RAJA XAYRAT

Mexrîb – Zarok bi girîngî rastî şîdeta dîjîtal tên û pêdivî bi parastina wan heye, bêyî ku ji gihîştina înternetê bêpar bimînin. Divê ew ji her cûre zirarê, mîna zordariya sîber, şantaj, destdirêjî û parvekirina bêdestûr a wêneyan, bên parastin.

‘Rasterast bi şiyana welat û civakan ve girêdayî ye’

Lêkolînera hiqûqa navneteweyî û hişê çêkirî Sofya El-Bazzaz bawer dike ku nîqaşkirina parastina zarokan a ji tundiya dîjîtal, êdî ne tenê nîqaşek li ser bikaranîna bi ewle ya teknolojiyê ye. Dibêje ku niha ew rasterast bi şiyana welat û civakan ve girêdayî ye ku mafên zarokan di nav veguherînên ku cîhan ji ber dîjîtalîzasyonê dibîne de, biparêzin. Sofya, van agahiyan dide: “Bi taybetî ji ber ku zarok êdî tenê di qadeke fîzîkî de têkilî danaynin, her wiha bûne beşek ji jîngeheke dîjîtal ku bandorê li pêşveçûna wan a psîkolojîk, civakî û çandî dike. Ev yek ji nû ve fikirîna têgeha parastinê hewce dike, ji bo ku ew ne tenê bi parastina fîzîkî ve sînordar be, her wiha her tiştê ku dibe ku zarok di jîngeha dîjîtal de tehdît bike, bigre nav xwe.”

Dikarin bandorên kûr ên psîkolojîk û civakî hebin ku bi salan bidomin

Wê zêde kir ku şîdeta dîjîtal behsa her kiryar an tevgerê dike ku bikaranîna medyaya dîjîtal tê kirin û dibe sedema zirarê li ewlehî, rûmet, nepenî, an pêşkeftina saxlem a zarokekî. Sofya El-Bazzaz da zanîn ku ev di nav xwe de zorbaziya sîber, xemilandin û destdirêjî, weşandina wêne û daneyên kesane ya bêyî razîbûnê, axaftina nefretê û eşkerekirina zarokan bi naveroka ne guncaw ji bo temenê xwe vedihewîne. Sofya got dibe ku ev pratîk nîşanên fîzîkî nehêlin, lê ew dikarin bandorên kûr ên psîkolojîk û civakî hebin ku bi salan bidomin.

‘Qada dîjîtal bi xwezayî, sînorên erdnîgarî nas nake’

Derbarê giraniya vê diyardeyê de, Sofya Al-Bazzaz diyar kir ku ne tenê di belavbûna wê de, her wiha di xwezaya wê ya navneteweyî de ye jî û wiha pê de çû: “Sûcdar dikare li welatekî, mexdûr li welatekî din be û platforma ku tê bikaranîn li welatekî sêyemîn be. Ev yek hevkariya yasayî û saziyî ya ku ji sînorên neteweyî derbas dibe, ji bo parastina zarokan a ji tundiya dîjîtal pêwîst dike. Bi taybetî jî, ji ber ku qada dîjîtal bi xwezayî, sînorên erdnîgarî nas nake.”

‘Li 30 welatan, ji her 3 zarok û ciwanan yek, rastî zordariya sîber hatine’

Wê tekez kir ku nîşaneyên navneteweyî nîşan didin ku ev êdî ne meseleya bûyerên yekane ye û wiha got: “Li gorî Neteweyên Yekbûyî, li 30 welatan, ji her 3 zarok û ciwanan yek, rastî zordariya sîber hatine û ji 5 zarokan yek, ji ber bandorên wê yên psîkolojîk ji dibistanê dûr dikeve. Amar her wiha nîşan didin ku zarok nêzîkî sêyeka bikarhênerên înternetê yên li çar aliyê cîhanê temsîl dikin. Ev yek baldariya zêde ya ku ji hêla rêxistinên navneteweyî ve, bi taybetî UNICEF û Komîteya Mafên Zarokan, ji mijara parastina zarokan di jîngeha dîjîtal de tê dayîn, wekî dirêjkirinek xwezayî ya mafên ku zarok li derveyî wê jê sûd werdigirin, rave dike.”

‘Divê xwendin û nivîsandina dîjîtal di bernameyên dibistanê de bê entegrekirin’

Wê destnîşan kir ku li Mexrîbê, Konseya Aborî, Civakî û Jîngehê di raya xwe ya şêwirmendiyê de li ser 'Ber bi Jîngehek Dîjîtal a Tevlîhev ku Zarokan Diparêze', ev mijar çareser kir. Sofya, tekez kir ku bikaranîna teknolojiyê divê bi peydakirina garantiyên qanûnî, perwerdehî û teknîkî yên pêwîst a ji bo parastina zarokan re bimeşe. Her wiha Sofya pêşniyar kir ku xwendin û nivîsandina dîjîtal di bernameyên dibistanê de bê entegrekirin, berpirsyariya platformên dîjîtal bê xurtkirin û qanûnên neteweyî bên pêşxistin da ku bi pêşveçûna bilez a teknolojiyê re hevaheng be.

Di şûna qedexekirinê de bihêzkirina zarokan

Sofia El-Bazzaz fikirî ku gava yekem ber bi parastina zarokan ve di veguheztina ji çandeke qedexekirinê bo çandeke hêzdarkirinê de ye û wiha domand: “Zarokek ku perwerdehiyek dîjîtal a baş distîne dê ji zarokek ku bêyî ku amûrên ku dema yekem car pê re rû bi rû bimîne, ji karanîna teknolojiyê bêpar bimîne, çêtir bê amadekirin da ku xwe biparêze. Ji ber vê yekê, divê bala rastîn li ser avakirina hişmendiya dîjîtal be, ne li ser ferzkirina sînorkirinan. Her wiha ji malbatan hate xwestin ku ji pozîsyona kontrolê ber bi pozîsyona bawerî û diyaloga vekirî ve biçin. Piraniya zarokên ku rastî çewisandinê an şantajê tên, tercîh dikin ku ji tirsa cezakirinê an windakirina cîhazên xwe yên elektronîkî, bêdeng bimînin. Lê belê, gelek lêkolînan nîşan dane ku ragihandina domdar di navbera dê û bav û zarokan de îhtîmala ku zarokek bêyî ku alîkariyê bixwaze tundiyê bidomîne bi girîngî kêm dike.”

Hişyariya ‘dibistan êdî ne tenê berpirsyarê dayîna zanînê ne’

Sofya, bal kişand ser rola saziyên perwerdehiyê ya di mijarê de û got ku ev ji ya malbatê ne kêmtir girîng e. Sofya destnîşan kir ku dibistan êdî ne tenê berpirsyarê dayîna zanînê ne, di heman demê de berpirsyarê amadekirina welatiyên dîjîtal ên ku ji maf û berpirsyariyên xwe haydar in jî ne. Sofya diyar kir ku ev yek pêdivî bi entegrekirina zanîna dîjîtal a di bernameyên perwerdehiyê de dike da ku zarok jêhatiyên ramana rexnegir bi dest bixin, fêr bibin ka meriv çawa daneyên xwe yên kesane diparêze û sepanên ragihandina virtual û zekaya sûnî bi berpirsyarî bikar bînin, ji ber ku ev bûne beşek yekgirtî ya jiyana wan a rojane. Wê got ku “Ji aliyekî din ve, platformên dîjîtal nikarin ji berpirsyariya xwe werin xilaskirin. Ji ber ku pêşketinên teknolojîk ên ku dihêle ew tevgera bikarhêneran analîz bikin û naverok û reklaman pêşniyar bikin, dikarin ji bo tespîtkirina zû ya çewsandin, îstismarkirin û şantajê jî bên bikaranîn. Ev pêdivî bi xurtkirina berpirsyariya wan a qanûnî û exlaqî ya ji bo parastina zarokan dike. Bi taybetî, ji ber ku teknoloji divê beşek ji çareseriyê be, ne sedemek ji bo girankirina pirsgirêkê.”

‘Rûbirûbûna tundiya dîjîtal bi destwerdana yekane ya saziyek nayê bidestxistin’

Wê tekez kir ku rûbirûbûna tundiya dîjîtal bi destwerdana yekane ya saziyekê nayê bidestxistin û wiha domand: “Her wiha yekbûna di navbera malbatan, saziyên perwerdehiyê, rayedarên giştî, civaka sivîl û şîrketên teknolojiyê de hewce dike. Parastina zarokan di serdema dîjîtal de bûye berpirsyariyek hevpar ku hewldanên hevgirtî û pêşxistina polîtîkayên giştî yên li ser bingeha pêşîlêgirtinê, hişyariyê, parastina qanûnî û piştgiriya psîkolojîk û civakî hewce dike.

‘Rêzgirtin mafên wan mîsoger dike, wan ji hemû xirabiyan diparêze’

Sofya El-Bazzaz bi gotina ku îro dijwariya rastîn ne veqetandina zarokan ji cîhana dîjîtal e axaftina xwe domand û bi van hişyariyan bidawî kir: “Ji ber ku ev êdî vebijarkek rastîn nine, her wiha afirandina hawîrdorek dîjîtal a ewletir e ku dihêle ew ji potansiyela mezin a ku ji hêla teknolojiyê ve tê pêşkêşkirin sûd werbigrin. Di heman demê de rêzgirtina mafên wan mîsoger dike, rûmeta wan diparêze û wan ji hemû cûreyên tundî û îstismarê diparêze. Zarokek ku di hawîrdora dîjîtal de xwe bi ewle hîs dike, bêtir dikare fêr bibe, biafirîne û bi awayekî çalak beşdarî avakirina pêşerojê bibe.”