ŞILÊR KOYE

Koye – Di cîhana îroyîn de, bi pêşveçûna şêwazên jiyanê û veguhestina beşek mezin ji çavkaniyên agahdariyê ji bo platformên medyaya civakî, "xwarina tendurist" bûye yek ji mijarên herî zêde tên nîqaşkirin. Lê belê, li kêleka vê eleqeyê, gelek têgihîştinên xelet û xeletiyên hevpar derketine holê, ku pir caran ti feydeyek pêşkêş nakin û di rastiyê de, dibe ku zirarê bi taybetî bidin tenduristiya jinan. Ji ber ku laşê jinê xwedî avahiyek û taybetmendiyên fîzyolojîkî yên cûda ye, pêkanîna her planeke parêzê bêyî şêwirîna pisporan dikare bibe sedema encamên nexwestî. Di vê gotarê de, li ser bingehê nerîn û şîretên pisporek xwarinê, em ronî didin ser girîngiya xwarina tendurist û xeletiyên hevpar ên ku her roj di civakê de têne kirin.

Cûdabûna avahiya laşê jin û mêran a di xwarinê de

Naz Hayreddîn, mamoste û pispora pejirandî ya xwarina tendurist e. Naz, ji ajansa me re li ser xwarina tendurist a jinan axivî. Naz da zanîn ku pispora xwarina jinan e û wiha domand: “Ji ber ku jin û mêr du komên cuda ne. Ne mimkûn e ku meriv di laşên mêr û jinan de pispor be û di heman demê de bi heman awayî bixebite. Em her gav hewl didin ku bi her kesê ku hewcedarê me ye re hevkariyê bikin.”

Pispora Xurekê Naz ragihand ku ew her roj em tiştekî li ser xwarina tendurist dibhîzin û wiha pê de çû: “Di cih de, em li ser kesên ku zêde giran in, ango yên ku pirsgirêkên qelewbûnê hene, difikirin. Lê di rastiyê de ne wisa ye. Xwarina tendurist ji bo her kesê ku dixwaze laşek tendurist hebe girîng e, çi zarok be, ciwan be, an mezin be. Mînak, ger dayîkek şîr dide bi tenduristî nexwe û her roj xwarinên sorkirî, şîrînayiyan, vexwarinên şekir û xwarinên ne tendurist bixwe, bandor dikarin rasterast derbasî pitikê bibin. Ji ber vê yekê, zarok nexweş dibe û pêşveçûna wan dikare bi rengek neyînî bandor bibe. An jî, ji kesekî ku kêm giran e re tê gotin, 'Çi ku were ser rêya te bixwe, tu yê her çi dibe bila bibe giraniya xwe zêde nakî.' Ev jî xelet e. Ji ber vê yekê, divê em hemû bi pergalek xwarina tendurist ve girêdayî bin. Ji bo vê yekê, li şûna ku li ser gotegotan tevbigerin, pêwîst e ku ji pisporek xurekê piştgirî bê xwestin.”

Xetereyên xwarina ne tendurist a di temenê zarokatiyê de

Naz Hayreddîn diyar kir ku derbarê xwarina zarokan de têgihîştineke xelet a hevpar heye û wiha vegot: “Em pir caran difikirin ku zarok ne hewce ne ku xwe sînordar bikin. Em her tim dibhîzin ku dêûbav dibêjin, 'Bila bixwin, ew tenê zarok in, ew ê wê bişewitînin,' an 'Hûn ciwan in, çi bixwazin bixwin.' Lê ev pir xelet e. Rast e ku di zaroktî û xortaniyê de çalakî zêdetir e û hin ji xurekên ku têne xwarin dişewitin. Lê belê, em dibînin ku tansiyona bilind, şekir, nexweşiya dil û gelek nexweşiyên din ên kronîk di salên paşîn de derdikevin holê. Yek ji sedemên vê yekê ev e ku me ji temenê ciwaniyê ve bi pergala xwarina tendurist ve girêdayî nebûye.”

Pir caran, ne tenê xwarina ku em dixwin ne tendurist e; beşek mezin ji xwarinê ji bo tenduristiyê ne baş e. Dema ku dem û amadekirina xwarinan jî ne tendurist be, pirsgirêkên mezintir derdikevin holê. Hin kes rasterast berî razanê dixwin. Di encamê de, nehevsengiya hormonal, westandin, kêmbûna motîvasyonê, xewa xirab, xirabûna rewşa derûnî û windabûna girîng a masûlkeyan dikarin çêbibin.

Bandora agahiyên şaş ên medyaya civakî li ser tenduristiyê

Naz Hayreddîn diyar kir ku hejmara zêde ya mirovên ku li ser medyaya civakî li ser xwarina tendurist nîqaş dikin, bûye sedema agahiyên şaş û wiha domand: “Hejmara zêde ya mirovên ku li ser xwarina tendurist û pergalên xwarinê yên cûda diaxivin, gelek tevlihevî çêkiriye. Kesên ku dixwazin parêzek tendurist qebûl bikin û xwe ji nexweşiyan biparêzin, tevlihev dibin. Pir caran, mirov ewqas baweriya xwe bi tiştên ku ji yên din dibihîzin tînin ku ew bi pisporek naşêwirin. Mînak, jinek ducanî dikare ji kesên pîr bipirse ka divê ew di dema ducaniyê de çawa bixwe. Lê belê, ew cûdahiyên di navbera xwarinên ku di dema xwe de têne xwarin û xwarinên ku îro têne xwarin de li ber çavan nagirin. Mînakî, xwarina masiyan ji bo piraniya mirovan sûdmend e. Lê belê, xwarina pir zêde masiyan dibe ku ji bo kesek bi celebek serêşê ya bi navê mîgrenê ne guncaw be. Ji ber vê yekê, tenê ji ber ku xwarinek sûdmend e nayê wê wateyê ku ew dikare ji hêla her kesî ve bi mîqdarên bêsînor were xwarin.”

Teqlîdkirina sîstemên xwarinê yên kesên din

Naz Hayreddîn diyar kir ku şaşiyeke din a hevpar teqlîdkirina sîstemên xwarinê yên ku ji hêla kesên din ve tên bikaranîn e û bi van gotinan bal kişand ser vê xeterê: “Şaşiyeke din a hevpar ew e ku meriv tenê sîstemên xwarinê yên ku ji hêla kesên din ve têne bikaranîn qebûl bike. Mînak, gelek lîstikvan, rojnamevan, an hunermend sîstemeke xwarinê ya ku li gorî wan e diafirînin û bi navê xwe wê pêşve dibin. Kesên din vê yekê dibînin û qebûl dikin. Lê belê, tenê ji ber ku sîstemek ji bo wan dixebite nayê wê wateyê ku ew ê ji bo we jî bixebite. Bo mînak, gelek pirs li ser parêza ketojenîk têne pirsîn. Ev sîstem di destpêkê de ji bo hin kesên bi epîlepsiyê re hate bikar anîn, alîkariya wan kir û çalakiya mêjiyê wan aram kir. Paşê, dema ku hate dîtin ku ew ji bo kêmbûna kîloyan dibe alîkar, mirovan dest bi şopandina vê rêbazê kirin.”

Sîstema xwarinê ya rast û hişmendî

Ji bo pirsa ‘Sîstema xwarinê ya herî baş çi ye?’, Naz wiha bersiv da: “Sîstema herî baş ew nîne ku tu komek xwarinê bi tevahî ji parêza xwe derxînî. Çi fêkî û sebze, nîsk, şîr û berhemên şîr, an berhemên goşt be; divê tu yek ji wan bi tevahî qedexe nekî. Tenê hewce ye ku tu hilbijartinên hişmend bikî û mîqdaran bi awayekî guncaw rast bikî. Divê tu bizanibî ku tu dixwazî van xwarinan ji bo çi bi kar bînî û laşê te çi hewce dike. Gelo pirsgirêkên tenduristiyê li cem te hene? Ger wisa be, divê tu bi hişmendî li gorî wê tevbigerî. Ger tu nizani, ji pisporekî şîretê bipirse.”

Carna jinên ji derveyî welêt jî tevlî koman dibin

Naz Hayreddîn ku nêzîkî 10 salan e bi rêya hesabên medyaya civakî alîkariya jinan a di planên xwarina tendurist de dike, wiha domand: “Ez serbilind im ku ez dikarim alîkariya jinên ku di warê xwarinê de hewceyê pisporiya min in, bikim. Zehmet e ku meriv hejmara rast bêje, lê di komên medyaya civakî de gelek jin hene ku ji planên xwarina tendurist sûd werdigrin. Rêbazên xebata min diguherin. Carna ez planên xwarinê yên sê rojî, carna pênc rojî amade dikim û ez wan pir caran diguherînim. Di koman de jinên ji gelek bajarên Kurdistanê hene. Carna jinên ji derveyî welêt jî tevlî koman dibin. Mirov li gorî demsala salê û demsalan tevlî koman dibin. Ev kar ne hêsan e. Ji ber ku berî ku ez ji bo kesekî planeke xwarinê amade bikim, divê ez agahdariya berfireh û berfireh li ser wan berhev bikim.”

Naz Hayreddîn bi vê hişyariyê dawî li axaftina xwe anî: “Ji kerema xwe bi tena serê xwe xwe nespêrin ti planeke parêzê. Ji ber ku tenduristiya we ji her tiştî girîngtir e.”