EKÎM ZEYNEP YAGMUR 

Enqere- Cansu Şekerci ya Nûnera Qada Tematîk a Zarokan a Sîstema Ceza ya Civaka Sivîl (CÎSST), diyar dike ku divê bi hevkariya rêxistinên mafên zarokan û binpêkirinên mafan ên li girtîgehên ciwanan, darizandinên demdirêj ên der barê zarokan de û pêvajoya pandemiyê de polîtîkayek parastina zarokan a  were sazkirin.  

-Li Tirkiyeyê her sal zarok li girtîgehan rastî muameleya xirab, îstîsmara zayendî tên û her wiha bi îdiya îstîsmarê dikevin rojevê. Di civakê de bi tevahî bi girtîgehên zarokan, re pirsgirêk nayên dîtin. Binpêkirina mafên li girtîgehan çima nayên dîtin?

Bi giştî sedema nedîtina rewşa girtîgehan, ji ber cihê wan ê nexuyayî ye lewre girtîgeh yek ji wan deveran in ku civak bi hêsanî dikare qebûl bike û paşguh bike. Ev nêzîkatî nîşaneya pergala dadweriya ceza ye. Li aliyê din, pergala dadweriya ku tê pêşbînî, berbelav bibe û bi pêşve biçe. Nêzikbûna pergala darvekirinê dê maf û azadiya pêkhatîtîr biparêze. Ji ber ku armanc sererastkirin û başkirina tawan, mexdûr, tawanbar û di dawiyê de civak e. 

Bi taybetî, sedema ku girtî di vê pergalê de naxwiyên in ew e ku pergala darvekirinê bi taybetî ji bo mezinan tê plankirin û nebîna rêkûpêk û perspektîfek têr a ku rîsk û hewcedariyên zarokan li ber çav digire, nebûna hewldanan ji bo fêrbûn û bikaranîna dermanên ji bo zarokên girtî, nebûna kesanebûna pergala darvekirinê û prensîba zelaliyê di pêvejoyên rêveberî û dadrêsiyê de. 

•Peymana li ser îmzekirina Tirkiyeyê ev bû ku divê Peymana Mafên Zarokan a Neteweyên Yekbûyî û Qanûna Parastina Zarokan di warê bêparkirina ji azadiya zarokan de wekî çareya paşîn bên hesibandin û ew ê guncav bê diyarkirin ku pêdivî heye di dema herî kurt de were bisînorkirin. Lê belê, ev prensîb jî piranî ji aliyê dadgehan ve nayên dîtin. Dadgeh prensîba bingehîn a darizandina taybetî zarok binpê dikin, ji ber ku wan bi piranî tedbîrên hewce negirtin ku berî biryara bêparkirina zarokan ji bo bê te sepandin. Ma tevger û rewşenbîrên mafên zarokan dikarin pêşî li van binpêkirinan bigrin?

Li gorî daneyên ku Wezareta Dadê di Çiriya Paşiyê ya 2018’an de parve kir, dema ku nêzîkê ji sedî 30 nifûsa girtîgehê, rêjeya binçavkirina zarokan ji sedî 57’ê. Ev ji me re dibêje ku binçavkirin ji hêla saziyên dadê ve wekî çareya dawîn nayê pêkanîn. Di zagona Parastina Zarokan û zagonên din ên têkildar de bi rastî hin rêzikname hene ku zarok bi îdiaya sûcek kiriye li pêş dadgehê tê parastin û piştgiriyê dibîne. Ji aliyê din ve jî pirsgirêkek cidî heye ku dezgehên dadê xwediyên vê motîvasyonê ne. Li aliyê din, pirsgirêkek cidî ye ku dezgehên dadê xwediyê vê motîvasyonê ne. Divê alternatîfên girtîgehê ne tene ji bo dema binçavkirinê, di hemen demê de ji bo zarokên ku bi cezayê girtîgehê hatine cezakirin jî gengaz bin. Em di pratîkê de çi dibînin? Bi taybetî di tawanên wekî li dijî hebûnên wan de, em dibînin ku zarok di demek pir kurt de pir dosyayên wan hene, dema ku ev dosya têne berhevkirin, pergala dadweriyê ya parastinê û piştgiriyê re rû bi rû nabin û dema ku pergal bi vî rengî dixebite, zarokek 16-17 salî ji 80 dosyayên cuda tê darizandin û bi cezayê ji 100 salan zêdetir zindanê tê mehkûmkirin. Her çend em bizanibin ku di cezayên gertîgehê yên muhlet de mêjûya dirêjahiya berdana bi şerta 28 sal e, nemaze di berdêla zarokek 17 salî ku piştî 28 salan de, nemaza di pergalek darvekirinê ya wisa de tu başkirin û piştgirî tune ye. 

Di rastkirina sepandinê de pêdivî bi berpirsyarî û rayedariya sereke bi tevgerên qanûnî û rêvebir û dadwerî heye. Di heman demê de berpirsyar e ku mafên mirovan ên gerdûnî dikeve nav metnên huqûqî, ji bo pêkanîna van rêziknameyan binesaziya pêwîst, xebatên perwerde û baştirkirinê were meşandin û di darizandinên ciwanan de mafên mirovan bi dadê re bibe bingeh û mafên zarokan jî bi awayek subjektîf û pisporiya xwe ve di pêşketina vê pergalê de dibe çavkaniyek girîng. Ji bo pêşîlêgirtina li van binpêkirinên mafên ku ev deste çalakiyên civaka sivîl û mafên beşdarbûnê li ber çav digirin, pêşengî girîng e.

-Ger dewletê bi îmzekirina van peymanan peywirên mafên zarokan qebûl kiribe, çima zarok hê jî bi xizanî, cudakarî û newekheviyê re rû bi rû ne?

Îmzakirina peymanek ji bo pêşîlêgirtina binpêkirinan têrê nake. Ji bo pêkanîna vê, pêwîst e ku pergal were guhertin û pêşvebirin û nêzîkatiya mafparêz a pêkanîner were peydakirin. Heya ku mekanîzmayek kontrolê ya pêdivî hebe pêşî li binpêkirinên mafan bigire û pratîkek bingeha mafan tevî erkên peymanê neyê qebûlkirin dê binpêkirin neyên astengkirin.

“Damezirandin û rêziknameya dadgehên zarokan hêj neqediyaye”

Ceribandinên dirêj ên der barê zarokan de nîşan didin ku darizandina bilez ku yek ji wan rêgezên bingehîn e di Zagona Parastina Zarokan de hatiye destnîşankirin, pêk nayê. Astengkirinên ku ji ber pêvajoya pandemîk ve têne pêkanîn, domdariya ceribandinan dirêj kir. 

Sûcên ku bi îdiaya ji hêla zarokan ve hatine kirin, wekî qanûn dadgehên zarokan û dadgehên cezayên giran ên zarokan tên meşandin. Pêvajoya dadgehkirinê ger ji hêla dadweriyê ve werin meşandin dê pêvajo zûtir bibe. Lê belê qanûn ew be jî di sala 2005’an de zagona parastina zarokan ket meriyetê. Li bajaran damezrandin û rêziknameya dadgehên zarokan neqediya ye. Di hin rewşan de, zarokên ku ji kiryarek hevpar a mezinan tên darizandin, her çiqas dadgehên zarokan jî hebin, li dadgehên meziinan tên darizandin ev rewş pir tê ditin.  

Zarokên ku li dadgehên mezinan tên darizandin, demek dirêj dozen wan didomin lewre ji darizandinên dadgehên zarokan zêdetir berdewam dikin. Sedem hejmara tawan, barê dadgehê û hwd. e, sedemek din a dirêjbûna darizandinan ew e ku dosyayên li Dadgeha Bilind demek dirêj bibîne. Cara yekem dadgeh di demek maqûl de dosyayê bi dawî bike jî, li Dadgeha Bilind ji bo darizandina zarokan dezgehek pispor tune ye. Binçvekirin demeke dirêj berdewam dike. Di vê navberê de, zarokên ku temenê wan temam dibe edî wekî ciwan di pergala darizandina mezinan de cih digrin û ev encamên neyînî ji bo wan bi xwe re tîne, bi taybetî ji demên saziya înfaza vekirî vediqetin. Di pêwendiya me de, em hîn dibin ku ew tercîh dikin  dosyayên wan ji bo îtîrazê zûtir bi dawî bibin, ji ber ku divê bên mehkûmkirin da ku di rêgezên darvekirinê de pêvajoyên berdana şert  û merc bi bandor bibin. Dibe ku ji ber darizandinên demên dirêj ên binçavkirinê ev encam hebe, zarok dev ji mafên xwe yên darizandineke adil berdin, heke hevok guncav bin.  

‘Zarok bi mercên tecrîdê re rû bi rû dimînin’

• Zarokên ku li girtîgehan dimînin, pêvajoya coronayê bandorek çawa li ser wan dike? Di pêvajoya coronayê de li girtîgehan di aliyê zêdebûna amûrên paqijiyê de tedbîrên çawa tên girtin?

Li ser banga civaka sivîl di dema vîrusê de divê zarok hemû bihatana berdan û piştre jî ji bo jiyana bi ewle xwedî li wan derketana. Derketin ne ji ber vîrusê ye, lê guherînên di aliyê bicihanîna di temenê biçûk de kesên ku dikevin girtîgehan, di dema pêvajoya ku zarok di girtîgehan de metoda çiqas maye di girtîgehan de hatiye bikaranîn. 

Yek ji destûrên Covîd-19 weke girtîgehên servekirî, zarokên girtî di malên perwerdeyê de destûr ji wan re hatin veqetandin. Ji derveyi vê li girtîgehan qet tedbîrên tendirustiyê nehatin girtin.   

Di dema çavdêriyên me yên li ser girtîgehên zarokan de, di aliyê dezenfekteyên ku îdareyê ji bo tedbîran girtine, li her girtîgehê ne standart hatine bikaranîn. Di van girtîgehan de ev çiqasî bi awayek rêk û pêk bi kar tînin xebera me jê nîn e. Ji ber vê serlêdanên malbatan hatine rakirin û hemû çalakî hatine betalkirin  ev zarok, bi mercên tecrîdê re rû bi rû dimînin. Me ferq kir ku ji tendirustiya xwe zêdetir, ji bo tendirustiya malbatên xwe bi fikar in.    

 • Di pêvajoya pandemiyê de bêkarî û hejarî gelek zêde bûye, ji ber vê jî zarokên di girtîgehan de jib o alîkariya malbatê di aliyê madî de bi hêztir bûye. Zarokên ku ji malbatên xwe alîkariya madî negirtîn gelo di saziyên înfazê de dikarin xwe bigihînin ava paqij, xwarinên cuda û amûrên paqijiyê? 

Di girtîgehên zarokan de rastiya zarokan a di aliyê aboriyê de zehmetiyan dikişîne pêwîst e neyê jibîrkirin. Beriya vîrusê jî ev yek wiha bû. Weke ku me got, ev rewş di vê pêvajoyê de belkî li zarokan hîn zêdetir belav bûye. Bi giştî di girtîgehan de hemû tiştên weke ava vexwarinê, temaşekirina televîzyonê û bikaranîna amûrên paqijiyê û xwarinên rojane hemû bi pere ne.

Ji bo ew zarokên ku rewşa wan a aborî nebaş e ji bo ku bê pere xwe bigihînin tiştên xwarinê û amûrên paqijiyê qet pergalek bi rêk û pêk nîn e. Lê belê li gorî ew nameyên ku ji girtîgehan ji me re hatine, dem bi dem ji bo zarokên ku rewşa wan a madî nebaş e amûrên paqijiyê bê pere didin. Belkî ji ber nebûna standarta wê bi serê xwe pirsgirêkek cidî ye. Di heman demê de ne tenê ji vîrusa coronayê re sînorek e, di hemû deman de li girtîgehan rîska virus û nexweşiyê heye. Armanca me ew e ku li gorî kampanya CÎSST’ê daxwaz dikin ku li girtîgehan ji bo hemû girtiyan amûrên paqijiyê bi awayekî bê pere werin dayîn û ew xwestek were pêkanîn. Ji bo ku zarok mafên tendirustiyê bi dest bixin em armanc dikin ku gavek berbiçav biavêjin.

‘Li girtîgehan perwerde ji bo zarokan her dem zehmet bû’

•Ji ber sedema pandemiyê der barê sînorkirina serlêdanan hûn çi difikirin? Hevdîtina malbatan bi zarokan re ne binpêkirina mafan e?

Ji dema pandemiyê û pê ve şert û mercên zarokên girtî me dît. Mînak bi giştî zarok hemû derbasî perwerdeya ji dûr ve bûn û ji bo perwerdeya ji dûr ve têrbûna tîştên teknîkê, ji bo gihandina sûdên wê nîqaş dest pê kirin. Di heman demê de ji bo zarokên di girtîgehan de ji bo gihandina perwerdeyê her tim wisa zehmet bû û qet ji bo wan înternet tunebû. Derketina ji derve hat sînordarkirin û ev rewşa îzolekirinê piştî demekê zehmet bû lê belê zarokên di girtîgehan, rewşa îzolasyonê di şertên herî dijwar û demdirêj de dijîn.

Dema mirov rewşa beriya pandemiyê û piştî pandemiyê bîne beramberî hev, zarokên ku di girtîgehan de di derbarê têkiliyên wan ên ji derve re mirov dikare vêya bêje: Li Tirkiyeyê li 8 bajaran girtîgehên zarokan hene. Ev jî tê wateya ku zarokên di girtîgehan de dimînin, hejmarek zêde ji wan ji malbatên xwe dûr tên girtin. Em dizanin ku ji beriya vîrusê ve bi taybetî ji ber sedemên aborî û tendirustiyê bi salan serlêdanên malbatan ji bo zarokan çênebûn. 

Di dema vîrusê de Wezirê Dadê tedbîrên ku girtine di rêza yekem de hevdîtin rakir lê niha bi awayek kêm hevdîtin tên kirin. Di her girtîgehê de hefteyê 10 deqe zêde mafê axaftina bi telefonê heye. Dema kart ji  telefonan re bi xwe bikirin, êdî wê girtî di nava hefteyê de 20 deqeyan bikarin bi malbatên xwe re biaxivin. Bi taybetî ji bo zarokên girtî ku hevdîtinan pêk bînin ev jî pirsgirêkek ji virusê cudatir e. Vîrusê nîşanî me da ku bi telefonê axaftin jî ji bo têkiliyan xurt bike ye. Ji bo zarokan ev rewş heta vê demê li ber çavan nehatiye girtin. Bi kurtasî ji bo hevdîtina bi malbatan re ji bo zarokan binpêkirina mafan e lê ne tenê ev di dema vîrusê de pirsgirêk e, pirsgirêkek şert û mercên girtina zarokan e.  

‘Ji bo hemû zarokan divê dema girtinê were paşxistin’

•Ew zarokên ku di girtîgehan de bi mecbûrî li gel dayikên xwe dimînin, pêwîstiyên wan ên weke xwedîkirin, perwerde û tendirustî çawa tên pêşwazîkirin? Ji bo ew zarokên ku di vê rewşê de rîska vîrusê wê çawa were kêmkirin?

Çavdêriyên me li ser zarokên girtî yên di temenê 0-6 salî de heye û em xebatên weke tema hem li ser jin û hem jî li ser zarok dimeşînin. Lêkolinên hem di aliyê têkiliyên dayikan de hem jî ji bo mafên zarokan tên kirin em çavdêriyek şirîk tercîh dikin. Zarokên di navbera 0-6 salî de yên bi dayikên xwe re li girtîgehan dimînin di aliyê xwarinê de ji girtiyên din cudatir hatine amadekirin. Ji bo jinên xwedî zarok û yên ducanî bedelê xwedîkirina wan di demên destpêka pandemiyê de armanca ji bo sîstema bexşandina wan bi hêz bibe ji dîroka 13-03-2020’an de ji bo derbasbûna wan ji 12 TL heta 18.00 TL zêde bû. Bedelê rojana xwarinê ya 18 TL tê hizirîn ku ev rêje têra xwarina dayik û zarok nake. Dem bi dem em agahiyên weke di hinek girtîgehan de xwarinên taybet ên zarokan nadin wana digrin. Der barê pêwîstiyên perwerdeyê de bi taybet ew jinên di girtîgehên mêran de dimînin, ji ew derfetên dibistanên dayikê yên nêzî wana em dibînin ku jî van perwerdeyan bê par dimînin. 

Di aliyek din de jî di dema pandemiyê de pirsgirêkek din jî girêdana zarokên ku temenê wan di navbera 0-6’an de ji derve re bi temamî hatiye qutkirin  Beriya niha ew zarok dikaribûn ji derve herin gel dê û bavên xwe û careke din dikaribûn werin girtîgehê. Di dema pandemiyê de me çavdêrî kir ku êdî girtiyan zarokên xwe dişandin derve û careke din nedikarîn bigrin gel xwe û heta bi mehan girtiyên ku nikarin zarokên xwe bibînin ji ber vê jî serlêdan dikin.

Di nava girtîgehê de bi taybetî di dema vîrusê de ev der ji bo zarokên di navbera temenê 0-6’an de ne cihek ne guncaw e. Bi vê ve girêdayî dema zarok ji dayikên xwe qut dibin ev yek bi xwe re tengasiyên cudatir tîne ji ber vê jî em giha wê qenaetê ku pêwîst e ew înfaza zarokên girtî were betalkirin û di vê demê de bi awayek ewle û bi tendirust di malên xwe de bimînin.

Di zagona înfazê de ruxmê hem ji bo jinên girtî yên ducanî û hem jî bo jinên xwedî zarok hinek rêk û pêkî hatibe kirin jî, ev rêk û pêkî me ferq kir ku li gorî sûcan tê guhertin.        

•Herî dawî çend zarok niha li girtîgehan dimînin? Di dema pandemiyê de çend zarok hatine berdan? Der barê van hejmaran de zanînên we hene?

Ev pirsgirêk hem di dema pandemiyê de bandora guhertinên înfazê zarokên ku hatine berdan hem jî der barê îstatîstîka zarokan a ku me serlêdana wezîrê edaletê kir lê belê ev demek dirêj e me bersiva vê negirtiye. 

Herî dawî di meha Kanunê de 0-6 hem jî ji bo temenê 12-18’an ji bo em der barê vê yekê de agahî bigrin me serlêdan jî kir lê belê tu agahî nedan me.