ڕۆشێل جونیور

 

سوەیدا ـ ڕێکخراوەکانی ژنان سوورییەکان لە کۆبوونەوەکەدا لەگەڵ سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان، کە نزیکەی مانگێک پێش ئێستا ئەنجامدرا، دێتە چوارچێوەی هەوڵە بەردەوامەکان بۆ بەجیهانکردنی ئەو پێشێلکارییانەی کە ژنان ڕووبەڕوویان بوونەوە، بەتایبەت لە کاتی ئەو ڕووداوانەی کە سوەیدا لە تەمووزی ٢٠٢٥دا بەخۆیەوە بینی، گرنگی ئەم بەشداریکردنە وەک درێژکراوەی کارێکی دادپەروەرانە و ژنانی دەردەکەوێت کە بە بەجیهانکردنی پێشێلکارییەکان و کۆکردنەوەی بەڵگە و شایەتحاڵەکان دەستی پێکرد، تا دەگاتە گەیاندنی دەنگی زیانبەرکەوتووان بە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان و داواکردنی پاراستنیان و لێپرسینەوە لەو کەسانەی بەرپرسن لەو تاوانانەی بەرامبەریان ئەنجامدراون.

 

لەو چوارچێوەیەدا، قەمەر شەلغن، پارێزەر جەختی لەوە کردەوە، کە ئامادەبوونی ڕێکخراوێکی ژنان لە سوەیدا لە کۆبوونەوەکەدا هەنگاوێکی گرنگ بوو بۆ گەیاندنی دەنگی ژنانی ناوچەکە و کۆمەڵگەی درووزی، گواستنەوەی ڕاستی ئەو پێشێلکارییانەی کە ژنان لە کاتی هەڵمەتی لەناوبردنەکەدا ژیاون، بەدوور لە پەراوێزخستن و بەکارهێنانی سیاسی دۆسیەی دادپەروەری.

 

ڕوونیکردەوە، کە بەشداریکردنی ڕێکخراوەکانی ژنان لە کۆبوونەوەکەدا هەنگاوێکی جیاکراوە نەبوو، بەڵکو بەرهەمی هەوڵە بەردەوامەکان بوو لە بەجیهانکردن و ئامادەکردنی ڕاپۆرت لەسەر ئەو پێشێلکارییانەی کە لە دوای ڕووخانی ڕژێمەوە تاوەکو ئێستا ڕوویانداوە، جەخت دەکەمەوە کە بەشداریکردنی ژنان لە ژیانی مەدەنی و سیاسیدا مافێکی ڕەسەنە کە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان و بڕارەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان جەختی لەسەر دەکەنەوە، بەتایبەت ماددەی ٢٥ لە پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش ١٣٢٥ پەیوەندیدار بە ژنان، ئاشتی و ئاسایش.

 

و پێی وایە گەیشتنی ئەو ڕاپۆرتانەی کە پێشێلکارییەکان و پەراوێزخستنی ژنانیان بەجیهانکردبوو، وایکرد کە کۆبوونەوە لەگەڵ سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان ببێتە پێویستییەک، بۆ گفتوگۆکردنی دۆخی ژنان و ڕادەی گونجانی لەگەڵ پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکان، جەختکردنەوە لەسەر پێویستی بوونی ئامادەبوونی ڕاستەقینەی ژنان لە ژیانی مەدەنی و سیاسی و لە ڕێگەچارەکانی دادپەروەری و دروستکردنی بڕیاردا.

 

قەمەر شەلغن ئاماژەی بەوەشکرد، کە کۆبوونەوەکە بەشداری ژمارەیەک ڕێکخراوی بەخۆیەوە بینی، لەوانەش ڕێکخراوێک لە سوەیدا، بەو پێیەی بوونی نوێنەرێک لە ناوچەکەوە پێویستییەکی دڵنیای بوو، چونکە ئەو کەسەی کە پێشێلکارییەکان و کۆمەڵکوژییەکان و هەڵمەتی لەناوبردنەکەی ژیاوە، دەتوانێت پەیامەکە بە شێوازێکی وردتر لە هەر کەسێکی تر بگوازێتەوە.

 

ڕوونیکردەوە، کە ژنان و ئەو ڕێکخراوانەی کە ئەوەی لە سوەیدا ڕوویدا لە کاتی هەڵمەتی لەناوبردنی تەممووزی ٢٠٢٥دا ژیاون، توانایەکی زاترتریان هەبوو بۆ ڕوونکردنەوەی وردەکاریی ڕووداوەکان و گواستنەوەی وتەکانی زیانبەرکەوتووان بۆ لایەنە نێودەوڵەتییەکان، هەروەها گواستنەوەی ئەم راستییانە لەو کەسانەوە کە خۆیان ژیاون جیاوازە لە گواستنەوەیان لە ڕێگەی سەرچاوە دوورەکانەوە لە ڕووداوەکە.

 

بەشداریکردن لە ژیانی مەدەنی و سیاسیدا

ئاماژەی بەوەشکرد کە ماددەی ٢٥ لە پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان جەخت لەسەر مافی بەشداریکردن لە کاروباری گشتیدا دەکاتەوە، لە کاتێکدا بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش ١٣٢٥ چوارچێوەیەکی نێودەوڵەتی پێکهێناوە بۆ جەختکردنەوە لەسەر ڕۆڵی ژنان لە پرسەکانی ئاشتی و ئەمنیدا، و پێویستی ئەنتیگراسیۆنی ژنان لە دروستکردنی بڕیار و ستراتیژە پەیوەندیدارەکان بە دادپەروەری و ئاشتییەوە.

 

بەپێی قسەی قەمەر شەلغن، گرنگی کۆبوونەوەکە لەوەدا دەردەکەوێت کە جەخت لەسەر ئەم بنەمایانە دەکاتەوە، بەتایبەت لە دوای گەیشتنی ڕاپۆرتەکان کە باسیان لە پەراوێزخستنی ژنان یان پێشکەشکردنی نوێنەرایەتییەکی شکڵییان بۆ دەکرد، ئەمەش لێکۆڵینەوە لە دۆخی ژنان و ڕادەی بەدەستهێنانی نوێنەرایەتییەکی ڕاستەقینە دەکاتە بابەتێکی پێویست.

 

بەجیهانکردن... یەکەم هەنگاو بەرەو پاراستن

ڕوونیشیکردەوە، کە کەسانی سوویدا بەشدار بوون لە هەوڵەکانی بەجیهانکردندا، بە هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە دەرەکییەکان و کۆمەڵگەی درووزی لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا، کە کاری تێدا کراوە بۆ بەجیهانکردنی تاوانەکان لە زووترین کاتدا و بە پێی پێوەرەکانی یاسای نێودەوڵەتی.

 

خۆشەویستەکەی کە بەجیهانکردنی بەڵگەکان ئامانج نەبوو لەخۆیدا، بەڵکو یەکەم هەنگاو بوو بۆ گەیشتن بە قۆناغی داواکردنی پاراستن، چونکە دڵنیای نییە داوای پاراستنی زیانبەڕێکروت بكرێت بەبێ سەلماندنی ڕوودانی تاوانەکان و بەجیهانکردنیان، هەروەها بە بوونی لیژژنەیەکی تایبەت بە بەجیهانکردن لە سوەیدا دەکات کە دانی بە ڕوودانی پێشێلکاری دژ بە ژناندا نا، لەوانەش توندوتیژی سێکسی و حاڵەتەکانی ڕفاندن و شێوازی جۆراوجۆر لە تاوانەکان.

 

دەستی خستەسەر ئەوەی کە یاسای نێودەوڵەتی لە کاتی ململانێکاندا پاراستن بۆ مەدەنییەکان دەستەبەر دەکات، بەتایبەت ژنان، سەلماندنی تاوانەکان و بەجیهانکردنیان بنەڕەت بوو بۆ گواستنەوە لە قۆناغی قسەکردن لەسەر پێشێلکارییەکانەوە بۆ داواکردنی پاراستن و لێپرسینەوە.

 

ڕاپۆرتی لیژژنەی لێکۆڵینەوە و جەختکردنەوە لەسەر ڕوودانی تاوانی جەنگ

قەمەر شەلغین سەرنج ڕادەکێشێتە سەر ئەوەی کە ڕاپۆرتی لیژنەی لێکۆڵینەوەی تایبەت بە سوەیدا بوونی پێشێلکاری دژ بە ژنانی سەلماند، لەوانەش توندوتیژی سێکسی و حاڵەتەکانی ڕفاندن، هەروەها ڕاپۆرتەکە جەختیکردەوە کە ئەم پێشێلکارییانە دەچنە چوارچێوەی تاوانەکانی جەنگ و دژ بە مرۆڤایەتییەوە.

 

سەرسوڕمانی خۆی دەردەبڕێت بەرامبەر بە بەردەوامبوونی هەندێک کەس لە ڕەتکردنەوەی ئەم تاوانانە، سەڕەڕای بوونی بەجیهانکردنێکی ورد و بەڵگەی سەلمێنەری ڕوودانیان، وتی: ئەوەی لە سوەیدا ڕوویدا ناتوانرێت کورت بکرێتەوە بۆ تاوانی تاکەکەسی یان ڕووداوی جیاکراوە، بەڵکو نموونەیەکی بەردەوامە لە تاوان و پێشێلکارییەکان کە لە کاتی هەڵمەتی لەناوبردنەکەدا ڕوویاندا، لەگەڵ تۆمارکردنی ژمارەیەکی زۆر لە پێشێلکارییەکان لە ماوەیەکدا کە لە ٧٢ کاتژمێر تێنەپەڕی.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە قۆناغی داهاتوو پێویستی بە بەردەوامبوونی گفتوگۆ لەگەڵ ئەنجومەنی مافی مرۆڤ هەیە، بەجیهانکردنی پێشێلکارییەکان و سەلماندنی ڕوودانیان، بە ژمارە و پێوەری دیاریکراوەوە، دەتوانێت لە حاتی بوونی جددییەتی نێودەوڵەتیدا، ببێتە هۆی گواستنەوەی دۆسیەکان بۆ ئەنجومەنی ئاسایش یان دادگا نێودەوڵەتییەکان، بۆ ئەوەی ڕێگە بکاتەوە لە بەدیهێنانی دادپەروەری بۆ ئەو زیانبەرکەوتووان کە ڕووبەڕووی قێزەونترین شێوازەکانی پێشێلکاری بوونەوە.

 

بەردەوامبوونی کاری ژنانی پێویستییەکی دڵنیاییە

قەمەر شەلغن ڕوونیکردەوە، کە ئەو ڕێکخراوەی بەشداری کۆبوونەوەکەی کرد، دۆسیەکەی لە سەرەتایەوە بەدواداچوونی بۆ کردووە و نامەی بۆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان ناردووە و کاری کردووە لەسەر بەجیهانکردنی پێشێلکارییە جیاوازەکان، ئەم هەوڵانەی بە یەکەم هەنگاو زانی کە بەرهەمی هەبوو لە گەیشتن بە کۆبوونەوە لەگەڵ سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان.

 

هاوکات جەختی لەوە کردەوە، کە نەتەوە یەکگرتووەکان بەدەر لە هەوڵەکانی ڕێکخراوەکان و کۆمەڵگەی مەدەنی کار ناکات، و بەردەوامبوونی داواکاری و کاری ژنانی پێویستییەکی دڵنییاییە بۆ گەیشتن بە ئەنجامی بەرجەستە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە مافەکانی ژنان پەیوەندی بە کەمینە یان ناوچەیەکی دیاریکراوەوە نییە، بەڵکو کاریگەری لەسەر ژنانی کۆمەڵگە جیاوازەکان هەیە، بەتایبەت کە ژنان زۆر جار لەو توێژانەن کە زۆرترین توندوتیژیان بەرکەوێت لە کاتی ململانێکاندا.

 

وتەکانی ڕزگاربووان و پاراستنی زانیارییەکان

سەبارەت بەو شایەتحاڵییەی کە لە ژنانەوە بەڵگەدارکراون کە لە کاتی هەڵمەتی جینۆسایددا دەستدرێژییان کراوەتە سەر، قەمەر شەلغین وتی: هەر زیانبەرکەوتووێک ئەو ڕووداوەی کە ئەزموونی کردووە بەڵگەی کردووە، لەگەڵ ڕوونکردنەوەیەک لەسەر پرۆسەی یاسایی و ڕێکارەکانی پەیوەندیدار.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە پاراستن بۆ زیانبەرکەوتووان دابین کراوە، لەگەڵ کردنی زانیارییەکان، بە ئامانجی ڕێگریکردن لەوەی زانیارییەکانی بەجیهانکاران یان زیانبەرکەوتووان تووشی هیچ مەترسییەک ببن، پاراستنی نهێنی زانیارییەکان و پاراستنی خاوەنەکانیان.

 

و سەبارەت بە کەلێنە یاساییەکان، قەمەر شەلغن، ئاماژەی بەوەش کرد، کە یاسای سووری هەنگاوێک گەڕایەوە دواوە،  داواکاری ئێستا چڕ کراوەتەوە لەسەر جێبەجێکردنی ئەو یاسایانەی کە لە بنەڕەتدا هەن و دەکرێت پاراستن بۆ ژنان دابین بکەن، هەروەها،  یاسای سووری تاوەکو ئێستاش دەقێکی یاسایی ڕوونی تێدا نییە کە دەستدرێژی سێکسی بە تاوان بناسێنێت.

 

لە هەمان کاتدا جەخت لەسەر توندکردنەوەی سزاکانی تاوانەکانی پەیوەست بە ژنان دەکاتەوە، لە ژێر ڕۆشنایی زیادبوونی ڕووداوەکان کە لەم دواییانەدا ڕوویانداوە، هەروەها سەپاندنی سزای زیادە کە کۆمەڵگە لە ئەنجامدانی تاوانەکان دوور بخاتەوە.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا، قەمەر شەلغن هیوای خواست کە بگەینە قۆناغێک کە تێیدا مافەکانی ژنان پێشخراو ببن و قۆناغەکانی توندوتیژی دژیان تێپەڕێنرێت، کارکردن لەسەر بەرنامەیەکی ڕاستەقینە بۆ چاکبوونەوە کە کۆمەڵگە بە تەواوی و ژنان بە تایبەتی بگرێتەوە، هەروەها چاکبوونەوەی ژن بە واتای چاکبوونەوەیەکی تەواوی کۆمەڵگە دێت.