Navenda Nûçeyan – Li Îranê qeyrana avê yek ji pirsgirêkên herî berbelav e. Li gel kêmbûna baranê, berdewamiya hişkesaliyê û kêmbûna çavkaniyên ava binê erdê, gelek herêm bi kêmbûna ava vexwarinê, kêmbûna zexta torê û dabînkirina ava tankeran re rûbirû ne. Di rewşa herî dawî de, rayedarên Xorasana Bakur rewşa dabînkirina ava vexwarinê ya krîtîk li 24 gundan û kêmbûna avê li 83 gundên din ên parêzgehê ragihandin. Ev pirsgirêk careke din bêbandoriya polîtîkayên rêveberiya çavkaniyên avê nîşan dide.

Ji ber ku tengezariya avê li deverên cuda yên Îranê zêde dibe, Cîgirê Waliyê Xorasana Bakur ji bo Hevrêzkirina Karûbarên Geşepêdanê ragihand ku ji 838 gundên parêzgehê, 24 gund di rewşek dabînkirina ava vexwarinê ya krîtîk de ne û 83 gundên din jî bi kêmbûna avê re rûbirû ne.

Hinek ji van gundan neçar in di demsalên germ de hewcedariyên xwe yên avê bi riya tankerên bi tevger peyda bikin. Rewşa heyî nîşan dide ku gihîştina domdar a ava vexwarinê hê jî ji hezaran malbatên gundan re nayê peydakirin.

Krîza avê ji başûr ber bi bakur û ji rojhilat ber bi rojavayê Îranê ve mezin dibe

Krîza avê niha hema hema tevahiya Îranê girtiye nava xwe. Herêmên Rojhilatê Kurdistanê, Sîstan û Belûcistan, Hormozgan, Kirman, Yezd, Îsfahan, Fars, Buşehr, Xuzistan, Tehran, Alborz, Qûm, Semnan, Xorasan Rezewî, Xorasana Başûr, Xorasana Bakur, Azerbaycana Rojhilat, Markazî, Qezvîn, Zencan, Hemedan, Loristan, Çahermehal û Bextiyarî, Kohgiluyeh û Boyer Ehmed, Gulistan û Mazenderan di salên dawî de gelek caran bi zexta avê, kêmbûna zextê, ​​rasyonalîzekirin an jî qutbûna avê re rûbirû mane.

Li Sîstan û Belûcistanê, ava bi sedan gundan hê jî tenê bi tankeran tê dabînkirin. Li Xuzistanê, parêzgehek ku beşek mezin ji çavkaniyên ava rûyê erdê yên Îranê dihewîne, welatî gelek caran li dijî qutbûna avê, şorbûna ava vexwarinê û kêmbûna kalîteya xizmetan xwepêşandan kirine. Li Îsfahanê, zuwabûna Çemê Zayandeh û daketina erdê nîşaneyên krîza avê û kişandina zêde ya ava binê erdê ne. Li Kerman û Yezdê, kêmbûna dijwar a çavkaniyên avê bûye sedema pirsgirêkên berfireh ji bo çandinî û ajalan û li Tehranê, kêmbûna rezervên bendavên ku ava vexwarinê peyda dikin bûye sedema hişyariyên dubare ji hêla rayedaran ve li ser îhtîmala zêdebûna zexta avê.

Krîz encama hişkesaliyê yan rêveberiya nebaş e?

Her çendî kêmbûna baranê û guherîna avhewayê faktorên girîng in di zêdebûna kêmbûna avê de, gelek pispor bawer dikin ku koka krîzê di deh salên rêveberiya ne domdar a çavkaniyên avê de ye. Berfirehbûna çandiniya dijwar li herêmên hişk, kolandina zêde ya bîrên kûr, avakirina bendavên berfireh, veguhastina avê ya navbera hewzan bêyî ku kapasîteyên ekolojîk werin berçavgirtin, xirabûna torên veguhestin û belavkirina avê û nebûna plansaziya demdirêj di nav faktorên ku zêdebûna krîzê gur kirine de ne.

Pispor her wiha hişyarî dikin ku zêde kişandina ava binê erdê bûye sedema kêmbûna bi dehan deştên welat, diyardeyek ku bûye gefek cidî ji bo binesaziyê, erdên çandiniyê û niştecihbûnên mirovan li herêmên wekî Îsfehan, Kerman, Tehran, Fars û Xorasan Rezewî.

Encamên civakî û aborî

Krîza avê ya berdewam ne tenê bi kêmbûna ava vexwarinê re sînordar e. Encamên rasterastên vê krîzê kêmbûna hilberîna çandiniyê, wêrankirina baxçeyan, zêdebûna bêkariyê, koçberiya gundan, valakirina hinek gundan, zêdebûna xizaniyê û zêdebûna aloziyên civakî ne. Li gelek deveran, welatî neçar in bi saetan li benda tankerên avê bisekinin an jî bi bihayê zêde ava vexwarinê bikirin

Di rewşên wiha de, ragihandina rewşek krîtîk a avê li 24 gundên Xorasanê Bakur û kêmbûna avê li 83 gundên din tenê beşek ji krîza berfirehtir e ku bi milyonan welatiyên Îranî îro pê re rûbirû ne. Krîzeke ku gelek pispor bawer dikin di salên pêş de bêyî reformên bingehîn di polîtîkayên rêveberiya çavkaniyên avê de dê berfirehtir bibe.