Navenda Nûçeyan- 27 sal bi ser êrîşa li ser wargeha xwendekaran a Zanîngeha Tehranê re derbas bûn. Lê bûyerên 9’ê Tîrmeha 1999’an hîn jî wekî yek ji xalên werçerxê yên herî girîng di dîroka nûjen a Îranê de tên hesibandin. Vê bûyerê tenê rêça tevgera xwendekaran veneguherand, di heman demê de bandorek mayînde li ser rêça pêşketinên siyasî, çawaniya çareserkirina xwepêşandanan ji aliyê hikûmetê ve û nêrîna civakê li ser reforman kir.

9’ê Tîrmehê: Di dîroka nûjen de ji xwepêşandanê ber bi xalek werçerxê veXwepêşandanên 8’ê Tîrmehê di destpêkê de li hember desteserkirina rojnameya Salam û zêdekirina sînordarkirinên li ser azadiya çapemeniyê dest pê kirin, lê serdegirtina polîsên bi cilên sivîl li ser wargehek Zanîngeha Tehranê ev xwepêşandana sînorkirî veguherand krîzek neteweyî. Serdegirtina tund a li ser wargehê, lêdana xwendekaran, zirardayîna wargehan û girtina girseyî ya xwepêşanderan, yek ji bûyerên herî nakok ku ji şoreşa 1979’an vir ve pêk anî bû.

Gelek analîst bawer dikin ku 9’ê Tîrmehê ne tenê xwepêşandanek xwendekaran bû, di heman demê de destpêka qonaxek nû di têkiliya di navbera hikûmet û civaka sivîl de bû. Qonaxek ku tê de zanîngeh careke din bû navenda daxwaz, azadî û nerazîbûna siyasî.

Êrîşa li ser wargeha zanîngehê: Bûyereke ku zirar dide baweriya gel

Li Îranê atmosfera di Tîrmeha 1999’an de, ji ber derketina holê ya dozek kuştinên rêzefîlmî, nakokiyên navxweyî yên hikûmetê û zêdebûna sînordarkirinên li ser medyayê, hejiya. Desteserkirina rojnameya Salam bû sedema nerazîbûnên xwendekaran, lê serdegirtina şevê ya li ser wargehek xwendekaran zû li derveyî Zanîngeha Tehranê belav bû.

Di çend rojên pêş de, xwepêşandan li zanîngeh û bajarên din ên mîna Tebrîzê belav bûn û bi hezaran kes ji bo piştgiriya xwendekaran daketin kolanan. Vê bûyerê nîşan da ku daxwazên ku li zanîngehê hatine anîna ziman, daxwazên beşek fireh a civakê nîşan didin.

Destpêka gumanên derbarê projeya reformê de

Ji bo gelek çavdêran, xwepêşandanên 9’ê Tîrmehê destpêka kêmbûna baweriya raya giştî bi projeya reformê nîşan dan. Hikûmeta Mihemed Xatemî ku bi dirûşmeyên pêşketina siyasî, azadiyên sivîl û berfirehkirina civaka sivîl hat ser desthilatê, di rûbirûbûna xwepêşandanan de nekarî piştgiriyek bibandor ji xwendekaran re peyda bike.

Helwestên rayedarên wê demê û awayê birêvebirina krîzê, di nav beşek ji civakê de wê baweriyê xurt kir ku kapasîteya reformê di nav pergala heyî de li ser mijarên wek azadiya derbirînê û nerazîbûna siyasî bi sînorkirinên cidî re rûbirû ye. Ev meyl di salên piştre de jî berdewam kir û xwepêşandanên salên 2009, 2017, 2019, 2022 û piştre jî, di dirûşme û daxwazên xwepêşanderan de guhertinên girîng hatin jiyîn.

Qalibek dubarekirî yê di xwepêşandanên paşîn de

Êrîşa li ser wargeha zanîngehê bi tenê bi tepeserkirina xwepêşandanên Tîrmehê ve sînordar nebû. Gelek lêkolîner û raporên mafên mirovan 9’ê Tîrmehê mîna destpêka qalibek ji bo çawaniya birêvebirina xwepêşandanan di salên piştre de dibînin.

Gelek raporên derbarê bikaranîna hêzên ewlehiyê di xwepêşandanan de, di nav de yên salên 2009, 2019 û 2022’an, derbarê mijarên wekî girtinên girseyî, tundiya li dijî xwepêşanderan, cezayên dijwar, îşkence û îtîrafên bi zorê hatine weşandin; ev mijar ji aliyê rêxistinên mafên mirovan ên herêmî û navneteweyî ve bi berdewamî hatine rexnekirin.

Zanîngeh hê jî motora daxwazê ye

Yek ji encamên herî girîng ên 9’ê Tîrmehê, vejandina rola zanîngehê di pêşketinên siyasî û civakî yên li Îranê de bû. Bi salan piştî qedexeyên ku ji hêla Şoreşa Çandî ve hatine ferzkirin, zanîngeh careke din bû qada sereke ji bo derbirîna daxwazên sivîl û siyasî.

Ji wê demê ve, xwendekar û zanîngeh di hema hema hemû xwepêşandanên mezin ên li welat de rolek bi bandor lîstine. Dirûşmên xwepêşandanê, mîtîngên xwendekaran û çalakiyên sendîka û sivîl nîşan dane ku li Îranê zanîngeh yek ji navendên herî girîng ji bo pêkhatina daxwazên civakî didome.

Lêkolînên dadwerî; Dozek ku rexnegiriyê didomîne

Piştî bidawîbûna xwepêşandanan, doza êrîşa li ser wargeha zanîngehê ji aliyê dadweriyê ve hate lêkolînirin, lê encam ji aliyê malbatên qurbaniyan, çalakvanên xwendekar û parêzeran ve hate rexnekirin. Her çend gelek kesan daxwaza darizandina sûcdarên sereke û fermandarên wan kirin jî, di dawiyê de tenê leşkerek bi tawana dizîna kêrên tûj hate bêparkirin û bersûcên din jî hatin berdan. Ev biryar wek yek ji mînakên herî nakok ên nirxandina dadwerî di dozên siyasî li Îranê de tê qebulkirin.

Çarenûsa hin xwendekarên girtî, di nav wan de Seîd Zeynalî jî, di vê doza dîrokî de hîn jî mijarek çaresernekirî ye û malbata wê di salên dawî de bi berdewamî daxwaza zelalkirina rewşa wê kiriye.

Di bîra kolektîf a Îran de mîrasa 8’ê Tîrmehê

Piştî 27 salan jî, xwepêşandanên 9’ê Tîrmehê di bîra siyasî û civakî ya Îranê de xwedî cihek taybet e. Ji bilî ku sembola berxwedana tevgera xwendekaran a li dijî qedexeyên siyasî ye, ji hêla gelek kesan ve wek xala destpêkê ji bo pêşketinên ku di dehsalên piştî wê de bi şiklê xwepêşandanên berfirehtir û daxwazên berfirehtir berdewam kirin jî tê dîtin.

Îro 9’ê Tîrmehê ligel 6’ê Kanûnê, bûye beşek ji dîroka tevgera xwendekarên Îranî. Dîrokek ku di nîqaşên li ser azadiya zanîngehê, mafên sivîl, azadiya derbirînê û bersiva hikûmetê ya li hember xwepêşandanan de bi berdewamî tê behskirin û ji nû ve tê şîrovekirin.