Navenda Nûçeyan – Li Îranê, bi hezaran karker, hemşîre, mamoste, teqawîdbûyî, ajovan, karmendên şaredariyê û kesên din ên ji pîşeyên cûda hîn jî li bajarên cûda yên Îranê dadikevin kolanan ji bo debara xwe ya jiyanê dabîn bikin. Xwepêşandan li dijî pirsgirêkên wekî derengketina mûçeyan, mûçeyên di bin xeta xizaniyê de, nebicîhanîna erkên qanûnî û bêxemiya li hember daxwazên kombûyî berdewam dikin. Ev daxwaz ne bi şer hatine bêdengkirin û ne jî bi sozên dubarekirî û danûstandinên siyasî hatine bicihanîn.

Ji ber zehmetiyên darayî

Wek mînakek dawî, di 20’ê Hezîranê de, komek ji karmendên tenduristiyê yên Zanîngeha Zanistên Bijîşkî ya Qazvînê li ber baregeha Wezareta Tenduristiyê xwepêşandanek li dar xistin. Xwepêşanderan li dijî zehmetiyên darayî, mûçeyên kêm, mûçeyên nedayî, şert û mercên dijwar ên xebatê xwepêşandan kirin û daxwaz kirin ku rewşa wan bi lezgînî were çareserkirin.

Ev çalakî berdewamiya pêla xwepêşandanan e ku di mehên dawî de li bajarên cuda yên welêt derketine holê, bandor li tenduristî, perwerde, pîşesazî û xizmetên şaredariyê kirine û hêdî hêdî li ser komên pîşeyî yên cuda belav bûne.

Dirûşmên ku di dema xwepêşandana xebatkarên tenduristiyê de hatine gotin rewşa giştî ya di warên pîşeyî yên cuda de li Îranê nîşan didin.

Zexta aborî

Wekî ku hate gotin, ev slogan ne tenê bi sektora tenduristiyê ve sînordar in; ew nîşan didin ku pirsgirêkên wekî zexta aborî, daketina mûçeyên rastîn û zêdebûna lêçûnên jiyanê li hemî komên pîşeyî belav dibin.

Teqawîdên ewlehiya civakî, yên dewletê û leşkerî jî li bajarên wekî Îlam, Senendec, Tehran, Ehwaz, Kirmanşan, Şûş, Reşt, Îsfehan, Tebrîz û Meşhed gelek caran xwepêşandan li dar xistine.

Daxwazên wan ên sereke ev in: Wekhevkirina rast di mûçeyan de, dayîna deynên derengmayî, zêdekirina teqawîdan li gorî enflasyonê û baştirkirina xizmetên tenduristiyê. Gelek teqawîdbûyî dibêjin ku lêçûnên xanî, derman û bijîşkî beşek mezin ji dahata wan dixwin û dibin sedema zehmetiyên darayî yên girîng.

Karker û mamoste pêşengên xwepêşandanê ne

Xwepêşandan bi sektorên tenduristî û teqawidbûnê ve sînordar nînin. Karkerên pîşesaziyê, karmendên şaredariyê, mamoste û karmendên perwerdehiyê jî di mehên dawî de li gelek bajaran li ser mûçe û feydeyan, peymanên demkî, ewlehiya kar û newekheviya mûçeyan xwepêşandan li dar xistine.

Li parêzgehên wekî Xuzestan, Bûşehr, Hurmuzgan, Kerman, Îsfehan û Tehran, karkerên petrol, gaz û petrokîmyayê gelek caran li dijî mûçeyên kêm, nebicîhanîna sîstema dabeşkirina pîşeyî û şert û mercên xebatê yên dijwar xwepêşandan kirine. Di vê navberê de, mamoste daxwaza bicîhanîna tevahî ya sîstema notdayînê û jiholêrakirina newekheviyên mûçeyan dikin. Belavbûna xwepêşandanan ji tenduristiyê bigire heta şaredarî û telekomunîkasyonê dirêj dibe.

Dereng ketina mûçeyan

Ji bilî sektorên sereke, karmendên şaredariyê yên li bajarên wekî Abadan, Xuremşehr, Zahedan û Yasuc jî ji derengketina dirêj a mûçe û feydeyan gazinan dikin. Hin rapor nîşan didin ku çend meh derengketin di mûçe û sîgorteyê de çêbûye.

Herwiha, karmend û teqawidbûyên şîrketa telekomunîkasyonê ya Îranî rexne li nebicîhanîna sozên mûçeyan, kêmkirina feydeyan û paşguhkirina daxwazên sendîkayê li parêzgehên cuda digirin.

Ajovanên kamyonan jî ji ber zêdebûna buhayê sotemeniyê, zêdebûna lêçûnên parçeyên yedek, kêmbûna xercên veguhastinê û pirsgirêkên sîgorteyê beşdarî xwepêşandanan dibin.

Ewlehiya kar

Li bajarên wekî Arak, Ahwaz, Şûş, Qezvîn, Tebrîz, Îsfahan û Kerec, karkerên pîşesaziyê ji bo derengketina dayîna meaş û ewlehiya kar gelek caran xwepêşandan kirine. Di pîşesaziyên pola, tekstîl, xwarin û otomobîlan de, kêmbûna girîng a hêza kirînê û berfirehbûna cudahiya di navbera meaş û enflasyona rastîn de bûye yek ji pirsgirêkên herî bingehîn.

Di encamê de, xwepêşandanên berfireh di sektorên ked, tenduristî, perwerde û xizmetguzariyê de nîşan didin ku krîza debara jiyanê di civakê de bûye pirsgirêkek berbelav û avahîsazî. Ev krîz wekî pirsgirêkek civakî ya hîn girîngtir ji şer bi xwe tê dîtin. Ev rewş bi sozên siyasî an pêşketinên derveyî nehatiye sivikkirin. Berdewamiya vê pêvajoyê hewcedariya bersivek bilez û konkret ji bo daxwazên karkeran û nirxandinek cidî ya polîtîkayên aborî û civakî hîn bêtir eşkere dike.