ساریا دەنیز

 

ناوەندی هەواڵ-لە کاتێکدا، شەڕەکان ئەمڕۆ لە زۆر شوێنی جیهان بەردەوامن، ملیۆنان کەس لە ژێر هەڕەشەی برسێتی و هەژاری و ئاوارەبووندا خەبات دەکەن بۆ ئەوەی بژین، خراپتربوونی قەیرانە ئابوورییە جیهانییەکان، نایەکسانی داهات و بارودۆخی ناجێگیری کارکردن، ژیان بۆ ئەو کەسانە سەختر دەکات کە بە کاری خۆیان دەژین.

 

لە لایەکەوە شار هەیە کە شەڕ کردوویەتی بە داروپەردوودا و ژیانیان پارچە پارچە بوو، لە لایەکی دیکەوە خەباتی نەبینراوی ملیۆنان کەس هەیە کە بە شێوەیەکی دادپەروەرانە قەرەبووی کارەکانیان ناکرێتەوە. هەموو ئەمانە لایەنە جیاوازەکانی هەمان سیستەم ئاشکرا دەکەن.

 

ئەم وێنەیە وەک بیرهێنانەوەی ڕاستییەک کە بە درێژایی مێژوو بە بەردەوامی ماوەتەوە: لە کاتێکدا کرێکاران، کە ژیان بە بەردەوامی دەهێڵنەوە، لە ژێر سەختترین بارودۆخدا هەوڵ دەدەن بۆ بەرخۆدان، زۆرجار داواکارییەکانیان بۆ مافەکان سەرکوت دەکرێن، پشتگوێ دەخرێن یان بەرەوڕووی توندوتیژی دەبنەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، سەرەڕای ئەو هەموو سەرکوتکردنە، بەرخۆدان و خەباتی کرێکاران لە ڕیزی بەهێزترین دینامیکی کۆمەڵایەتیدا دەمێنێتەوە، نەک هەر لە ڕابردوودا بەڵکو لە ئێستادا.

 

بۆیە ١ی ئایار وەک یەکێک لە ڕۆژە سیمبولیەکانی مێژووی ئەم خەباتانە، تەنها یادکردنەوە نییە، بەڵکو دەنگێکی بەکۆمەڵیشە کە لە دژی شەڕ و هەژاری و بەکارهێنان هەڵدەستێت.

 

٢٥٢٥ کرێکار گیانیان لەدەستدا

لە تورکیا، دەوڵەت بەردەوامە لەو سیاسەتانەی کە پاڵ بە خەڵکەوە دەنێت، بۆ ئەوەی کەمتر لە دوو خراپە قبوڵ بکەن، لە هەمان کاتدا مەرجەکان لە شوێنی کاردا دەسەپێنێت لەسەر بنەمای نائەمنی کار و کارە تۆمارنەکراوەکان و مەرجەکانی هاوشێوەی کۆیلایەتی، لە کاتێکدا دروشمی "بەسە بەسە" لە شەقامەکاندا دەنگ دەداتەوە، خەڵک سەرەڕای ئەوەی وەک "کۆیلەکانی ئەم سەردەمە" وایە، دەستبەرداری خەباتی خۆیان بۆ مافەکانیان نابن.

 

ڕاپۆرتەکانی ئەنجومەنی تەندروستی و پارێزراوی پیشەیی بە ڕوونی ڕاستی ئەو شتانە ئاشکرا دەکەن، کە لە تورکیا ڕوودەدەن. لە ساڵی ٢٠٢٥ دا ٢١٠٥ کرێکار بە هۆی ڕووداوەکانی شوێنی کارەوە گیانیان لەدەستداوە کە ١٣٨ کەسیان ژن و ٩٤یان منداڵ بوون، لە سێ مانگی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٦دا ٤٢٠ کرێکار گیانیان لەدەستداوە کە ٢٥یان ژن بوون.

 

کارکردنی منداڵان

لەم دواییانەدا کاری منداڵان بووەتە یەکێک لە پرسە گفتوگۆیاویەکانی وڵات، دامەزراندنی منداڵانی تەمەن پێنج ساڵ لە ناوچە پیشەسازییەکان بەڵگەدار کراوە و داتاکانی ماوەی نێوان ساڵانی ٢٠١٣ و ٢٠٢٦ کۆکراونەتەوە. بەگوێرەی ڕاپۆرتەکە لەو ماوەیەدا بە لانیکەم ٨٥٢ منداڵ گیانیان لەدەستداوە.

 

زۆرترین ژمارەی گیانلەدەستدانی منداڵان بە کاری منداڵان لە شاری ڕەحا تۆمارکراوە، کە ١٢٢ منداڵی گیانیان لەدەستداوە منداڵی کچن و ٧٣٠ منداڵیش منداڵیکوڕن، ٥٢%ی منداڵان لە کەرتی کشتوکاڵ و ١٣٪ لە کاری بیناسازی و ڕێگاوبان، ٪٨ لە کەرتی نیشتەجێبوون، ٪٧ لە پیشەسازی کانزا، ٪٣ لە کەرتی خۆراکدا کاریان کردووە.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، بەپێی گروپی تەمەن، ٢٩١ کەس لە زیانبەرکەوتووان تەمەنیان لە نێوان ٥ بۆ ١٤ ساڵدایە.

 

هەوڵدان بۆ سەرکوتکردنی داواکاری مافەکان

لە کاتێکدا، داتا فەرمییەکان و ڕاپۆرتە مەیدانییەکان قووڵبوونەوەی هەژاری لە تورکیا ئاشکرا دەکەن، بەڵام ڕاستیەکی توندتر لە ژیانی چینی کرێکاردا ئاشکرا دەکەن، کە پێشێلکردنی مافەکان، بێ موچە و دەرکردن.

 

بە پەراوێزخستنی کارەکانی ژنان و دانپێدانەنانیان، وڵات تووشی نادادپەروەرییەکی قووڵ و قەیرانی ئابووری دەبێت، ژنان بە شێوەیەکی ناڕێژەیی کاریگەری هەژارییان لەسەرە.

 

کرێکاران جەخت لەوە دەکەنەوە، کە چارەسەرەکە لە بەرگریکردن لە داواکارییە سەرەتاییەکاندایە، ئەمڕۆ کرێکاران لە سەرانسەری تورکیادا ڕژانە سەر شەقامەکان و داوای مافەکانیان دەکەن، هەوڵ دەدرێت لە ڕێگەی دەستێوەردانی پۆلیسەوە ئەم دەنگە ڕەوایانە سەرکوت بکرێت، نوێنەرانی کرێکاران دەگیرێن و تەنانەت سزاشیان بەسەردا دەسەپێنرێت، هەر مافی کرێکاران بۆ داوای مافەکانیان بووەتە بابەتی لێپێچینەوە.

 

سەرچاوەی ١ی ئایار

لەم چوارچێوەیەدا، زۆر گرنگە سەرچاوە و ڕەگ و ڕیشەی ١ی ئایار بیر بهێنینەوە، دووبارە سەرنجمان لەسەر ئەو شتانە بێت کە مێژوو ئەمڕۆ پێمان دەڵێت، ١ی ئایار بە پلەی یەکەم وەک بەشێک لە خەبات بۆ ڕۆژێکی کورتتری کارکردن سەریهەڵدا، کە داواکارییەکی گرنگی ژیانییە بۆ کرێکاران.

 

لە سەدەی نۆزدەهەمدا کرێکاران ڕۆژانە تا ١٨ کاتژمێر زەحمەتیان دەکێشا بۆ ئەوەی بە موچەکەیان بتوانن بژین. ئەوان هیچ مافێکی کۆمەڵایەتییان نەبوو، زۆرجار لە کۆشکەکاندا دەژیان کە لە نزیک کارگەکان دروستکرابوون و تێکڕای تەمەنیان لە ٤٠ ساڵ زیاتر نەبوو.

 

لە ٢١ی نیسانی ١٨٥٦ کرێکارانی تالارسازی ئوسترالی لە ڤیکتۆریا، لە چوارچێوەی ئەو بزووتنەوەیەدا خۆپیشاندانێکی گەلیان ئەنجامدا و داوای ڕۆژێکی کارکردنیان دەکرد بۆ ماوەی هەشت کاتژمێر، ئەم کارە دواتر ئیلهامبەخش بوو بۆ کرێکاران لە ئەمریکا بۆ ئەوەی یەکەم خۆپیشاندانیان ئەنجام بدەن، هەزاران کرێکار خۆپیشاندانیان کرد و بەو ڕووداوانە گەیشتە لوتکە کە بە کاروباری هایمارکێت ناسراون، کە بووە هۆی هەڵبژاردنی ١ی ئایار وەک ڕۆژی جیهانی کرێکاران.

 

سەرەتای شۆڕشەکان

لە ١ی ئایاری ١٨٨٦ لە مەیدانی هایمارکێت لە شیکاگۆ کۆبوونەوەیەکی کرێکاران بەڕێوەچوو، ئەم کۆبوونەوەیە بەهۆی سەرکەوتنی ناوەندەکانەوە بوو لە شیکاگۆ سێ هەفتە پێشتر، کرێکارانی کارگەیەکی کەرەستەی کشتوکاڵی ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە بارودۆخی کارکردنیان و خواستی خۆیان بۆ خۆپیشاندان ڕاگەیاندبوو، لە ئەنجامدا، بەکۆمەڵ لە کارەکانیان دوورخرانەوە و پێشبینی دەکرا ئەو کۆچبەرانەی لەبەردەم کارگەکەدا چاوەڕێیان دەکرد داواکاری پێشکەش بکەن بۆ پڕکردنەوەی ئەو ٨٠٠ بۆ ١٠٠٠ هەلی کارە بەتاڵە.

 

بەهۆی هەڵمەتێکەوە بە سەرۆکایەتی ڕۆژنامەی کرێکاران، تەنها ٣٠٠ کرێکاری نوێ داواکارییان بۆ کارگەکە پێشکەش کرد، ئەمەش سەرکەوتنێکی بەرچاو بوو، دوابەدوای ئەمەش شیکاگۆ تووشی خۆپیشاندان بوو کە چەند ڕۆژێکی خایاند.

 

بۆردوومانکردنی کرێکاران

تا ٣ی ئایار، پۆلیس هەوڵی بڵاوەپێکردنی کرێکارانی دابوو و لە ئەنجامدا چەندین کەس گیانیان لەدەستدا، بەڵام کرێکاران شەقامەکانیان بەجێنەهێشت بەڵکو لەبری ئەوە، بۆ درێژەدان بە ناڕەزایەتییەکانیان بەرەو مەیدانی هایمارکێت ڕێپێوانیان کرد، ٤ی ئایار، هێرشێکی بۆمبڕێژکراوی کردە ئامانجی ئەو کرێکارانەی کە لە مەیدناەکەدا کۆبوونەتەوە و ١٢ کەس گیانیان لەدەستدا کە دوو ئەفسەری پۆلیسیان تێدابوو.

 

دوابەدوای ئەمەش پۆلیس تەقەی لە کۆبوونەوەکە کرد و بە لانیکەم چوار هاوڵاتی مەدەنی و حەوت ئەفسەری پۆلیس گیانیان لەدەستدا و ١١٥ هاوڵاتی مەدەنی و ٦٠ پۆلیسیش برینداربوون، لە دوای ئەم ڕووداوانە سەدان سەرکردەی کرێکاری دەستبەسەر کران و چوار کەسیان دوای دادگاییکردنێکی نادادپەروەرانە لە سێدارە دران، لە ٥ی ئایاردا جارێکی دیکە تەقە لە خۆپیشاندەران کرا و حەوت کەس گیانیان لەدەستدا کە یەکێکیان منداڵ بوو. ١ی ئایار بوو بە یەکێک لە گرنگترین ڕۆژەکان بۆ بزووتنەوەی کرێکاری نێودەوڵەتی.

 

دووەمین ئینتەرناشناڵ و جاڕنامەی بۆنەکە

لەسەر پێشنیاری نوێنەری کرێکارانی فەرەنسی لە ئینتەرناشناڵی دووهەم، ١ی ئایار وەک ڕۆژی یەکگرتوویی و یەکڕیزی و تێکۆشانی چینی کرێکار ناسێندرا. لە ١ی ئایاری ١٨٩٠ کرێکاران لە ئەمریکا و زۆرێک لە وڵاتانی ئەوروپی وەڵامی ئەم بانگەوازەیان دایەوە، هەروەها لە شیلی و پیرۆ خۆپیشاندان بەڕێوەچوو. لە کۆنگرەی دووەمی نێودەوڵەتی لە ساڵی ١٨٩١، ١ی ئایار بە فەرمی وەک بۆنەیەکی ساڵانە پەسەند کرا.

 

ڕۆژی ئایار لە ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و تورکیا

لە سەردەمی عوسمانیدا ئەرمەنییەکان لە ساڵانی ١٨٦٠ دەستیان کرد بە ئاهەنگ گێڕان بە بۆنەی ڕۆژی ئایار. ئاهەنگەکان لە دوای ساڵی ١٨٨٦ زیاتر بڵاوبوونەوە و لەگەڵ زیادبوونی بەشداریکردندا، بۆ ناوچەکانی وەک بۆتانیا، سیلیسیا و ئەرمینیای ڕۆژئاوا بڵاوبووەوە و بووە ڕووداوێکی کۆمەڵایەتی بەرچاو.

 

کرێکاران ئەم ڕۆژەیان لە باوەش گرت و ئاهەنگیان بۆ ڕێکخست، لە ساڵی ١٩٢٣ کرێکارانی تووتن، کرێکارانی کارگە، کرێکارانی هێڵی ئاسن، نانەوا و کرێکارانی ڕێگای ترام، تەلەفۆن، تونێل و غاز لە ئیستەنبوڵ ١ی ئایاریان لە شەقامەکاندا بەڕێوەبرد.

 

لە ساڵی ١٩٧٦دا بزووتنەوەی کرێکاری و بزووتنەوەی گەنجان لە خەباتدا یەکگرتوو بوون، پەنجا ساڵ دوای ساڵی ١٩٢٣، ١ی ئایار لە مەیدانی تەقسیم لە ئیستەنبوڵ بە کۆبوونەوەیەکی گەورەی گەلان بەڕێوەچوو، ئاهەنگی ١ی ئایار ساڵی ١٩٧٦ کە لەلایەن کۆنفیدراسیۆنی سەندیکاکانی شۆڕشگێڕ ”DİSK”ەوە ڕێکخرابوو، سەرەتای ئاهەنگگێڕانی گشتی بەربڵاوی ئەم بۆنەیە بوو لە تورکیا.

 

پەڵەیەکی ڕەش... ١ی ئایار خوێناوی

١ی ئایاری ١٩٧٧ هەرگیز لە یادەوەری تورکیادا ناسڕدرێتەوە. نزیکەی ٥٠٠ هەزار کرێکار بەشدارییان لە کۆبوونەوەی ١ی ئایار کرد کە لەلایەن کۆنفیدراسیۆنی سەندیکاکانی شۆڕشگێڕ ”DİSK” لە مەیدانی تەقسیم ڕێکخرابوو. لەگەڵ نزیکبوونەوەی کەمال تورکلەر لە کۆتایی قسەکانیدا، دەنگی تەقە دەستی پێکرد، هاوکات خۆپیشاندەرا بڵاو بوونەوە بە مەیدانەکەدا.

 

تەقە لە خۆپیشاندەران کرا و زرێپۆشەکانی پۆلیس پێشڕەوییان کرد بەسەر هاوڵاتیاندا، هەروەها ئەوانەی هەوڵی هەڵاتنیان لە لێواری کازانجی دا، گوللـەباران کران، هاوڵاتیان سەرەڕای ئەوەی لەلایەن زرێپۆشەکانەوە بەسەریاندا ڕۆیشتن یان کەوتنە سەر یەکتر، بەردەوام بوون لە ڕاکردن.

 

ڕووداوەکان بووە هۆی گیانلەدەستدانی ٢٨ کەس، کە بەسەریاندا ڕاوەستاون یان خنکێنراون، ٥ کەسیش تەقەیان لێکرا و کەسێکیش لە ژێر زرێپۆشەکاندا چەقێنراوە، بە نزیکەی ١٣٠ کەسی دیکەش بریندار بوون، لەو ڕۆژەدا کە بە "١ی ئایار خوێناوی" چووە مێژووەوە، ٩ ژن لە گردی کازانجی کوژران، بەرپرسانی ئەو کۆمەڵکوژییە هەرگیز لێپرسینەوەیان لەگەڵ نەکرا و لەو کاتەوە ئاهەنگەکانی ١ی ئایار قەدەغە کران.

 

١ی ئایار قەدەغە کرا

قەدەغەکردنەکە پشتگوێ خرا، لە ساڵی ١٩٧٩ سەرەڕای قەدەغەی هاتووچۆ، بەهیجە بوران، سەرۆکی پارتی کرێکارانی تورکیا لە ئیستەنبوڵ ڕژانە سەر شەقامەکان و لەگەڵ نزیکەی هەزار کەسی دیکە دەستبەسەر کران، ٦ی ئایار بەهیجە بوران و ٣٣٠ ئەندامی حیزب دەستبەسەر کران.

 

لە ساڵی ١٩٨٠ کۆنفیدراسیۆنی سەندیکاکانی شۆڕشگێڕ ”DİSK” کۆبوونەوەیەکی لە شاری مێرسین ڕێکخست کە ٥٠ هەزار کەسی تێدا کۆبووەوە، لە میانی کۆبوونەوەکەدا، ڕەزا گیوڤەن، جێگری سەرۆکی کۆنفیدڕاسیۆنەکە دەستگیرکرا. لەگەڵ کودەتا سەربازییەکەی ١٢ی ئەیلوول، قەدەغەیەکی نوێ لە ١ی ئایاردا سەپێندرا.

 

ئەوان وازیان لە هاتنە سەر شەقامەکان نەهێنا

چینی کرێکار وازی لە ڕۆژەکەیان نەهێنا، ساڵی ١٩٨٩ ئەوانەی ویستوویانە بگەنە مەیدانی تەقسیم لەلایەن پۆلیسەوە هێرشیان کرایە سەر و تەقەکردنەکەش بووە هۆی گیانلەدەستدانی کرێکارێکی تەمەن ١٧ ساڵ بە ناوی محەمەد عاکیف داڵجی.

 

لە ساڵی ١٩٩٠ کۆنفیدراسیۆنی کرێکارانی تورکیا "تورك-إيش" بڕیاریدا یادی ١ی ئایار بکاتەوە، هەروەها کۆنفیدراسیۆنی "حق-إيش" بۆ یەکەمین جار لە مێژووی خۆیدا ئەو بۆنەیەی گێڕا، لە نێوان بەرزبوونەوەی ڕێوشوێنە ئەمنییەکان، شەڕ و پێکدادان لە نێوان پۆلیس و ئەو گروپانەی کە هەوڵی خۆپیشاندانیان دەدا لە چەند گەڕەکێکدا سەریهەڵدا. لە کاتی ڕووداوەکانی بەنگالتیدا، گولای بێگیرێن، خوێندکاری زانکۆ لەلایەن پۆلیسەوە تەقەی لێکرا و بە ئیفلیجی بوو.

 

دوای ٣٠ ساڵ... دیسانەوە لە تەقسیم

مەیدانی تەقسیم تا ٣٠ ساڵەی خۆپیشاندانە خوێناوییەکانی ١ی ئایار بە داخراویی مایەوە، ساڵی ٢٠٠٧ هەزاران کرێکار بەرەو تەقسیم ڕێپێوانیان کرد، بەڵام ناوچەکە بە تەواوی گەمارۆدرا، بە سەدان کەس تووشی توندوتیژیی پۆلیس بوون و دەستبەسەر کران، سەرەڕای ئەمەش سەدان کەس توانیان بەربەستەکان بشکێنن و لە ١ی ئایاری ٢٠٠٧دا بگەنە مەیدانەکە، بۆ یادکردنەوەی قوربانییەکان.

 

لە ساڵانی ٢٠٠٨ و ٢٠٠٩ سەرەڕای قەدەغەکردن و توندوتیژی پۆلیس، کرێکاران توانیان بگەنە مەیدانی تەقسیم و داواکارییەکانیان بخەنە دەنگ.

 

ڕاگەیاندنی پشووی فەرمی

لە ٢٢ی نیسانی ٢٠٠٩ پەرلەمانی تورکیا یاسایەکی دەرکرد کە ١ی ئایار بە ناوی "رۆژی کار و هاودەنگی" بە پشووی فەرمی ناساند، سەرەڕای دەستگیرکردنی سەدان کەس، زیاتر لە پێنج هەزار کەس لە مەیدانی تەقسیم ئاهەنگەکەیان گێڕا.

 

ساڵی ٢٠١٠ و دوای ٣٢ ساڵ، مەیدامی تەقسیم بۆ ئاهەنگگێڕان کرایەوە و زیاتر لە ٢٠٠ هەزار کەس بەشداری خۆپیشاندانێکی گەورەیان کرد.

 

قەدەغەکرندنێکی تازەی تەقسیم

ساڵی ٢٠١٣ ساڵێکی پەرەسەندنی توندوتیژی دەوڵەت بوو. تەنها ٢٧ ڕۆژ پێش خۆپیشاندانەکانی پارکی "غيزي"، دەوڵەت بە بیانووی "پڕۆژەی پیادە" و ڕێوشوێنی ئەمنی لە ١ی ئایار مەیدانی تەقسیمی داخست، کرێکاران هەوڵیان دا بگەنە مەیدانەکە و بەو هۆیەوە شەڕ و پێکدادان لەگەڵ پۆلیس ڕوویدا.

12:28 PM
لە ساڵی ٢٠١٤ دەوڵەت ڕایگەیاند، کە ڕێگە بەو ... by Pa Rez
Pa Rez

لە ساڵی ٢٠١٤ دەوڵەت ڕایگەیاند، کە ڕێگە بەو ئاهەنگانە نادات و سەرجەم ڕێگاکانی بەرەو تەقسیم داخست، ٣٩ هەزار ئەفسەری پۆلیس لە ئیستەنبوڵ جێگیرکران و باری نائاسایی ڕاگەیەندرا و ٣٠٠ کەسیش دەستگیرکران.

 

لە ساڵی ٢٠١٥دا دۆخەکە بە خاڵی وەرچەرخان لە کارپێکردنی مافە دیموکراتیەکان پیناسە کرا، دوای هەوڵی کودەتاکەی ١٥ی تەمووز، سنووردارکردنی دیفاکتۆ لە یاسادا چەسپێندرا، مەیدانی تەقسیم بەڕووی کرێکاران، کەسایەتییە ئۆپۆزسیۆنەکان، کورد، ژنان، گەنجاندا داخرا، سەرەڕای ئەم سنووردارکردنانە، کرێکاران بەردەوامن لە خەبات.

 

دەنگی کرێکاران بەرزتر دەبێتەوە

١ی ئایار ئیتر تەنها ڕۆژێک نییە بۆ یادکردنەوەی خەبات و دەستکەوتەکانی ڕابردوو، بەڵکو بووەتە یەکێک لە بەهێزترین سیمبولەکانی خەباتی بەردەوامی دژی نایەکسانی و بەکارهێنان و سیاسەتی سەرکوتگەرانە.

 

لە سەردەمێکدا، کە جارێکی دیکە ئەو مافانەی کە بە قوربانیدانی مێژوویی بەدەست هاتوون دەخرێنە مەترسییەوە، هاودەنگیی کرێکاران و خەباتی هاوبەشیان لە هەموو کاتێک گرنگترە، تەنانەت لە ناو شەڕ و قەیرانە ئابوورییەکان و پەرەسەندنی هەژاریدا دەنگی کرێکاران بێدەنگ نابێت بەڵکو بەهێزتر و بەرزتر دەبێتەوە.