بازداشتهای گسترده در اعتراضات ایران؛ نگرانیها درباره احتمال محاکمههای سریع
برخی منابع حقوق بشری رقمِ حدود ۵۸۲ بازداشتی در سطح کشور را گزارش کرده و شمار دیگری از گزارشها و گزارشهای مستقل اولیه برای پنج روز نخست ۱۱۹–۱۲۰ بازداشتی و برخی فهرستهای منطقهای نزدیک به ۱۱۵ بازداشتی منتشر کردهاند.
مرکز خبر- نهادهای حقوق بشری گزارش دادهاند که طی هشت روز نخست اعتراضهای دیماه تا دوشنبه ۱۵ دی۱۴۰۴، شمار بازداشتشدگان بین «صدها» تا «نزدیک به ۶۰۰» نفر اعلام شده است؛ سازمانها فهرستهایی محلی با نام و مکانِ چندین بازداشتی منتشر کردهاند اما وضعیت حقوقی و محل نگهداری بسیاری نامشخص مانده است.
گزارشهای میدانی و گردآوری شده توسط شبکه ناظران حقوق بشر نشان میدهد منابع مختلف ارقام متفاوتی گزارش کردهاند؛ برخی منابع حقوق بشری رقمِ حدود ۵۸۲ بازداشتی در سطح کشور را گزارش کرد، در حالی که شمار دیگری از گزارشها و گزارشهای مستقل اولیه برای پنج روز نخست ۱۱۹–۱۲۰ بازداشتی و برخی فهرستهای منطقهای نزدیک به ۱۱۵ بازداشتی منتشر کردهاند. این اختلافِ آماری بیشتر بازتابِ چالشی است که راستیآزمایی در شرایط قطع و اختلال اطلاعرسانی و ادامه موج بازداشتها با آن مواجه است.
نهادهای محلی و سازمانهای حقوق بشری کورد و بلوچ فهرستهایی منتشر کردهاند که مجموعهای از نامها و مکانهای بازداشت را تأیید میکنند. نمونههای مستند شامل موارد زیر است.
منابع کوردی اسامی ده نفر را منتشر کردهاند که روز ۱۴ دیماه بازداشت شدهاند؛ نامهایی که احراز کرده شامل بیان فرجاللهی، خالد سیفپناهی، آرمان سلیمی، قانع خاطری، دلیر اسکندری، جمال خدارحمی، کیوان زندکریمی، شاهو محمدی، خبات اسدی و وریا معید است. این افراد از فعالان مدنی و محیطزیستی معرفی در سنندج هستند و تا زمان نگارش این گزارش از سرنوشت قانونی و محل نگهداری آنها اطلاعی در دست نیست.
در مشهد، منابع محلی از بازداشتِ هستی کریمی (دختر ۱۶ ساله) حوالی میدان فلسطین خبر داده و موارد متعدد دیگری را در این شهر گزارش کردهاند؛ منابع دیگر نیز در فهرستهای خود اسامیِ چندین نوجوان و جوان مشهدی را ذکر کرده است.
در نقاطی از ایلام، کرماشان، یاسوج، دهدشت، نیشابور، سبزوار، نهاوند و سربندر، گزارشها از بازداشت دهها تن شامل زنان، دانشجویان و نوجوانان حکایت دارند؛ منابع حقوق بشری در روزهای اخیر هویتِ چندین بازداشتی را تأیید کرده اند، از جمله مریم زارع (۱۹ ساله)، سارا نصرتی (۱۷ ساله)، ریحانه زارع (۱۹ ساله) و فرزانه گلستانی (۲۰ ساله) که بهگزارش هرانا همراه با دهها تن دیگر به زندانهای محلی منتقل شدهاند.
همچنین منابع حقوق بشری تمرکز سرکوب و بازداشتی ها را در مناطق کرماشان، ایلام و لرستان ذکر کرده و با وجود دستیابی به اسامی محدودی از بازداشتی ها هنوز به علت متشنج بودن فضا، ادامه درگیریها و قطعی گسترده اینترنت نتوانستهاند آمار جامعی از وضعیت نگرانکننده این مناطق به دست بدهند.
تمام نهادهای مدافع حقوق بشرِ مورد بررسی به الگوی تکرارشوندهای اشاره کردهاند. بازداشتهای سریع و گسترده، عدم اطلاعرسانی رسمی درباره محل نگهداری، محرومیت موقت از دسترسی به وکیل و تماس با خانواده و گاهی انتقال به مکانهای نامعلوم. حقوقدانان میگویند این وضعیت، بهویژه برای کودکان و دانشجویان، نقضِ استانداردهای دادرسی عادلانه و خطر بدرفتاری را بالا میبرد. همچنین نگرانیها درباره احتمال محاکمههای سریع در دادگاههای انقلاب با اتهامات امنیتی و سیاسی مطرح شده است.
ارقامِ کلی که توسط شبکهها و نهادها اعلام شدهاند (از حدود ۱۱۹ تا ۵۸۲) بازتابدهنده فازهای متفاوت گردآوری اطلاعات و دسترسی متفاوت این سازمانها به منابع محلی است؛ برخی سازمانها شمار بازداشتها را مرتب بهروزرسانی میکنند و برخی گزارشها فقط موارد تاییدشده محلی را لحاظ میکنند.
رژیم جمهوری اسلامی تا زمان نگارش گزارش فهرست رسمی و جامعِ بازداشتشدگان منتشر نکرده و رسانههای رسمی ارقامِ متفاوت یا گزینشی گزارش میدهند؛ همین امر کار تحلیل و ارائه آمار قطعی را دشوار میسازد.
حقوقدانان و سازمانهای مدافع حقوق بشر میگویند سه اقدام فوری برای روشنشدن وضعیت لازم است: صدور فهرست رسمی از بازداشتشدگان و امکان دسترسی خانوادهها و وکلا به آنان، شفافسازی اتهامات و روند قضایی و فراهمسازی مکانیزمهای مستقل برای بررسی گزارشهای بدرفتاری. ادامه روند بازداشتهای گسترده و فقدان اطلاعرسانی میتواند منجر به تشدید بیاعتمادی عمومی و گسترش ناآرامیها شود.