەندی بە ڕێکخستنی "گواستنەوەی ئازار"ەوە هەیە، کە کۆمەڵگە دەبێتە گۆڕەپانی سەرەکی بۆ دانی باجی ململانێکان.

 

لە ناوەڕۆکی ئەم شەڕەدا گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی ڕوودەدات: چڕبوونەوەی سەرچاوەکان و بڕیاردان و دەسەڵات لە دەستی دامەزراوە سەربازی و ئەمنییەکان و بڵاوبوونەوە و چڕبوونەوەی ئازارەکان لە سەرانسەری کۆمەڵگەدا، ئەم پرۆسەیە بەشێکە لە لۆژیکی ناوخۆیی "ئابووری جەنگ".

 

لەم هەلومەرجەدا دامودەزگاکانی وەک سپای پاسدارانی ئینقلابی ئیسلامی نەک تەنها ناوەندە ئەمنیەتییەکان، بەڵکو دەبنە قەوارەی ئابووری گەورە، کە پێگەیەکی تایبەتیان هەیە لە دەستڕاگەیشتن بە سەرچاوە ستراتیجیەکان، لەوانەش نەوت، لە بەرامبەردا دەوڵەت وەک دابینکەرێکی خزمەتگوزارییە گشتیەکان خۆی لەگەڵ دەزگا ئەمنییەکان هاوتەریب دەکات، ئەوەی کەمتر ڕوونە ئەوەیە کە ئەم گۆڕانکارییە چۆن لە ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا ڕەنگدەداتەوە، لە ڕێگەی بڕینی بودجەی پەروەردە و تەندروستی، تێکچوونی خزمەتگوزارییە گشتیەکان و بەرزبوونەوەی تێچووی ژیان، بە واتایەکی تر تا هێز لە لوتکەدا زیاتر چڕ بێتەوە، فشاری سەر بنکە فراوانتر و قووڵتر دەبێت.

 

بە پێچەوانەی بیرۆکەی داڕمانی لەناکاو، ئەوەی ڕوودەدات جۆرێکە لە "لێبوردەیی زۆرەملێ"، دۆخێک کە کۆمەڵگە نە دەڕووخێت و نە باشتر دەبێت، بەڵکو وردە وردە دەڕوخێت، هەڵاوسانی درێژخایەن، دابەزینی بەهای دراو، نائەمنی کار و داڕمانی ئاسۆکانی داهاتوو هەموویان نیشانەکانی گۆڕانکاری قووڵن لە ئەزموونی ژیاودا.

 

لەم چوارچێوەیەدا، شەڕ دەبێتە "خێراکەری ئازارەکان"، خێزانەکان نەک هەر ڕووبەڕووی بەرزبوونەوەی نرخەکان دەبنەوە بەڵکو ڕووبەڕووی جۆرێک لە ناسەقامگیری دەروونی و کۆمەڵایەتیش دەبنەوە، لەوانە ترس لە داهاتوو، کۆچی زۆرەملێ، داڕمانی متمانە و دابەزینی هاودەنگی کۆمەڵایەتی، بەم واتایە کۆمەڵگە چیتر "بافرێکی ئابووری" نییە بەڵکو گۆڕەپانێکی وەرینی زەوییە، کە مانەوە دەبێتە پێویستییەک بۆ گونجانی بەردەوام لەگەڵ بارودۆخە سەختەکاندا.

 

ئەگەر لە چوارچێوەی شەڕەکانی پێشوودا سەیری ئەم شەڕە بکەین، وێنەکە ڕوونتر دەبێتەوە: ئەوەی ڕوودەدات پرۆسەیەکی کۆبووەوەی لەناوچوونە، هەر شەڕێک چینێک لە ژێرخانی و سەرمایە و متمانەی کۆمەڵایەتی لەناو دەبات و شەڕی داهاتوو لەسەر ئەم وێرانە بونیاد دەنرێت.

 

بۆ خەڵک ئەمە بە واتای ژیان لە "قەیرانی هەمیشەیی"دایە، قەیرانێک کە هیچ ئاسۆیەکی ئاوەدانکردنەوەی ڕاستەقینەی تێدا نییە، تەنانەت ئەگەر شەڕەکە کۆتایی پێبێت، کاریگەرییەکانی لە ژیانی ڕۆژانەدا لە شێوەی قەرز و هەڵاوسان و داڕمانی دامەزراوەکاندا دەمێننەوە، لە ئەنجامدا شەڕ نەک هەر ئێستا بەڵکو داهاتووش لەناو دەبات، داهاتوویەک کە بۆ زۆرێک لە هاوڵاتیان بۆتە ئاسۆیەکی نادیار و دوور.

 

”لەناوبردنی فرە چین”

کاریگەرییەکانی وێرانکاری پەیوەست بە شەڕەوە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر ژیانی ڕۆژانەی مرۆڤەکان هەیە، زیانگەیاندن بە ژێرخانی شارەکان، پچڕانی گواستنەوە، داخستنی کاروبارەکان و کەمبوونەوەی دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییەکان هەموویان بەشدارن لە دابەزینی کوالیتی ژیان.

 

هاوکات خولێکی خراپ پەرەدەستێنێت کە لەناوبردنی ژێرخانی ئابووری دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی چالاکییە ئابوورییەکان و کەمبوونەوەی داهاتی حکومەت، کە ئەمەش لە بەرامبەردا دەبێتە هۆی دابەزینی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و زیاتر کۆمەڵگە گرژ دەکات، بەم شێوەیە هەموو تەقینەوەیەک یان هێرشێکی سەربازی زنجیرەیەک دەرئەنجام درە دەکات کە دواجار کاریگەری لەسەر ژیانی هاوڵاتیان دەبێت.

 

بە ڕواڵەت نەوت وەک ئامرازێک بۆ قەرەبووکردنەوەی ئەو زیانانە پێشکەش دەکرێت، بەڵام لە ڕاستیدا ئابووری نەوت بە پێکهاتەیەک زاڵە کە تێیدا زۆرینەی ئەم داهاتە بەشدار نییە لە باشترکردنی ژیانی هاولاتیاندا، تێچووی سزاکان و تۆڕەکانی پاترۆناژ و گەندەڵی و پێویستیەکانی ئەمنی بەو واتایەیە کە تەنها ڕێژەیەکی کەم لەم داهاتە بۆ کەرتە کۆمەڵایەتییەکان تەرخان دەکرێت، لە ئەنجامدا تەنانەت لە وڵاتێکی دەوڵەمەند بە سامانی سروشتیدا، کۆمەڵگە هێشتا بەدەست کەمی سەرچاوەی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانەوە دەناڵێنێت.

 

ئەم دژایەتیە بە زۆری سەرچاوەکان لەگەڵ هەژاری کۆمەڵایەتی، تایبەتمەندییەکی سەرەکی ئابوورییەکی کرێچییە لە کاتی جەنگدا، بەهەمان شێوە بەردەوامیی شەڕ بە واتای زیادبوونی بەرچاوی تێچوونەکان دێت، بەڵام لەوەش گرنگتر، ئەو تێچوونانە بۆ داهاتوو دوادەخات، دووبارە بونیادنانەوەی ژێرخانی ئابووری و پێدانی قەرەبووکردنەوە و دابینکردنی دارایی شەڕ هەموویان پێویستیان بە سەرچاوەی وەرگیراو لە داهاتوو هەیە.

 

بۆ گەل ئەمە بە واتای ژیانە لە ئابوورییەکدا کە نەک هەر لاوازە بەڵکو داهاتووش لە مەترسیدایە، نەوەکانی داهاتوو باجی شەڕەکە دەدەن، کە لە شێوەی قەرز و هەڵاوسان و کەمبوونەوەی دەرفەتی گەشەپێدان بۆیان دەگوازرێتەوە.

 

هەڵاوسان

بەرچاوترین و دیارترین کاریگەری شەڕ لەسەر هاوڵاتیان هەڵاوسانە، دیاردەیەک کە ڕاستەوخۆ و ڕۆژانە ئەزموون دەکرێت. بە پێچەوانەی باجی فەرمی، هەڵاوسان بە بێدەنگی و بەرفراوان کاردەکات و توانای کڕین و بەهای پاشەکەوت کەمدەکاتەوە و نایەکسانی زیاتر دەکات.

 

لەم پرۆسەیەدا هاوڵاتیان بە شێوەیەکی کاریگەر دەبنە خاوەن پارەی سەرەکی تێچووی شەڕەکە، بەبێ ئەوەی هیچ قسەیەکیان لە بڕیارەکانیدا هەبێت، لێرەدا شەڕ دەبێتە پرسێکی کۆمەڵایەتی قووڵ، تیشک دەخاتە سەر بۆشایی نێوان ئەوانەی بڕیار دەدەن و ئەوانەی بارگرانی هەڵدەگرن.

 

لە ژێر پێکهاتەیەکی بڕیاردانی پارچەپارچە و ناڕووندا، کاریگەریی سیاسەتی ئابووری، بە واتا نەریتییەکەی کەم دەبێتەوە، بڕیارەکان لەسەر بنەمای پلانێکی یەکگرتوو نادرێن، بەڵکو لە ئەنجامی کارلێک و کێبڕکێی نێوان دامەزراوە جیاوازەکان، بۆ خەڵک ئەمە دەگۆڕێت بۆ ئەزموونێکی ئابووری پێشبینی نەکراو، لەگەڵ سیاسەتەکانی کە لەناکاو دەگۆڕدرێن، نرخەکان ناجێگیرن و داهاتوویەکی بێ پلان.

 

لە دۆخێکی وادا کەلێنی نێوان کۆمەڵگە و پێکهاتەی دەسەڵات فراوانتر دەبێت، کەلێنێک کە دەبێتە یەکێک لە دەرئەنجامە هەرە بەرچاوەکانی شەڕ، ئەوەی دەمێنێتەوە لە کۆتاییدا، ئابوورییەکە کە تادێت لە کۆمەڵگە داببڕێت، ئابوورییەکە بەدەست هەڵاوسانی بەرز و سنووردارکردنی وەبەرهێنان و تێکچوونی خزمەتگوزارییە گشتییەکان و گەشەسەندنی نایەکسانی دەناڵێنێت، بەڵام ئەوەی زۆر گرنگە، زیاتر لە نیشاندەری ئابووری، ڕاستی ژیانی هاوڵاتیانە.

 

لەم چوارچێوەیەدا، ئیتر پرسیاری سەرەکی ئەوە نییە کە ئایا قەیرانەکە کۆتایی دێت یان نا، بەڵکو ئەوەیە تا چەند کۆمەڵگە دەتوانێت بەرگەی ئەم دۆخە بگرێت، چونکە ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێت درێژەپێدەری دووبارەبوونەوەی ئەو هەلومەرجەیە کە تێیدا مرۆڤەکان زیانی سەرەکین لە سیستەمێکی نایەکسانیدا.