HÊVÎDAR XALID

Tehran – Pêleke xwepêşandanên zêde li seranserê Îranê belav dibe, bandorê li paytext Tehran û her wiha Meşhed, Îsfehan, Kirmanşah, Sine, Mahabad, Zencan, Hemedan, Arak, Qum, Şîraz, Kerman û gelek bajar û herêmên din dike. Li gorî çavdêrên bûyerên li Îranê, xwepêşandanên gel, ku ji hêla bazirgan û dikandaran ve têne rêvebirin, piştî kêmbûna tûj a nirxa diravî, zêdebûna bihayên bêhempa û rêvebirina xirab a hikûmetê ya krîza lêçûnên jiyanê, dest pê kirin. Ew di heman demê de bertekek tund li hember rewşa aborî ya xirab a ku ji ber polîtîkayên aborî yên xelet ên rejîma heyî, şert û mercên jiyanê yên dijwar û derfetên kar ên nebaş li welêt derdikeve holê temsîl dikin.

‘Em ê berdewam bikin heya ku rejîm hilweşe!’

Hestên bêhêvî û niheqiyê yên berbelav ji nekarîna dîtina karekî têrker a ji bo debara jiyanê derdikevin. Di dema xwepêşandanan de, xwepêşanderan li dijî Rêberê Bilind dirûşmeyên wekî “Mirin ji bo lêçûna jiyanê ya bilind!” û “Em ê berdewam bikin heya ku rejîm hilweşe!” qîr kirin. Dirûşmên ku ji qirikê xwepêşanderan derdikevin, eşkere kirin ku daxwazên îro ji fikarên aborî derbas bûne û dest bi wergirtina karekterek siyasî ya cuda dikin, ji rexneyên rasterast ên rêberên siyasî bigre heya dijberiya polîtîkayên herêmî yên Îranê. Ev hêrsa komên çîna navîn û kêmdahat nîşan dide.

Pêlek nû ya xwepêşandanên berfireh û aştiyane yên gel

Ev ne cara yekem e ku Îran şahidiya xwepêşandanên berfireh ên gel dike. Di sala 2022’yan de bi taybetî di nîvê Îlonê de, welat piştî kuştina jina ciwan a Kurd Jîna Amînî ya ji hêla hêzên ewlehiyê yên Îranê ve bi îdiaya binpêkirina rêziknameyên cil û bergên îslamî, pêlek mezin a xwepêşandanan dît. Piştre xwepêşandan di bin dirûşmeya "Jin, Jiyan, Azadî" de berfireh bûn, ku ji felsefeya Rêber Abdullah Ocalan hatibû wergirtin, li hemû bajar û herêmên Îranê belav bûn. Ev dirûşme ji sînorên neteweyî û parzemînî derbas bû û şoreşa jinan bû sedemek ji bo hemû gel û jinan ku bi dehan zimanan li çar aliyê cîhanê deng vedide. Erê, îro Îran şahidiya pêlek nû ya xwepêşandanên berfireh û aştiyane yên gel dike dema ku welat li ber hilweşînê ye. Rejîm bi krîzeke siyasî ya rastîn re rû bi rû ye, bi taybetî piştî êrîşên Amerîkayê li ser dilê Îranê, ku bûn sedema kuştina bi dehan rêberên navdar.

Gelê Îranê bi salan e di bin rejîmeke otokratîk de dijî

Tevî forsa hêza xwe ya herêmî, vê yekê rola wê kêm kiriye, bandor û berfirehbûna wê sînordar kiriye û krîzên aborî û civakî yên rastîn di civakê de çêkiriye. Krîzên bi encamên karesatbar ku rejîmê nekariye wan derbas bike, her çiqas hewl dide ku ji tirsa windakirina bandor, hebûn û domandina xwe wan veşêre û tepeser bike jî. Bi salan e, gelê Îranê di bin rejîmeke zordar û otokratîk de dijî ku olê wekî hincet bikar tîne da ku civakê bitirsîne û kontrola xwe ne bi rêbazên demokratîk ên nûjen, bi zor û tundiyê ferz dike. Bi taybetî jinên Îranî di bin polîtîkayên rejîma heyî de cefayê dikşînin û neçar in ku têkoşîna xwe ji bo bidawîkirina van pratîk, qanûn û qanûnên niheq ên li ser wan hatine ferzkirin dijwartir bikin. Wekî din, digel prosedurên niheq û biryarên ku li pişt perdeya nepenîtiyê têne dayîn, ew bêyî darizandinên adilane rastî girtin û cezayên mirinê tên.

Rejîmê stratejiya xwe ya ji bo çareserkirina pirsgirêkan winda kiriye

Çend roj berê, hema ku xwepêşandan li welêt destpê kirin, rejîma Îranê Ehmed Wehîdî yê ku yek ji binpêkerên mafên mirovan ên herî navdar ku xwedî dîrokeke tarî ya tepeserkirina xwepêşandanan e, wekî cîgirê fermandarê Sipaha Pasdarên Şoreşa Îslamî (IRGC) tayîn kir. Ev nîşan dide ku rejîm nikare daxwazên xwepêşanderên aştiyane bicîh bîne; li şûna ku guh bide gazindên wan, hewl dide ku xwepêşandanan tepeser bike, careke din eşkere ye ku rejîmê stratejiya xwe ya ji bo çareserkirina pirsgirêkan winda kiriye û vebijarkên wê niha pir sînordar in. Ev yek bi taybetî eşkere ye dema ku meriv li ber çavan bigire ku dîtina çareseriyên rastîn ji bo krîzên aloz ne hêsan e. Bê guman wekî ku tê zanîn, tiştê ku li Îranê diqewime dê rasterast bandorê li ewlehiya cîhanî, aboriya cîhanî û siyaseta navneteweyî ya li herêmê bike. Ji ber ku Îran li gelek welatên herêmê bandor dike û têkiliyên xwe bi welatên bi bandor re didomîne.

Hêzên Îranê tolhildar tevdigerin

Li gorî raporên medyayê, di bersivê de hêzên Îranê li dijî xwepêşanderan tolê hildidin û bikaranîna guleyên zindî li dijî wan zêde dikin. Ev bûye sedema qurbaniyên sivîl. Lê belê, tevî bikaranîna zêde ya hêzê û hebûna ewlehiyê ya giran a rejîma Îranê ku ji 40 salan zêdetir li ser tirsandin û tundiya sîstematîk xwe dispêre, nekariye belavbûna xwepêşandanan kontrol bike. Ev tevî şopandina bênavber a rejîmê ya vê nêzîkatiyê li dijî nifûsên cihêreng ên ku li vê axa kevnar dijîn e. Bi rastî, Îran niha bi xalek krîtîk û pir nazik re rû bi rû ye. Bandorên wê dikarin ji sînorên welêt derbas bibin û tevahiya herêmê bigirin nav xwe. Her ku diçe eşkere dibe ku guhertin û pêşketinên bilez ên ku niha di kûrahiya Îranê de diqewimin, ne tenê xwepêşandanên asayî ne ku ji ber giliyên aborî an jî pêla hêrsê li dijî pratîkên rejîmê derdikevin. Berovajî vê, ew dikarin bibin katalîzatorek girîng û rêyek nû ji bo neçarkirina rejîma Îranê ku lihevhatinekê bike, her çend tenê li ser beşek ji daxwazên gel be jî.

Dibe ku em rastî pevçûna di nav du welatan de bên

Ev daxwaz ne ewqas bi hêsanî têne bicîhanîn ku em dikarin xeyal bikin, nemaze dema ku bi welatên din ên herêmê re tên berhevkirin. Tehran ne tenê ji hundir lê di heman demê de ji derve jî bi zextek girîng re rû bi rû ye. Me dît ku Serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald Trump gefa destwerdana leşkerî li Îranê xwar da ku xwepêşanderan biparêze û got, “Ger Îran xwepêşanderên aştiyane gulebaran bike û bikuje, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê dê destwerdanê bike da ku wan rizgar bike.” Ev daxuyaniya zelal û bê guman nîşan dide ku dibe ku em bi pevçûnek di navbera du welatan de ku bi berdewamî daxuyaniyan diguherînin re rû bi rû bimînin.

Binpêkirinên mafên mirovan ên kêfî

Her ku xwepêşandan berdewam dikin, lehiyek şermezarkirinê li dijî amûrên tepeserkirinê yên ku sivîlên bêçek hedef digirin çêbûye. Partiya Jiyana Azad a Kurdistanê (PJAK) piştgiriya xwe ya tevahî ji bo têkoşîna demokratîk a li dijî zihniyeta dîktatorî ragihand. PJAK’ê diyar kir ku serkeftina serhildana gel bi yekîtiya demokratîk û bidawîbûna rejîma dîktatorî ve girêdayî ye ku nefretê li hember bêgunehan dihewîne. Belê, divê rejîma Îranê daxwazên gel bicîh bîne û bersiva pêdiviyên wan bide, û divê serî li tundî û zorê nede. Ji ber ku ew serdem bi dawî bûye. Divê rejîm xwe biguherîne û bingehek demokratîk û jiyanek bi rûmet, bê neheqî, zordarî û darvekirinên bênavber ava bike. Divê kampanyayên girtinê yên sîstematîk û sînordarkirinên neheq bi dawî bike û polîtîkayên ku di hemû beşên civakê de xizanî, birçîbûn û mirinê diafirînin rawestîne. Divê daxwazên rewa yên gel, wek mafê jiyanê, azadiyê û mafê jiyana li gorî nasnameyên xwe, bicîh bîne û mafên wan, bi taybetî yên jinên Îranî, biparêze ku bi têkoşîna xwe ya berdewam li dijî siyaset û binpêkirinên mafên mirovan ên kêfî yên rejîma heyî têne nasîn.