ÎXLAS HEMRONÎ

Tûnis – Her sal di 13ê Tebaxê de Tûnis Roja Jinan pîroz dike; ev roj bi bîranîna pejirandina Qanûna Rewşa Kesane ya sala 1956an û parastina mafên jinan e, gavake ku Tûnisê dike pêşeng di warê mafên jinan de li cîhana Ereb û Efrîkayê. Lê belê pirs ev e: Gelo ev roj bi rastî rastî û daxwazên jinên Tûnisî yên îro nîşan dide, an jî bûye merasîmeke sembolîk ku ji pirsgirêkên wan ên civakî, aborî û qanûnî dûr e?

'Tevî qanûnê jin rastiyek êşdar dikşînin'

Rojnamevana Tunisî Taqwa El-Falhî ji bajarê Qasrînê bawer dike ku ev cejn tenê sloganên geş in ku rastiyek êşdar ji bo jinên Tunisî, rastî li deverên gundewarî û hundir vedişêrin. Teqwa dibêje: "Roja Jinan a Neteweyî bûye bûyerek neteweyî ku bi hemû şêweyan, xwepêşandan û însiyatîfan tê pîrozkirin, lê li deverên gundewarî û li hin bajaran ew rastiyek êşdar ji bo jinên Tunisî vedişêre."

Cûdahiyên girîng di mafan de

Teqwa El-Falhî eşkere dike ku Qanûna Rewşa Kesane şoreşek qanûnî û destkeftiyek dîrokî ji bo jinên Tunisî pêk anî. Di nav destkeftiyên wê yên herî berbiçav de qedexekirina pirjiniyê, damezrandina pêvajoyek hevberdanê ya dadwerî û destnîşankirina temenê qanûnî yê zewacê li 18 salî bû. Lê belê ew hebûna valahiyek di navbera qanûn û pêkanîna wê de tekez dike, taybetî li deverên gundewarî û hundirîn, ku adet, kevneşopî û gihîştina sînorkirî ya dadgehan asteng dike ku jin mafên xwe bi dest bixin.

'Nebûna îradeya siyasî qanûn pêk nayên'

Teqwa El-Falhî derbarê sedema nebicîhanîna van qanûnan de wiha dibêje: "Sedemên derengketina pêkanîna hin qanûnan pir in, ya herî berbiçav nebûna îradeya siyasî ye. Dewlet bi pîrozkirina destkeftiyên komarê di 13'ê Tebaxê de têr dibe û ji aktîvkirina qanûnên ku dibe sedema nakokiyên civakî, wek wekheviya mîratê, paşguh dike. Metnên qanûnî yên taybetî têne destnîşan kirinin. Wek Xala 23'an a Qanûna Rewşa Kesane, ku hê jî destnîşan dike ku mêr serokê malbat an malê ye, her çend guhertina 1993'an prensîba hevkariya di navbera hevjînan de destnîşan kir."

Xala 23'an erkê mêr destnîşan dike ku debara malbatê bike û jin eger pereyên wê hebin dê beşdar bibe. Di heman demê de Xala 31'an tezmînata zirarên madî û exlaqî ji bo jinên ku ji ber veqetînê zirar dîtine garantî dike. Xala 53 her wiha cezayan li ser kesên ku red dikin nefes bidin, ferz dike.

'Zext hê jî li ser tevgerên jin hene'

Taqwa El-Falhî balê dikişîne ser nakokiya dîrokî ya li dora kovarê: "Ev kovar veguheriye metneke şoreşgerî ya pîroz ku dest lê nayê dayîn. Ev yek astengiyê li ber her nîqaşeke cidî ya li ser sererastkirina wê digire û ev yek ji sedemên derengketina pêkanînê ye. Her wiha tevî hejmareke mezin ji tevgerên jin û mafên mirovan li Tunisê, zexta wan hê jî sînordar e ji ber ku dewlet ji ber nebûna piştgiriya çalakiyên tevgerên jin wan tevlî biryardanê an nîqaşkirina reformên pêwîst nake."

'Hikûmet di warê cîbicîkirina qanûnê de ne cidî ye'

Teqwa El-Falhî behsa qanûna li ser şîdeta li dijî jinan kir ku di sala 2017'an de hatiye derxistin, lê bûyerên şîdetê hê jî zêde ne û rapor jî qels in. Teqwa di derbarê jinan de wiha got: "Dewlet bi piranî bi derxistina qanûnên ku di cîbicîkirinê de amûrek bi bandor temsîl nakin, têr dibe. Her çend qanûna li ser şîdeta li dijî jinan a ku di sala 2017'an de hatiye derxistin têgeha şîdetê berfireh kir da ku şîdeta fizîkî, psîkolojîk, zayendî, aborî û siyasî jî di nav xwe de bigire. Nermiya dadwer'î li hember tacîzkaran û peyamana bêçezatiyê ji bo tacîzkaran tê wateya ku hikumet di pêkanîna meydanî de ne têra xwe cidî ye."

'Jin bi paşguhkirinê re dimînin'

Teqwa El-Falhî tekez dike ku jinên gundan, tevî ku ji sedî 77'ê hêza kar a çandiniyê temsîl dikin, du caran rastî paşguhkirinê tên. Teqwa dibêje: "Jin pir caran bê peyman an jî bê sîgortaya ewlehiya civakî û bi mûçeyên kêmtir ji mêran dixebitin. Bêkarî di nav jinan de, taybetî yên ku xwedî bawernameyên xwendina bilind in, ji ya di nav mêran de pir zêdetir e."

Tedbîrên pêwîst hewce ye

Teqwa El-Falhî rêze tedbîran pêşniyar dike da ku destkeftiyên jinan bibin rastiyek berbiçav, bi taybetî aktîvkirina qanûnên têkildarî wekheviyê, taybetî mîratê û sererastkirina madeya 23'an a Qanûna Rewşa Kesane. Teqwa banga xurtkirina sepandina qanûnê li dijî tundiya jinan bi dabînkirina stargeh, piştgiriya qanûnî û psîkolojîk û cezayên dijwartir ji bo sûcdaran dike. Teqwa pêşniyar dike ku bêkariya jinan were çareserkirin, şert û mercên xebatê yên jinan di qada çandiniyê de baştir bibin û gihîştina jinan bo meqamên biryardanê misoger bikin.

'Jin li benda pêkanînê rastîn in'

Dema ku Teqwa El-Falhî vedigere Roja Jinan a Navneteweyî, ew dibêje: "Pîrozkirina Roja Jinan a Navneteweyî tenê sembolîk dimîne heya ku valahiyên aborî û civakî ji bo jinan berdewam bikin. Ev pîrozbahiyên neteweyî û qanûnên "nehatine bicîhanîn" têrê nakin ger çand neguhere û îradeya siyasî ji bo baştirkirina rewşa jinên Tunisî tune be. Îro, jin li benda kiryarên berbiçav in, ne sloganên vala; pêkanînên rastîn, ne teoriyên li ser kaxezê."