LAVA KURD

Navenda Nûçeyan – Roja Cîhanî ya Nebatan her sal di 13’ê Nîsanê de tê pîrozkirin da ku rola girîng a nebatan di ekosîstemê, hilberîna oksîjenê û başbûna me ya giştî de were destnîşankirin. Ev roj ku li dora sala 1999’an destpê kir, çandin, parastina nebatan û kêfa ji qadên kesk, digel çalakiyên wek serdana baxçeyên botanîkî, baxçevanî û hilbijartina nebatan malê teşwîq dike.

Ev roj her wiha armanc dike ku hişmendiya li ser girîngiya parastina nebatan, biyolojîkî û feydeyên nebatan ji bo mirovan û heywanan zêde bike.

Dîroka çanda nebatan

Ji destpêka şaristaniyên kevnar ve, mirov bi nebatan matmayî mane. Gelek deverên arkeolojîk delîlên çandina nebatan di kulîlkan de peyda dikin û dîwarên gorên Misrê yên sedsala 16’an di nav mînakên herî zû yên baxçevaniya xemilandî û sêwirana peyzajê de ne.

Tevgera kolonyal a sedsala 17’an, bû sedema zêdebûna rûbirûbûna bi cureyên nebatan ên cihêreng. Lêkolîneran nebatên ekzotîk ji bo çandiniyê anîn welatên xwe û beşdarî belavbûna têgeha baxçevaniya hundir bûn.

Baxçevanî û çandinî belav bûn, mirovên li çar aliyê cîhanê hem nebatên xwemalî û hem jî yên ekzotîk di mal û baxçeyên xwe de çandin. Rewşa nebatan li çar aliyê cîhanê bilind bûye. Berê tenê ji bo xemilandina mal û baxçeyan dihatin bikaranîn, niha ew li her deverê ku mezin dibin têne nirxandin. Ev pîrozkirina berfireh ji bo jîngehê û jiyana kesk eleqeya zêde ya bi nebatan re nîşan dide, ku di dawiyê de sûdê dide gerstêrkê.

Çanda Kurdî û têkiliya wê ya kûr bi nebatan re

Çanda Kurdî têkiliyek nêzîk û ahengdar bi nebatan re diparêze ku kokên wê di kevneşopiyên çandinî û berhevkirina xwarinê yên çiyayî de ne. Zêdetirî hezar û 500 cureyên nebatan ên dermanî li çiyayên çar herêmên Kurdistanê têne dîtin. Ev giha, ji bo armancên dermanî, xurek û çandî têne bikaranîn. Berhevkirina nebatan ji bo çandiniyê û bikaranîna darên xwecihî pratîkên hevpar in.

Jîngeha çiyayî çandek şekil daye ku bi kûrahî bi axê û bi têgeha "Dayîka Xweza" ve girêdayî ye û bi kevneşopiyên çandiniyê ve girêdayî ye.

Nebatên ku di mîrateya Kurdan de têne bikaranîn

• Kulîlka Şîlêr: Li çiyayên Kurdistanê belav bûye û nasnameya çandî temsîl dike.

• Fistiqê Atlantîk: Wekî xwarin tê bikaranîn û taybetmendiyên dermanî hene.

• Tolka: Wek nebata biharê bi berfirehî tê berhevkirin.

• Talîşka: Ji bo dermanan tê bikaranîn; pankreasê teşwîq dike, şekirê xwînê rêk dixe, laş ji enfeksiyonan diparêze û di dermankirina kevirên gurçikan, rêkxistina hormonan û baştirkirina bîranînê de sûdmend e.

• Jatra: Ji bo sivikkirina êşa mîdeyê, kêmkirina şekirê xwînê, pêşvebirina tenduristiya devkî, çerm û helandinê sûdmend e û wek tedbîrek pêşîlêgirtinê li dijî hin cureyên penceşêrê tê hesibandin.

• Kurdî (nebat): Alîkariya kêmkirina nexweşiyên kolonê û qebizbûnê dike, pêşî li weşîna por digire, gera xwînê baştir dike û ji bo nexweşiyên demsalî sûdmend e.

Nebatên kovî û xwecihî li gelek herêm û bajarên dewlemend bi van çavkaniyên xwezayî wek Ranya, Qeladize, Hacî Omran, Şehrezor, Qendîl, Balangan, Kamyaran, Javanrud, Merîvan, Dîvandarreh, Dêrsim, Kirmaşan û yên din, bazarek geş afirandine.

Hevjêberiya di navbera nebatan û gelê Kurd de li ser bingeha biyolojîk cihêrengiya dewlemend e, ku nebatên biharê bi giyayên derman ên kovî re têne yekkirin. Ev hevsengiya ekolojîk bi rêya çandiniya kevneşopî, çêrandin û girêdana çandî ya li ser nebatên xwecihî yên ku li gorî şert û mercên dijwar ên çiyayan û havînên germ û hişk hatine adaptekirin, tê parastin.

Nebat ji bo Kurdan wek sembola berxwedanê ye

Nebat sembola jiyan, parastina erdê, nasname û berxwedanê ji bo gelê Kurd in. Ew dilsoziyek kûr bi Çiyayên Zagrosê re û pabendbûnek ji bo parastina mîrata çandî tevî dijwariyên jîngehê temsîl dikin. Cureyên herêmî wek parêzvanên mîrata çandiniyê ya Kurdan têne rêzgirtin û destpêşxerîyên çandiniyê bi berdewamî peyamek domdarî û berxwedanê nîşan didin.

Di nav van nebatan de ya herî berbiçav dara zeytûnê ye, ku wek sembola aştî û serfiraziyê tê çandin, li kêleka pîşesaziyek sofîstîke ya ku bi hilberîna wê ve girêdayî ye.

Nebat û kulîlk di huner, stran û helbestên Kurdî de jî bi awayekî berbiçav cih digirin, sembola azadî û giyanê domdar ê axê ne.