AYA IBRAHÎM

Sûdan – Her ku Sûdan ji Nîsana 2023'yan vir ve bi pevçûnên berdewam ên di navbera artêşa Sûdanê û Hêzên Piştgiriya Lezgîn de mijûl dibe, kêmbûna asta ava Çemê Nîlê li çend herêman derketiye holê ku ev yek jî bûye sedema dijwariyeke nû li lîsteya krîzên ku welat pê re rûbirû ye.

Dîtina deverên berfireh ên nivîna çem û kêmbûna asta avê li herêmên cuda, bi taybetî li dewletên li kêleka Nîlê, fikaran li ser bandora vê diyardeyê li ser ava vexwarinê, çandinî, ajalan û masîgiriyê her wiha encamên wê yên aborî û civakî ji bo welatiyan derxistiye holê.

Çemê Nîlê ji bo Sûdanê rehekî girîng e ku gelek qad ji bo ava vexwarinê, avdana erdên çandiniyê, xwedîkirina ajalan û masîgiriyê pê ve girêdayî ne, ji ber vê yekê her guhertineke girîng di asta ava wê de dibe sedema fikaran.

Bandorek rasterast li ser çandiniyê

Rojnamevana pispor di karûbarên aborî de Raniya Ebd El-Rezaq, bawer dike ku kêmbûna ava Nîlê gelek bandorên neyînî dike, bi taybetî li ser qada çandiniyê li Eyaleta Bakur ku bi giranî xwe dispêre çandinî û ava Nîlê. Raniya destnîşan dike ku bandorên vê diyardeyê jixwe di jiyana rojane ya cotkaran de tên hîskirin, gihîştina çem zehmet e û hinek ji wan neçar in ku ji bo gihîştina çavkaniyên avê rêwîtiyên dûrtir bikin.

Raniya Ebd El-Rezaq tekez dike ku dubarebûna vê diyardeyê mudaxeleya ajansên hikûmetê yên têkildar hewce dike ku lêkolînên zanistî û hîdrolojîk bikin da ku sedemên wê diyar bikin û çareseriyên guncav pêşve bibin, ji ber ku asta ava ku di demên berê de kêm bûye.

Nîgeraniya li ser bandora li ser ava vexwarinê

Asta ava Nîlê ya daketî ne tenê bi çandiniyê ve sînordar e; dikare bigihîje qada ava vexwarinê, bi taybetî li deverên ku îstasyonên pompekirinê rasterast avê ji çem digrin. Ji ber ku riya avê ji kişandina îstasyonên pompkirinê vedikişe, dibe ku hinek îstasyon ji bo bidestxistina mîqdarên pêwîst zehmetiyan bikşînin an jî karîgeriya wan kêm bibe. Ev dikare krîza ava vexwarinê girantir bike û lêçûna dabînkirina avê ji welatiyan re zêde bike.

Bandorên vê diyardeyê ne tenê bi çandinî û ava vexwarinê ve sînordar in; ew digihîjin qada ajalan.

 Samah Ebdullah ku di Beşa Tenduristiya Lawiran û Kontrola Epîdemîk a Konseya Bilind a Ajalan, Masîvanî û Çîmenan de li Eyleta Bakur de dixebite, da zanîn ku  kêmbûna ava Nîlê rasterast bandorê li tenduristiya heywanan dike. Ji ber ku rêjeyek mezin ji çalakiyên çandinî û şivantiyê li dewletê bi çem ve girêdayî ye. Samah got: "Kêmbûna avê dikare bandorê li hilberîna xwarinê bike ku dibe bibe sedema kêmbûna tenduristiya lawiran û derketina nexweşiyan, bi vî rengî bandorê li hilberîna şîr û goşt dike.

Samah Ebdullah hişyar dike ku neçarkirina şivanan ji bo lêgerîna çavkaniyên avê yên alternatîf dibe ku wan ber bikaranîna çavkaniyên ne ewle yan qirêj ve bibe ku dikare bandorê li tenduristî û parastina heywanan bike. Her wiha veguhestina lawiran ji deverekê bo deverek din ji bo lêgerîna avê dikare wan bixe stresê, bi taybetî di demên germahiya zêde de.

Gelek sedem û pêwîstiya lêkolîna zanistî

Çend faktor beşdarî kêmbûna asta ava Nîlê dibin, di nav wan de guherînên demsalî yên di baran û herikîna avê de, guherînên avhewa û hîdrolojîk û xwezaya rêveberiya avê û xebitandina bendavê li Hewza Nîlê.

Guherînên di herikîna avê ji Nîla Şîn, guherînên di baranê de li seranserê hewzê û dema hilanîn û berdanê di pergala bendavê de jî dikarin bandorê li mîqdara ava ku digihîje Sûdanê bikin. Lê destnîşankirina sedema rasterast a kêmbûna li her herêmê pîvandinên zeviyê û daneyên hîdrolojîk ên rast hewce dike, ne ku diyarde bi faktorek yekane ve gire bide.

Masî qadeke din a di bin gefê de ye

Di qada masîgiriyê de xuya ye ku bandor bi asta avê ya li deverên avî û golan ve girêdayî ne. Ruweyda Osman ku di Beşa Masîgirtin û Çandiniya Avî ya Encumena Bilind a Ajaldarî, Masîgirtin û Çîmenan de dixebite, dibêje ku qada masîgirtin û masîgiriya bazirganî li Eyaleta Bakur bi giranî xwe dispêre Golên Merowe û Nubiayê.

Ruweyda Osman eşkere kir ku bandora ava Nîlê ya dadikeve di navbera herdu golan de cuda dibe. Gola Merowe ji ber kêmbûna herikîna avê ya ji Nîlên Şîn û Spî bandor dibe, di heman demê de Gola Nubiayê hê jî xwedan rezerveke avê ya nisbeten bilind e ku heya niha bandora ava dadikeve kêm kiriye.

Ruweyda Osman bawer dike ku di nava çareseriyên gengaz de teşwîqkirina çandiniya masiyan, digel berfirehkirina hevkariyên bi rêxistin û saziyên piştgirî re ku dê bibe alîkar tenê bi masîgiriya kovî ve girêdayî bimîne.

Pirsgirêkek nû li welatekî ku ji nakokiyan westiyayî ye

Bi nakokiyên berdewam, kêmbûna hilberînê, zêdebûna lêçûnên jiyanê û zirara berfireh a li ser aboriyê, kêmbûna ava Nîlê ji bo Sûdanê pirsgirêkek nû derdixe holê, bandorên wê dikarin berfirehtir bibin ger demek dirêj berdewam bike.

Pirsgirêk ne tenê li ser kêmbûna asta avê ye, li ser gelek bandorên ku bi ava vexwarinê û çandiniyê dest pê dikin, digihîjin ajalan û masîgiriyê, di dawiyê de bandorê li bihayan, dahatê, derfetên hilberînê û ewlehiya av û xwarinê dikin.