حەنان حارت

 

مەغریب ـ لە باشووری ڕۆژئاوای مەغریبدا، سوس ماسە لە دەشتاییە کەناراوییەکانەوە درێژ دەبێتەوە بۆ ناوچە شاخاوییەکان کە گوندە لێکدابڕاوەکانی تێدا بڵاو بوونەتەوە، لەوێدا دووریی هەندێک کۆمەڵگە لە شارەکان و ناوەندەکانی خزمەتگوزارییەوە ئاستەنگ لەگەڵ خۆی بۆ دانیشتووان دەهێنێت، ژنان بەتایبەتی ڕووبەڕووی سەختیی هاتوچۆ و دەستگەیشتن بە پەروەردە، خزمەتگوزارییەکان و بەشداریکردن لە ژیانی گشتیدا دەبنەوە.

 

لەو ژینگەیەیەدا، ڕێگای کارکردنی سیاسی بۆ ژنان ئاڵۆزتر دەردەکەوێت، چونکە تەنها پەیوەندی بە گەیشتن بە سندووقەکانی دەنگدان یان خۆکاندیدکردن بۆ هەڵبژاردنەکانەوە نییە، بەڵکو لە توانای گەیشتن بە مەیدانی گشتی و بەدەستهێنانی ئەو ئامرازانەوە دەست پێدەکات کە ڕێگە بە بەشداریکردن و کاریگەریدانان دەدەن.

 

لە سوس ماسەوە، ئەزموونی فەزمە ئیزوران، راوێژکاری پەرلەمانیی هەرێمەکە، هات بۆ پێشکەشکردنی نموونەی ژنێک کە لە کاری هەڵبژاردن و خۆجێییەوە گواستراوەتەوە بۆ دەزگا پەرلەمانییەکان، بە ئاژانسەکەمانتی وت کە چەسپاندنی دەسەڵاتی ژنان نابێت تەنها بەوە کۆتایی بێت کە ناویان لە لیستی هەڵبژاردندا دابنرێت یان کورسییەکیان لە ئەنجومەنێکی هەڵبژێردراودا پێ بدرێت، بەڵکو دەبێت ڕاهێنان و بەدواداچوون لەخۆ بگرێت، توانای تێگەیشتنیان پێ ببەخشێت لە سیاسەت و ئەو دەزگایانەی کە لە ناویاندا کار دەکەن.

 

پێیوایە ژنان پێویستیان بە خاوەندارێتیکردنی بنەماکانی کاری سیاسی هەیە، تاوەکو بتوانن ڕۆڵی خۆیان لە ناو دەزگاکاندا بگێڕن، ئاماژەی بەوەشکرد، کە بوونی ژنان لە ئەنجومەنە هەرێمییەکان و کۆمەڵەکە هاوکارییەکان و بوارەکانی تری خۆجێییدا نابێت تەنها بە بوونێکی سیمبووڵی بمێنێتەوە، بەڵکو دەبێت بگۆڕدرێت بۆ بەشداریکردنێکی کارا لە گفتوگۆکردنی کێشەکان و کاریگەریدانان لەسەر بڕیارەکان.

 

لە ڕێگەی ئەزموونی خۆیەوە لە کاری خۆجێییدا، وتی: چاوی بە ژنانی هەڵبژێردراو لە ناوچە شاخاوییەکان کەوتووە کە توانیویانە دەستێوەردان بکەن لە کێشەکانی پەیوەندیدار بە دانیشتووان،  بەرگری لە پێداویستییەکانی ژنان بکەن، بەشدار بن لە ڕووبەڕووبوونەوەی هەندێک لە بڕیارەکان یان پرۆژەکان کە وەڵامدەری پێشەنگیی کۆمەڵگەکانیان نەبوون.

 

ئەم ئەزموونانە، لەلای ئەوەوە، گرنگیی بوونی ژنان لە ناو دەزگا خۆجێییەکاندا نیشان دەدەن، نەک تەنها وەک ئەندام لە ئەنجومەنە هەڵبژێردراوەکاندا، بەڵکو وەک کاراکەرگەلێک کە توانای هێنانهۆڕای کێشەکانی کۆمەڵگەکانیان و بەرگریکردن لەوان لە ناو دەزگاکاندا هەن.

 

شاخ... گەشەپێدان و بەشداریکردنی سیاسی

فەزمە ئیزوران پێی وا کە بەشداریکردنی ژنان لە ژیانی سیاسیدا پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆی بە بارودۆخی ژیانیانەوە هەیە، لە ناوچە چیاوییەکاندا، دووریی گوندەکان لە شارەکانەوە، سەختیی هاتوچۆ، کەمیی خزمەتگوزارییە تەندروستی و پەروەردەییەکان و لاوازیی ژێرخان، بەربەستن لەبەردەم گەیشتنی ژنان بە مەیدانی گشتی و بەشداریکردنیان لە ژیانی سیاسیدا.

 

پرسی گەشەپێدان لە ناوچە شاخاوییەکاندا دەخاتە چەقی گفتوگۆکەوە، ئاماژە بە پێویستیی باشترکردنی ڕێگاوبانەکان و ڕێڕەوەکان و ژێرخانە بنەڕەتییەکان دەکات، بەهێزکردنی دەزگا و خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان، لەوانەش دابینکردنی پزیشک لەو ناوچانەی کە بەدەست کەمیی خزمەتگوزارییە پزیشکییەکانەوە دەناڵێنن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە ناوچە شاخاوییەکان پێویستیان بە چوارچێوەیەکی یاسایی و سیاسەتی گشتی هەیە کە تایبەتمەندییەکانیان ڕەچاو بکات، وەک ئاماژەیەک بۆ پێویستی بە ئەوەی کە دەسەڵات بە یاسایەکی تایبەت بە ناوچە شاخاوییەکان ناوی دەبات، لەگەڵ بەرنامەی گەشەپێدانی کە وەڵامدەری پێداویستییەکانی دانیشتووانەکەی بێت.

 

بەو پێیە دەبینێت کە بەرپرسیارێتیی بەشدارپێکردنی ژنان تەنها لەسەر شانی خۆیان نییە، بەڵکو درێژ دەبێتەوە بۆ پارتە سیاسییەکانیش کە گریمانە دەکرێت بچنە ئەو ناوچانەی کە ژنانی تێدا دەژین و مەیدانەکە بۆ بەشداریکردنیان بکەنەوە.

 

بانگەواز دەکات بۆ بەهێزکردنی ئامادەیی پارتە سیاسییەکان لە ناوچە شاخاوییەکاندا، کارکردن لەگەڵ ڕێکخراوە جدییەکان و بزوتنەوەکانی ژنانیم کە لە ئاستی خۆجێییدا چالاکن، لە پێناو ڕێنوێنیکردنی ژنان و بەدواداچوونکردنیان و ڕەخساندنی دەرفەت بۆیان بۆ بەردەوامبوون لە کاری سیاسیدا.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە ژمارەیەک لە ژنان دەچنە ناو بواری سیاسییەوە، بەڵام ئەو بارودۆخانە نابینن کە ڕێگەیان پێ بدات بەردەوام بن، ئەمەش وا دەکات بەشداریکردنی سیاسی بۆ هەندێکیان ببێتە ئەزموونێکی کاتی لەجیاتی ئەوەی بگۆڕدرێت بۆ ڕێگایەکی بەردەوام.

 

پەروەردە و کۆمەڵە هاوکاریەکان... دەروازەیەک بۆ کایەی گشتی

فەزمە ئیزوران پێی وا کە بەهێزکردنی سیاسیی ژنان زۆر پێش هەڵبژاردنەکان دەست پێدەکات، پەروەردە، ڕاهێنان، کاری ڕێکخراوەیی و کۆمەڵە هاوکارییەکان، هەموویان دەکرێت پردێک پێکبێنن بەرەو مەیدانی گشتی و سیاسی، چونکە دەرفەت بە ژنان دەدەن بۆ بەدەستهێنانی زانیاری و شارەزایی و توانا بۆ پەیوەندیکردن و بەرگریکردن لە بەرژەوەندییە کۆمەڵییەکان، هەروەها ژنان پێویستیان بە ئامرازی ئاسانکراو هەیە کە یارمەتیان بدات لە تێگەیشتنی یاساکان و دەزگاکان و ڕێکارەکانی بڕاردان.

 

لەو چوارچێوەیەدا، پێشنیاری ئاسانکردنی ناوەڕۆکی یاسا ڕێکخراوەییەکان دەکات کە کاری ئەنجومەنە هەرێمییەکان ڕێکدەخەن، بەردەستکردنیان بە ڕێگای نزیکتر لە ژنانەوە، لەوانەش ئەگەری پێشکەشکردنی ڕوونکردنەوەکان بە زمانی ئامازیغی و دارجە، لەگەڵ بەکارهێنانی ڤیدیۆ و کەرەستە ڕاگەیاندنە دیجیتالییەکان بۆ نزیککردنەوەی زانیارییە یاساییەکە.

 

ئەم پرسە گرنگییەکی تایبەت لەو ناوچانەدا دەگرێت کە ژنان تێیدا ڕووبەڕووی ئاستەنگە پەیوەندیدارەکان بە پەروەردە یان زمان یان دووریی جوگرافی لە دەزگاکان دەبنەوە، زانیاری بە یاسا، لەلای فەزمە ئیزورانەوە، تەنها پرسێکی تەکنیکی نییە، بەڵکو یەکێکە لە ئامرازەکانی بەشداریکردنی سیاسی.

 

سەرنج دەدات، بۆ ئەوەی کە گەیشتن بە ئەنجومەنی هەڵبژێردراو بە واتای گەیشتنی زۆرینەی لەسەر دەسەڵاتی ڕاستەقینە لە ناویاندا نییە، بەڵکو پێویستیی بوونی ژنان لە پێگەکانی بڕاردان لە ناو ئەنجومەنە هەرێمییەکاندا دەکاتەوە،  نابێت ڕۆڵیان سنووردار بێت بە ئەندامێتی یان ئامادەبوون لە کۆبوونەوەکاندا، ژن، وەک چۆن دەبینێت، دەبێت توانای بەشداریکردنی لە گفتوگۆکاندا، پێشنیارکردنی چارەسەرەکان، بەدواداچوونی جێبەجێکردنی بڕیارەکان، کاریگەریدانان لە دیاریکردنی پێشەنگییەکان و بودجە و پرۆژە خۆجێییەکاندا هەبێت.

 

ئەقڵییەتی پیاوسالارانە هێشتا ئامادەیە

فەزمە ئیزوران پێی وا کە پارتە سیاسییەکانیش داوایان لێدەکرێت کە ڕووبەڕووی شێوازەکانی فەرامۆشکردن ببنەوە کە دەکرێت ڕێگری لە ژنان لە ناو ژیانی پارتدا بکەن، ڕەخنە لە بەردەوامبوونی هەندێک تێڕوانین دەگرێت کە گومان لە توانای ژن بۆ هەڵگرتنی بەرپرسیارێتیی سیاسی دەخەنە ڕوو، بەتایبەتی کاتێک لە ئاستی خۆجێییەوە بۆ ئاستی هەرێمی یان ناوچەیی یان نیشتمانی دەگوازرێتەوە.

 

پێی وا کە ئەقڵییەتی پیاوسالارانە هێشتا ئامادەیە، هەرچەندە بە بەراورد لەگەڵ ڕابردوودا کشاوەتەوە، گۆڕینی پێویستی بە بڵاوکردنەوەی کولتوورێکی سیاسی نوێ هەیە کە مەیدانەکە بۆ ژنان و گەنجان و لێهاتووییە نوێیەکان بکاتەوە.

 

وتیشی: ئەم کولتوورە دەبێت لە ناو خودی پارتەکانەوە دەست پێ بکات، لە ڕێگەی مسۆگەرکردنی دەرفەتی دادپەروەرتر بۆ ژنان لە خۆکاندیدکردن و هەڵگرتنی بەرپرسیارێتییەکاندا، دانەنانی مەرج و پێوەری توندتر لەبەردەمیاندا بە بەراورد لەگەڵ پیاواندا.

 

بەڵام گۆڕینی ئەقڵییەتەکان، لەلای ئەوەوە، ناتوانێت تەنها لە ڕێگەی یاساکان یان ئامرازەکانی خۆکاندیدکردنەوە بێتە دی، بەڵکو پێویستی بە ڕاهێنان و بەدواداچوونی بەردەوامیش بۆ ئەو ژنانە هەیە کە دەچنە ناو بواری سیاسییەوە.

 

فەزمە ئیزوران ڕۆڵی ژنانی هەڵبژێردراو لە ناوچە چیاوییەکاندا لە کاری دەزگایی نەریتیدا سنووردار ناکات، بەڵکو ئەو ڕۆڵانەش دێنێتەوە کە گێڕاویانە لە مامەڵەکردن لەگەڵ بارودۆخی کۆمەڵایەتی و قەیرانە سروشتییە سەختەکاندا کە ناوچەکانیان توشی بوون.

 

لە ماوەی نێوان ٢٠١٥ و ٢٠٢١دا، بەپێی ئەوەی کە ئەزموونی کردووە، ڕۆڵی ژنانی هەڵبژێردراو لە ژمارەیەک لە ناوچە شاخاوییەکاندا دەرکەوت، کە تێیدا بەشدار بوون لە پەیوەندیکردن لەگەڵ خێزانە زیانلێکەوتووەکاندا، کۆکردنەوەی زانیاری لەسەر پێداویستییەکانیان، بەشداریکردن لە گەیاندنی هاوکاری و خزمەتگوزارییەکان.

 

ئەم ئەزموونانە، بۆ فەزمە ئیزوران، گرنگیی بوونی ژنان لە ناو دەزگا خۆجێییەکاندا ئاشکرا دەکەن، نزیکبوونەوە لە دانیشتووان و زانینی وردەکاریی ژیانی ڕۆژانە دەکرێت توانایەک بە هەڵبژێردراوەکان ببەخشێت بۆ دۆزینەوەی ئەو پێداویستییانەی کە هەمیشە لە زانیارییە فەرمییەکاندا دیارنیین.