ARJIN DILEK ONCEL

Amed – Li Tirkiyeyê zêdebûna tundûtûjî û kuştinên jinan ji ber newekheviya zayendî hîn jî pirsgirêkek çaresernekirî ye. Her roj em bi nûçeyên kuştinên jinan ji bajarên cuda yên welêt şiyar dibin, di heman demê de jin ji ber polîtîkayên bêcezatiyê di nav çerxek tundûtûjiyê de dimînin.

Li Tirkiyeyê di 12 rojan de heşt jin hatin kuştin

Di meha Îlonê de, mêran herî kêm 27 jin kuştin, herî kêm 52 jin birîndar kirin, 28 jin tacîz kirin û 26 jin jî neçarî laşfiroşiyê kirin. Di heşt mehên pêşîn ên sala 2026’an de, 222 jin hatin kuştin. Tenê di navbera 1 û 12’ê Cotmehê de, heşt jin hatin kuştin.

Jinên ku li hember vê rewşê bêdeng neman, di 6ê Cotmehê de li Amed li dijî komkujî, tundûtûjî û bêcezatiyê "Nobeda Edalet û Bîranînê ya Jinan" dan destpêkirin. Ev nobed, ku her Sêşemê 10 hefteyan saet 12:30’ê piştî nîvro li ber Dadgeha Dîyarbekirê tê lidarxistin, daxwaza bidawîanîna siyaseta bêcezatiyê dike û armanc dike ku jinên ku hatine kuştin ne tenê ji ber mirina xwe, lê di heman demê de ji ber nav, jiyan û çîrokên xwe jî werin bîranîn.

Jinan xwepêşandanên xwe yên heftane didomînin û dibêjin, "Em ji her kesî re tînin bîra xwe ku jin ne tenê hejmarên dozê, sernavên rojnameyan, an jî statîstîk in. Bîr ne tenê bîranîn e, lê di heman demê de parastina mafê jiyanê yê jinan, protestokirina newekheviya zayendî, û dijberiya hemî avahiyên ku şîdeta mêran gur dikin e. Edaleta ku em dixwazin ne tenê bi biryarek piştî mirinê ve sînordar e; em dixwazin ku jin dema ku sax in werin parastin."

Nobedarî ji hêla Tora Amed a Têkoşîna li dijî Şîdetê ve tê organîzekirin, û çalakvan, parêzer, rêxistinên mafên mirovan/jinan, û rêveberiyên herêmî yên demokratîk dihewîne.

'Divê jinên li Amed werin û tevlî çalakiya nobetê bibin'

Tülin Aydas, aktîvîsta Tevgera Jinên Azad (TJA - Tevgerên Jinên Azad) ku beşdarî çalakiya nobetê bû, got, "Polîtîkayên şerê taybet û zîhniyeta serdest a mêr dibe sedema ku jin di malê de werin girtin û ji jiyanê werin qutkirin." Tülin Aydas diyar kir ku armanca çalakiya nobetê ew e ku balê bikişîne ser polîtîkayên ku rê li ber kuştina jinan vedikin û got, "Me planeke çalakiyê ya 10 hefteyan amade kiriye. Em ê dengê xwe bilind bikin û ji kuştina jinan re bêjin 'raweste'. Em dixwazin tundûtûjî bi dawî bibe. Ez bang li hemû jinên li Amed dikim; em her hefte li vir in, werin û em bi hev re li dijî tundûtûjiyê dengê xwe bilind bikin."

Aktîvîsta TJA Bahar Peker jî diyar kir, "Em naxwazin jinek din ji jiyanê were girtin, em naxwazin zarokek din bê dayik bimîne." Bahar Peker wiha domand, "Me bi hemû rêxistinên jinan re dest bi çalakiya nobedariyê ya hevbeş kiriye. Rastiya ku di hefteyekê de 8 jin hatine kuştin ji bo kesên ku mane trawmayek mezin e. Em dixwazin ku sûcdar werin cezakirin. Cezakirina wan dê mêrên ku potansiyela tundûtûjiyê hene bêhêvî bike."

'Jin dixwazin daxwazên xwe civakî bikin'

Aydan Diril, endama Komîsyona Jinan a şaxa Dîyarbekirê ya Komeleya Hiqûqnasên Azadiyê (ÖHD), diyar kir ku bi vê çalakiya nobedariyê, ew dixwazin ne tenê li korîdorên dadgehê, lê di her beşê qada civakî de jî daxwaza edaletê bilind bikin. Aydan Diril tekez kir ku daxwazên jinan ên ji bo azadî û mafan divê civakî bibin û got, "Li gorî encamên şer û pevçûnên germ, em dibînin ku di demên dawî de ji ber şîdetê bêtir jin û keç bi awayekî sîstematîk têne kuştin. Zêdebûna kuştinên jinan û mirinên gumanbar ên jinan bûye neguhêrbar. Li şûna ku polîtîkayên çareserkirina vê pirsgirêkê biafirînin, pergalên dewletê, mekanîzmayên dadweriyê yên baviksalar ên ku ji hêla mêran ve serdest in, û pratîkên desthilatdariyê berdewam dikin ku komkujiyên ku ji hêla mêran ve têne kirin veşêrin, mirinên gumanbar ên jinan di tariyê de dihêlin, û zayendperestiyê ji nû ve hilberînin."

'Daxwaza me ya yekem edalet e'

Aycan Diril, bi gotina "Daxwaza me ya yekem edalet e," destnîşan kir ku faktorên wekî erzankirina provokasyonê, erzankirina reftarên baş, û birêvebirina bêbandor a darizandinan dihêle ku pratîkên ku ji hêla mêran ve serdest in berdewam bikin û rê li ber eşkerekirina edaletê digirin.

Aycan Diril axaftina xwe wiha domand: "Dema ku em li daneyên 6-8 mehên dawî dinêrin, mirinên gumanbar ên jinan ji kuştinên jinan zêdetir in. Ev yek nîşanî me dide ku dewleta baviksalar, li şûna ku rastiya mirinên jinan eşkere bike, dosyayan bi navê 'xwekuştin' an 'ketina ji bilindahiyê' bi nav dike, bêyî ku îhtîmala kuştinê li ber çavan bigire. Her hefte, em hewl didin ku nav û çîrokên jinên ku hatine kuştin bînin bîra xwe. Li vir, em hem li ser dozên jinan diaxivin û hem jî li dijî newekheviya zayendî û pratîkên desthilatdariyê dengek û daxwazek edaletê ava dikin. Çalakiya nobedariyê dê 10 hefteyan bidome. Dema ku me navên jinên ku hatine kuştin yek bi yek nivîsandin, me fêm kir ku ev hejmar her roj zêde dibe."

‘Çima daxwazên me yên herî bingehîn, wek wekhevî û azadî, nayên dîtin?’

Aycan Diril, diyar kir ku ew ê her Sêşemê li ber Dadgeha Dîyarbekirê daxwazên xwe bînin ziman û axaftina xwe wiha bi dawî kir: “Çima jin tên kuştin, çima rastî şîdetê tên, çima daxwazên me yên herî bingehîn, wek wekheviya zayendî û azadî, nayên dîtin? Çima di vê derbarê de avahiyek civakî tune? Wergirê van pirsan pergala serdest a mêran û sûcdarên wê ye; wekî din, jin di dîroka xwe de ji nirxên civakî haydar in. Îro, em ê çalakiyê bidomînin da ku daxwazên jinan ji bo edalet û lêpirsînên bi bandor dîsa werin dîtin, hem di warê edaletê, dadweriyê de, hem jî di asta civakî de. Em hêvî dikin ku tu jin neyê kuştin û ne hewce be ku çîrokên wan li vir werin zêdekirin.”