ئاکین ستێرک

 

شرناخ-دوای ئەوەی ئەو بەفرەی بە درێژایی زستان لوتکەکانی چیای کاتۆی داپۆشیبوو، تویەوە، سروشت زیندوویی خۆی وەرگرتەوە، بناری شاخەکە بە سێبەری جیاوازی سەوز ڕازاوەتەوە، لە کاتێکدا کانیاوی ڕوون و ڕووەکی ڕەنگاوڕەنگی زیندوو جوانی سروشتی دەوڵەمەندی ناوچەکەیان ئاشکرا دەکرد.

 

چیای کاتۆ دەکەوێتە ناوچەی ئەلکێ سەر بە پارێزگای شرناخ لە باکووری کوردستان، بەرزییەکەی دەگاتە نزیکەی ٢٩٠٠ مەتر، لە هەموو وەرزێکدا دیمەنی جیاوازی سروشتی پێشکەش دەکات.

 

لە زستاندا چیاکە بە ڕەنگی سپی داپۆشراوە، لەگەڵ هاتنی بەهار و هاوین، بەفری توانەوەی خۆراک دەدات بە ڕووبارەکان و لێوارە سەوزەکان دەگەڕێنێتەوە بۆ شکۆمەندی پێشوویان،  ناوچەی چیای کاتۆ بەردەوامە لە ڕاکێشانی سەرنج بە ڕووەکی دەوڵەمەند و جیاوازی زیندووەکەی، شانازی بە جۆرە ڕووەکییە خۆجێییەکان و کۆمەڵێک گوڵی ڕەنگاوڕەنگ و گیانلەبەرە کێوییەکانی زۆرەوە دەکات کە ڕەنگدانەوەی سووڕی سروشتییە لە هەموو وردەکارییەکانیدا.

 

سروشت و مەڕداری

لەگەڵ توانەوەی بەفر، ژنان لە کاتژمێرەکانی سەرەتای بەیانییەوە بەرەو لەوەڕگەی چیا دەڕۆن، لەوێدا چاودێری مەڕەکان دەکەن و چاودێری ئاژەڵەکان دەکەن و دەیاندۆشن، ئەم کارە کە بە سەبر و هەوڵێکی زۆرەوە ئەنجام دەدرێت، یەکێکە لە لایەنە گرنگەکانی کولتووری ئاژەڵداری ناوچەکە و بەرجەستەی پەیوەندی قووڵی مێژوویی نێوان مرۆڤایەتی و سروشت دەکات.

 

دەنگی زەنگی ئاژەڵ لە سەرانسەری بناری چیاکاندا دەنگ دەداتەوە، کاتێک ژنان لە نێوان کانیاوی ڕوون و لەوەڕگە فێنکەکاندا کاردەکەن، بەرپرسیارێتی بەرهەمهێنان و بەردەوامی ژیانیان لە ئەستۆدایە، کارە ماندوو نەناسەکانیان ڕەهەندێکی مرۆیی ناوازە بە دیمەنە سروشتییە هەناسەبڕکێیەکانی چیای کاتۆ دەبەخشێت.

 

گرنگی ژینگەیی

دۆڵە ئارامەکان و لێوارە بەردینەکان و کانییە سروشتییەکان کە بەسەر چیاکەدا بڵاوبوونەتەوە دیمەنێکی ناوازە بۆ سەردانکەران پێشکەش دەکەن، لەگەڵ توانەوەی بەفر و دەرکەوتنی تایبەتمەندییە سروشتییەکان، ئەوە ڕوون دەبێتەوە کە چیای کاتۆ تەنها شوێنێکی جوگرافی نییە، بەڵکو شوێنێکی ژیانی ئیکۆلۆژییە.

 

یادەوەری مێژوویی و کولتووری

چیای کاتۆ نەک تەنها بە ئیکۆسیستەمی دەوڵەمەندەکەی بەڵکو بە گرنگیی مێژوویی و کولتووری بۆ گەلی کورد جیاوازە، یەکێکە لە چیا هەرە دیارەکانی ناوچەی بۆتان و لە مێژە وەک کەشی هاوینکردنی چیا و لەوەڕاندن و ژیانی کۆچەری کاری کردووە، ئەمەش وایکردووە بەشێکی دانەبڕاو بێت لەو یادەوەرییە بەکۆمەڵەی کە بە درێژایی نەوەکان دەگوازرێتەوە.

 

هەروەها چیای کاتۆ لە گۆرانییەکانی دنکبێج (چیرۆکنووس و گۆرانیبێژانی ڕۆشنبیری کورد) و لە نەریتە زارەکییەکانی دانیشتووانی ناوچەکەدا جێی خۆیەتی و بەم شێوەیەش دەبێتە، جگە لەوەی کە دیمەنێکی سروشتییە، یەکێک لە گرنگترین سیمبولە لە یادەوەری کۆمەڵایەتی و کولتووری.