ڕانیا عەبدوڵا

 

یەمەن-٨ەزموونت سۆسیالیستی لە باشووری یەمەن ئەو پرسیارە دەوروژێنێت: ئایا شتێک لەو میراسە پێشکەوتنخوازانە ماوە کە ئەمڕۆ لەسەری بونیاد بنرێت؟ لەو سەردەمەدا ژنانی یەمەن لە بواری دادوەری و سیاسەت و سەربازی و پەروەردەدا بوونێکی بێوێنەیان بەهرەمەند بوو، پێش ئەوەی دەستکەوتەکانیان بەهۆی ئەو گۆڕانکارییانەی دوای ئەنتیگراسیۆن و سەرهەڵدانی هێزە نەریتییەکانەوە هاتە ئاراوە، بڕووخێن، لە نێوان یادەوەری سەردەمێکی زێڕین و ڕاستیەیەک کە بەهۆی پەراوێزخستنەوە قورس بووە، پێدەچێت پێویستی وەرگرتنەوەی ئەوەی لەو میراسە ماوەتەوە و گۆڕینی بۆ بناغەیەک بۆ بزووتنەوەیەکی نوێی ژنانی بەپەلە.

 

لە ساڵانی حەفتاکان و هەشتاکانی سەدەی ڕابردوودا، ژنانی یەمەن لە باشووری یەمەن تەنها هاوڵاتی نەبوون، بەڵکو ئەوان هاوبەش بوون لە بڕیاردان و بەشداری سیاسی و ژیانی گشتیدا.

 

لەو ماوەیەدا، ناوی عایدە سەعید لەناو سەرکردایەتی لیژنەی ناوەندی پارتی سۆسیالیستدا بە گەشاوەی دەدرەوشایەوە، لە دەسەڵاتی دادوەریدا، حەمیدە زەکەریا یەکەم دادوەری ژن بوو لە جیهانی عەرەبیدا، ئینتیسار هواش یەکەم ژنە پەرەشوتوان بوو لە یەمەن و نیمچە دورگەی عەرەبی، هەروەها ئەو سەردەمە بە ئامادەبوونی ناوازەی ژنە ڕۆژنامەنووس و هونەرمەندان جیا بووەوە کە دیمەنی کولتووری و هزرییان لە قاڵب دا.

 

ئەمەش پرسیارێک دەوروژێنێت: بۆچی بەشداری ژنان دابەزی؟ ئەم میراسە بۆ کوێ چووە؟ چۆن بەشداریکردنیان بوو بە ڕاستیەکی پەراوێزخراو؟

 

ڕەگ و ڕیشەی خەبات

توێژەران ڕەگ و ڕیشەی ئەم بزووتنەوەی ژنانەیان بەدوادا بردووە بۆ تێگەیشتن لە هۆکارەکانی دابەزینی دوای ماوەیەک لە بەهێزبوون و ناوبانگ، ئەنور قاسم، لێکۆڵەر لە لێکۆڵینەوەکەیدا بە ناوی "بزووتنەوەی ژنان لە یەمەن" ڕوونی دەکاتەوە کە بزووتنەوەی ژنان لە باشوور وەک ڕەوتی دژایەتی داگیرکاری بەریتانیا و بەشێکی دانەبڕاو لە خەباتی نەتەوەیی دەستی پێکردووە، دوای وەرگرتنی دەسەڵات لە باشوور، پارتی سۆسیالیستی یەمەن دیدێکی هەمەلایەنەی بۆ گۆڕینی پێگەی کۆمەڵایەتی و یاسایی ژنان گرتەبەر، بە توندی هانی بەشداری ژنانی لە سیاسەت و پەروەردە و تەنانەت دامەزراندنیان بۆ ناو هێزە چەکدارەکان و خزمەتگوزارییە ئەمنییەکان دەدا، بەمەش ژینگەیەکی کۆمەڵایەتی دروستکرد کە سەرکردایەتی ژنان قبوڵ بکات و پاڵپشتی بکات.

 

لێکۆڵینەوەیەکی مەیدانی بەناونیشانی "ڕۆڵی بزووتنەوەی ژنان لە بەرەوپێشبردنی مافەکانی مرۆڤ لە یەمەن"، لەلایەن توێژەر ڕەشا عەبدول کافی، پشتڕاستی دەکاتەوە کە قۆناغی دەسەڵاتی پارتی سۆسیالیستی نوێنەرایەتی "سەردەمی زێڕین"ی بۆ بەشداریی ژنان لە ژیانی گشتیدا کرد، لەسەر بنەمای ئایدۆلۆژیایەکی پێشکەوتنخوازانە لە ساڵی ١٩٦٩ەوە بناغەکانی هاوڵاتیبوونی یەکسانی دامەزراند.

 

ڕەشا عەبدول کافی تیشکی خستە سەر یاسای خێزانی ساڵی ١٩٧٤ لە باشوور و بە "سەردەمی و پێشکەوتنخوازترین یاسای تەواوی ناوچەکە" پێناسە کرد، چونکە سەرکەوتوو بوو لە تێپەڕاندنی ئاستەنگە نەریتییەکان و پێکهاتە کۆمەڵایەتییە دواکەوتووەکان کە توانای ژنانیان بەربەست کردبوو، پارێزگاری یاسایی بێ وێنەی لە بوارەکانی هاوسەرگیری، جیابوونەوە، میراس و دامەزراندن دابین کرد.

 

خاڵی وەرچەرخانی دوای یەکێتی

سەردەمی زێڕینی ژنانی یەمەن و ڕێڕەوی بەرەو سەرەوەیان ڕووبەڕووی ئاستەنگ و پەراوێزخستنی بەرچاو بووەوە دوای یەکگرتنی باکوور و باشووری یەمەن لە ساڵی ١٩٩٠، لێکۆڵینەوەی لێکۆڵەر ڕەشا عەبدول کافی باس لەوە دەکات کە ئەم دەستکەوتانەی مافەکان بە شێوەیەکی سیستماتیک بەهۆی "هەژموونی هاوپەیمانی هێزە نەریتییە خێڵەکی و ئایینییەکان و سەربازییەکان" کە لە دوای شەڕ و گۆڕانکارییە سیاسییەکانەوە سەرکەوت بۆ دەسەڵات.

 

ئەم پاشەکشەیە لە هەموارکردنە دەستوورییەکانی دواتردا دیار بوو کە ئامانجیان هەڵوەشاندنەوەی ئەو ماددەیەی کە مسۆگەری "یەکسانی تەواو"ی نێوان ڕەگەزەکان بوو، جێگرتنەوەی بە دەقی ناڕوون کە ژنان بە "خوشکی پیاو" دەزانن، لە هەمان کاتدا مافەکانیان بەستەوە بە لێکدانەوە یاسایی و ئایینییە سنووردارەکان، بەمەش مسۆگەری دەستووری یەکسانی تێکدەدا.

 

ئەنور قاسم لە لێکۆڵینەوەکەیدا، هاوڕایە کە بزووتنەوەی ژنان لە دوای یەکگرتنەوە لە چوارچێوەی لاوازی پارتیدا پارچە پارچە بوو و ملکەچی دەسەڵاتی سیاسی بوو، ئەمەش کاریگەری و توانای داکۆکیکردن لە مافەکان یان پاراستنی دەستکەوتەکانی پێشووی لاواز کرد.

 

ڕاستی و ئاواتەکان

سەرەڕای تاریکی دۆخی ئێستا، زۆرێک لە ژنان هاوڕان لەسەر ئەوەی کە میراسی ئەزموونی سۆسیالیستی لە باشووردا تەنها یادەوەرییەکی نۆستالژیکی نییە، بەڵکو بناغەیەکی تۆکمەیە کە دەتوانرێت و دەبێ ڕێنێسانسێکی نوێی ژنانی لەسەر بونیاد بنرێت.

 

هەنا شەرجەبی پێگەی ژنان لە باشووری یەمەن و ئەو پێشکەوتنانەی کە بەدەستیان هێناوە لەبیر نەکردووە، وتی: ناتوانین ئەو ڕۆڵە لەبیر بکەین کە پێشتر پارتی سۆسیالیستی لە باشووری یەمەن بینیبووی لە پاڵنانی ژنان بەرەو بڕیاردان و بەشداریکردنی هەمەلایەنەی کۆمەڵگە.

 

وتیشی: چاودێری کراوە کە ڕۆڵی ژنان دابەزیوە، بەڵام ئەمە نابێت بەرەو بێ هیوایمان ببات، بەڵکو دەبێت سەردانی ئەزموونەکە بکەینەوە، بە بوونی سەرکردەی ژنان دەتوانین پشتیان پێ ببەستین، هەروەها دەبێت پارت و گروپە سیاسییەکان هانی ژنان بدەن بۆ بەشداریکردن لە بڕیاردان و ژیانی گشتی.

 

دەستکەوتەکان کە دەبێت لەسەری بونیاد بنێن

توێژەر و چالاکوان ڕەشا عەبدول کافی بە ئاژانسەکەمانی ڕاگەیاند، پارتی سۆسیالیستی دۆزی ڕزگاری ژنانی پەسەند کرد و دادپەروەری کۆمەڵایەتی بۆ هەمووان کردە بەشێک لە پرۆژەکەی، ئەزموونەکەی لە باشووری یەمەن ئەزموونێکی پێشەنگ و پێشکەوتنخوازانە بوو لە نیمچە دورگەی عەرەبی، ژنانی یەمەن لە باشووری یەمەن لەو کاتەدا چەندین سوودی بەدەستهێنا، دیارترینیان یاسای خێزان بوو، کە مافێکی زۆری بۆ مسۆگەر کردبوون.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ئەم ئەزموونە ئیلهامبەخشە بەشداریی کرد لە چوونە ناو بازاڕی کار و وەرگرتنی پۆستی سەرکردایەتی لە دەوڵەتدا، بەڵام ئەم دەستکەوتانە لە دوای ساڵی ١٩٩٠ دابەزینیان بەخۆوە بینی و تاڕادەیەکی زۆر لە دوای شەڕی ساڵی ١٩٩٤ نەما، ئەمەش دوای پەسەندکردنی دەستوورێکی نوێ کە مافە تەواوەکانیان بە ژنانی یەمەن نەبەخشی.

 

جەمیلە مەرعی، ئەندامی لیژنەی ناوەندیی پارتی سۆسیالیستی یەمەن، لایەنی پەروەردەیی ئەو قۆناغەی وەبیرهێنایەوە، وتی: ئەو وڵاتە سیستەمێکی پەروەردەیی هەبوو کە لە نیمچە دوورگەی عەرەبیدا پێشکەوتووترین بوو، کە ژنانی بەهێز دەکرد و ڕۆڵێکی دیاریان پێدەبەخشی، ئەوان سەرکەوتن بۆ دەسەڵاتی دادوەری و تەنانەت بەشدارییان لە بەرەی نیشتمانیدا کرد.

 

سەبارەت بە دابەزینی بەشداریی ژنان لە ژیانی گشتی و سیاسیدا وتی: ژنان تووشی پاشەکشە بوون و مافەکانیان پێشێل کراوە لە ئەنجامی فشاری سیاسی دەسەڵاتداران، ئەمەش بووەتە هۆی دابەزینی ڕێژەی بەشداریکردنیان لە سەرەوە بۆ خوارەوە.

 

جەمیلە مەرعی هیواکانی لەسەر ئەو بزووتنەوەی ژنان بەهێزە دەچەسپێنێت کە خەریکی بونیادنانەوە و دانانی بناغەکانی گەڕانەوەی شکۆمەندی ژنانە و وتی: هیچ بوارێک بۆ بێهیوای نییە، ئەمڕۆ ناوەکی ژنانی تۆکمە هەیە، نمونەی هەمیشەیی هەیە کە ئیلهامبەخشن بە نەوەکان، بۆیە پەیامەکەم ئاراستەی پارتی سۆسیالیست و لایەنەکانی دیکە دەکەم، هەروەها پێویستی یەکخستنەوەی ژنان لە پێگەی بڕیاردان، نەک تەنها قەتیسکردن، ئەوان بۆ کارکردن لە پشت پەردەوە لە مەیدانی سیاسیدا ڕۆڵی ژنان بە هیچ شێوەیەک لە ڕۆڵی پیاوان لە بونیادنانی کۆمەڵگەدا کەمتر نییە.

 

شەفیقە ئەحمەد، سکرتێری پارتی سۆسیالیستی یەمەن ڕوونی دەکاتەوە، کە ئەزموونی پارتی سۆسیالیستی یەمەن لە سەردەمی دەسەڵاتی کۆماری دیموکراتی گەلی یەمەندا تەنها لە بەهێزکردنی ژناندا سنووردار نەبووە، بەڵکو درێژکراوەتەوە بۆ ئەوەی پێشخستنی هەموو گروپە لاواز و پەراوێزخراوەکان و دانانی لە پۆستەکانی سەرکردایەتی لەناو پارت و حکومەتدا.

 

دووپاتیشکردەوە، ئەوەی ئەمڕۆ شاهیدی دەدەین، دابەزین و پاشەکشەی پێگەی ژنان و دەستکەوتە کۆمەڵایەتییەکان، دەرئەنجامێکی سروشتی ئەو هەلومەرجە ستەمکارانەیە و شەڕەکانە کە یەمەن ئەزموونی دەکات.

 

شەفیقە ئەحمەد ئاماژە بەوە دەکات  کە "هیوا ماوەتەوە، هێشتا مەیدانی ناو پارتی سۆسیالیست بە فراوانی کراوەیە بۆ ئەوەی ژنان بگەنە پۆستی سەرکردایەتی، هەروەها چاودێری جوڵەی ئەرێنی دەکەین لە پارتەکانی دیکەدا کە ئاماژەیە بۆ ئەوەی ژنان دەگەنە پۆستە باڵاکان لە سکرتاریەتی گشتی و سەرکردایەتی پارتەکاندا.