Zayîna tevgerên jinên modern li Îran û Rojhilatê Kurdistanê

ROJBÎN DENÎZ

Navenda Nûçeyan – Dîroka tevgerên jinan li Îranê ne tenê wekî dîroka têkoşîna ji bo mafên jinan, lê di heman demê de wekî dîroka lêgerîna azadiya civakî, sekulerîzasyon, mafê perwerdehiyê û demokratîkbûnê jî derdikeve pêş. Rêxistinên jinan, ku ji dawiya sedsala 19-an pê ve pêş ketin, bi pêvajoyên veguherîna siyasî ya welêt re pêşve çûn. Jin; Jinên Îranî dema ku ji bo mafên destûrî, perwerdehî, jiyana kar û xuyabûna giştî têdikoşiyan, rastî zordestiya dewletê, muhafezekariya olî û pergalên hiqûqî yên ku ji hêla mêran ve serdest in hatin. Tevî vê yekê, tevgera jinên Îranî ji sedsalekê zêdetir bi awayên cûrbecûr berdewam kiriye û bûye yek ji deverên herî kûr ên têkoşîna civakî li herêmê.

Li Îranê destpêka tevgerên jinan

Tevgera jinên Îranî, bi bertekên li dijî qanûnên ku jinan neçar dikirin ku çarşevê li xwe bikin û li dijî zehmetiyên aborî yên ku dikşînin, dest pê kir. Beşdariya jinan di çalakiyên neteweperestî de li Îranê cara yekem di sala 1895’an de dest pê kir, dema ku hilberîna titûnê li welêt bû monopola şirketek Brîtanî ya bi navê G. F. Talbott. Zeynep Paşa jinan li dijî Peymana Rejîmê ya ku monopola titûnê tekûz dike organîze kir û jinan çalakiya girtina dikanan birêve birin. Ji ber zexta jinan, dewlet neçar ma ku peymanê betal bike.

Piştî pejirandina destûrê ya di Tebaxa 1906’an de, jin bi firotina zêr û mehrê xwe û boykotkirina kelûpelên biyanî beşdarî kampanyaya damezrandina yekem banka neteweyî bûn. Tevî hemû hewldanan jî, Destûra Bingehîn a 1906’an mafê dengdanê neda jinan. Jin di heman kategoriyê de wekî kêmnetewe, sextekar, îflaskar, kujer, dilxwaz û diz hatin danîn û ji wan re hat gotin ku ew ê li gorî qanûna îslamî werin cezakirin. Çalakvanên jin ên wekî, Safia Yazdî, Sadîqe Dowlatabadî û Badrî Tundarî komeleyên jinan ava kirin, ku gelek ji wan nepenî bûn û hewl dan ku bi weşandina rojname û broşûrên heftane nerînên xwe eşkere bikin. Di sala 1906’an de, jinan çarşevên xwe rakirin û ji bo mafên xwe yên sivîl meşiyan. Yên ku bertek nîşanî vê tevgerê dan, jinên çalakvan wekî "fahîşeyên kirêkirî" yên şoreşê bi nav kirin.

Yekem dibistanên keçan

Dema ku jinan dîtin ku statuya wan a duyemîn di Destûra Bingehîn a 1906’an de hatiye xurtkirin, wan dest bi vekirina dibistanan kirin. Rêberên olî bertek nîşanî hewldanên jinan ên ji bo vekirina dibistanên keçan dan, hewl dan ku pêşî li beşdarbûna keçan bigrin. Yekem dibistanên keçan li Îranê ji aliyê mîsyonerên Katolîk ve hatine vekirin: li Urmiyê di sala 1835’an de û li Tebrîz û Îsfahanê di sala 1860’î de. Di 20’ê Çileya 1907’an de, xwepêşandanek jinan bû sedema biryarek ku pereyên ku ji bo mûçeyan dihatin xerckirin ji bo perwerdehiyê werin veguheztin da ku pirsgirêkên jinan çareser bibin. Yekem dibistana keçan a Misilman di sala 1907’an de li Tehranê hate damezrandin. Piştre jî, di sala 1908’an de dibistanek keçan a Fransî hate damezrandin. Di vê serdemê de dibistan li bajarên li derveyî Tehranê berdewam kirin.

Nêzî 300 jinên çekdar ên ku beşdarî çalakiyê bûn, daketin parlementoyê

Li Îranê, jinên ji hemû çîn û olan (Cihû, Behayî, Zerdeştî) beşdarî tevgerên berxwedana civakî yên li dijî îstismara Rûsyaya Tsarîst û Brîtanyaya Mezin bûn. Di 1’ê Kanûna sala 1911’an de, Komeleya Jinên Welat li ber parlementoyê xwepêşandanek li dar xist, ku bi hezaran jin beşdar bûn. Nêzîkî 300 jinên çekdar ên ku beşdarî vê xwepêşandanê bûn, ketin parlementoyê û ji endamên parlementoyê re axivîn; Wan diyar kir ku ew ê azadî û rûmeta Îranê biparêzin, wekî din ew ê pêşî mêr û zarokên xwe bikujin û dû re jî xwe.

Di vê serdemê de, rewşenbîrên jin ên li Îranê bi pirsgirêkên jinan û her wiha bi avahiyên siyasî yên laîk û lêkolînên rewşenbîrî re eleqedar bûn. Ramanên sosyalîst-komunîst ku di bin bandora Şoreşa Cotmehê ya Rûsyayê de li Îranê dest bi belavkirinê kirin, di komeleyên jinan de jî xuya bûn. Rêxistinên jinan ên veşartî ku bi piranî li Tehranê dixebitin, hewl dan ku bi rêya broşur, rojname û kovarên ku wan çap dikirin û kampanyayên ku wan dimeşandin, balê bikşînin ser rewşa jinan a li welêt. Hejmara komeleyên jinan di sala 1913’an de gihîşt 9’an.

Damezrandina komele û kovarên jinan

Di sala 1907’an de Yekîtiya Jinên Veşartî û di sala 1910’an de, Komeleya Jinên Welat hatin damezrandin. Di sala 1915’an de, Komeleya Jinên Mezûnên Xiristiyan ên Îranî û Komeleya Jinên Cihû ji bo alîkariya civakên xwe hatin damezrandin. Komeleya Jinên Welatparêz/PAW (Nesvan-e Vatankhah-e Iran) di sala 1919’an de di bin serokatiya Mohteram Eskandarî de bi armancên pêşvebirina perwerdehiyê, dabînkirina perwerdehiya xwendin û nivîsandinê ji jinên mezin re, dabînkirina nexweşxane û xizmetên lênêrînê ji bo jinên xizan û pêşvebirina pîşesaziya neteweyî hate damezrandin.

Hişyariya Jinan (Bidariy-e Zanan), ku ji hêla jinên Marksîst ên ku ji PAWê veqetiyan ve hate damezrandin, ji hêla serokê Partiya Tudehê ya komunîst Kambaxş ve hate rêvebirin. Kambaxş ku komeleyên jinan wekî komên çandî bi nav dikir, hewl da ku bingeha Tudehê bi rêya komeleyên wiha berfireh bike. Rojnameya Serkeftina Jinan (Paik-e Saadat Nesvan) di sala 1921’an de li bajarê Reştê ji aliyê jinên Marksîst ve hatiye damezrandin.

Komele; Wê ji bo mezinan qursên xwendin û nivîsandinê vekir, kooperatîfên aborî ava kir, dibistan û pirtûkxaneyên keçan ava kir û rojnameyek weşand. Endamên komunîst ên komeleyên jinan di sala 1915’an de li Reştê cara yekem Roja Jinan a Navnetewî pîroz kirin. Hebûna zêdetirî 20 kovaran li Îranê di navbera salên 1910 û 1930’an de, xurtbûna tevgerên jinan nîşan dide. Yekem kovara jinan, *Zanîna* (Daneş), di sala 1910’an de ji aliyê Bayan Kahal ve hatiye weşandin. Navabeh Safavî û Emîd Mozayan-al Saltaneh di sala 1912’an de kovara *Piştîbûn* (Şekûfeh) weşandin. Fakr-Afaq Parşa ji ber weşandina kovara jinan *Cîhana Jinan* (Cehan-e Zanan) ji bajarê pîroz ê Meşhedê sirgûnî Tehranê û dû re jî di sala 1921’an de sirgûnî Erakê hatiye kirin û wekî dijminê Îslamê hatiye ragihandin.

Li gorî tomarên Wezareta Karên Hundir a Îranê, daneyên 25 salên dawî nîşan didin ku her çend hejmara komele û SCS’yên (Saziyên Civakî yên Sivîl) ku li Îranê dixebitin û balê dikşînin ser jinan bi demê re diguhere jî, bi sedan SCS’yên qeydkirî hene ku di warên perwerde, karsazî, tenduristî û jîngehê de dixebitin. Lê belê, komeleyên jinan ên qeydkirî û ji hêla dewletê ve hatine pejirandin, bi gelemperî li ser warên ku rasterast li dijî qanûn an rejîmê dernakevin, wek perwerde, tenduristiya malbatê û kêmkirina xizaniyê, disekinin. Komên ku li ser mijarên nakok ên wek mafên mirovan an reformên siyasî dixebitin, bi lêkolînek ewlehiyê ya cidî û xetera girtinê re rû bi rû ne. Her wiha, di salên dawî de, gelek komên mafên jinan ên serbixwe hene ku xwe bi rêya zanîngeh, sendîka û taxan birêxistin dikin, bêyî ku statuyek fermî hebe. Ev rêxistinên jinan ên bingehîn, bi taybetî piştî tevgera "Jin, Jiyan, Azadî"  gelek bipêş ketine.

Azmûna jinan a Serdema Şah Riza

Di salên xwe yên pêşîn de Şah Riza, bi desthilatdariya xwe ya zordar, azadiya jinan teşwîq kir, wan hişt ku beşdarî civak û hêza kar bibin. Wî di perwerde û cilên jinan de reform pêk anîn, wekî qedexekirina pêç û serpoşê. Bi Qanûna Sivîl a 1928’an, dadgehên olî bi dadgehên ku ji hêla parêzerên laîk û xwende ve têne rêvebirin, hatin guhertin. Bandora qanûna Îslamî hate kêmkirin û temenê zewacê wekî 15 salî hate destnîşankirin. Mafê berdanê di peymana zewacê de hate zêdekirin, lê pratîkên kevn di zewac, berdan û lênêrîna zarokan de berdewam kirin. Qanûna Şerîetê bandora Îslama siyasî li ser civakê û pergala baviksalar di avahiya malbata Îranî de hişt. Bi reformên qanûnî yên 1928’an, jin careke din wekî welatiyên pola duyemîn hatin dîtin.

Di sala 1935’an de, 12 jinan mafê daketina zanîngehê bi dest xistin. Di sala 1934’an de, ferman dan mamoste û xwendekarên jin ku çarşevên xwe derxin. Di sala 1936’an de, cara yekem li welatekî Misilman, lixwekirina çarşevê ji hêla hemû jinan ve hate qedexekirin û jinên ku çarşev li xwe dikirin, bi fermî wekî neqanûnî hatin ragihandin. Daketina karmendên hikûmetê yên ku jinên wan çarşev li xwe dikirin, ji bo sînema û qadên giştî, hat qedexekirin Ji şofêrên taksiyan re hat gotin ku xerîdarên jin ên ku çarşev li xwe dikin negirin, ger ku bigrin dê cezayê pere li wan bê birîn. Reform di çapemenî û şanoyan de hatin pêşvexistin; wêneyên nû yên jinan hatin pêşkêşkirin, bi çîrokên li ser xwendekarên dibistanê, jinên keşfvan û çalakiyên klûbên jinan. Reform ji hêla çînên navîn û jorîn ve hatin pejirandin. Pirjinî û newekhevî di zewac û veqetînê de kêm bûn. Meaşên jinên karker zêde bûn; lê belê, tevî destkeftiyên girîng, jin ji mafên siyasî yên di warê wekheviya aborî û civakî de hatin dûrxistin. Qedexeya qanûnî ya li ser çarşevê ji hêla hin jinan ve hate pejirandin. Lê belê, kevneperestên Misilman vê qedexeyê wekî binpêkirina mafên takekesî û Îslamê fêm kirin. Xwepêşandaneke li dijî hikûmetê ku ji aliyê rêberên olî ve li Mizgefta Gowharşad a Meşhedê li dijî qedexeya lixwekirina serpoşê hatibû lidarxistin, bi awayekî hovane hate tepeserkirin.

Trajediya keçên Xoçan ên Xorasanê

Di serdema Reza Şah Pehlewî de, guhertinên demografîk ên ku nifûsên cûrbecûr hedef digirin, wek beşek ji polîtîkayên ku armanc dikirin neteweperestiya Farisî xurt bikin, hatin pêkanîn. Van polîtîkayan armanc dikirin ku civakên koçer û herêmî asîmîle bikin û yekperçeyiya wan a herêmî/cografîk perçe bikin. Civakên koçer ên Tirkmen û Ereb ku wek "Keşgarî" tên zanîn, bi zorê hatin bicihkirin û ber bi deverên ku lê gelek Kurd lê dijîn, di nav de herêma Xorasanê jî, hatin veguhestin. Bicîhkirina civakên koçer li deverên Kurdî armanc dikir ku Kurdan asîmîle bike, nasnameya wan a çandî û neteweyî qels bike û yekperçeyiya wan a cografîk perçe bike. Vê yekê polîtîkaya dewleta Îranê ya Kurd teşe kir. Di heman demê de, civakên koçer ên Tirkmen û Ereb hatin kontrolkirin û veguherîn amûrên siyasî.

Di serdema Reza Şah Pehlewî de, Kurd rastî bacên giran hatin. Civaka Kurd ku bi giranî bi çandiniyê ve girêdayî bû, neçar ma ku beşek mezin ji hilberîna xwe ya salane wekî bac bide dewletê. Dayîna bacên ku ji hêla dewletê ve hatine destnîşankirin mecbûrî bû; ji malbatên ku nikaribûn bacên xwe bidin hat xwestin ku keçên xwe di berdêla wê de radestî dewletê bikin. Bi taybetî di salên ku berhem nebaş bû de, jin wekî cîgirê baca genim dihatin bikaranîn.

Di sala 1905’an de, ji ber birçîbûn û belayên kêzikan li Qoçanê, berhema ku dihat hêvîkirin nehat bidestxistin. Waliyê wê demê, ji bo bicihanîna rênimayên dewletê, kesên ku nikaribûn bacên xwe bidin neçar kir ku keçên xwe radestî dewletê bikin. Her wiha tê ragihandin ku di vê serdemê de gelek keçên ciwan ji Tirkmen, Ermenî û Ereban re hatine firotin; pereyê ku hatiye bidestxistin ji bo dayîna bacan hatiye bikaranîn. Tê diyarkirin ku ev pêkanîn bi taybetî li herêma Qoçan (Xoçan) a Xorasanê kom bûne. Belgeyên ku nîşan didin ku dewletê bi sedan jin di berdêla baca genim de girtine hene û ev bûyer di bîra kolektîf a gel de bûye trajediyek mezin, di stran, helbest û çîrokan de nemiriye. Ev bûyer di bîra kolektîf a gelê Kurd de wekî birînek kûr dimîne. Polîtîkayên Kurdan ên ku ji hêla dewleta Îranê ve li herêmê hatine meşandin di serdemên cûda de bi rêbazên cûda hatine domandin; Zordarî, koçberkirina bi zorê û polîtîkayên asîmîlasyonê hêmanên bingehîn ên vê pêvajoyê ne.

Stranek ku ji bo keçên Qoçanî yên Xorasanê hatiye nivîsandin jî cihê vê trajediyê di bîranînê de nîşan dide. Ev stran dengvedana trajediya ku jinan jiyaye ye, hem ji hêla nasnameya xwe ya neteweyî ve û hem jî ji hêla hebûna xwe ve.

Girtina Komeleyên jinan û zêdebûna çewisandinê

Di salên destpêkê yên serweriya Riza Şah de, çalakiyên hemû rêxistinan, tevî rêxistinên jinan û hewldanên wan ên ji bo avakirina partiyên siyasî hatin çewsandin. Partî di sala 1929’an de hatin girtin û hemû rêxistinên li welêt, di salên 1930’an de hatin girtin. Şaxên Jinan û Ciwanan ên Partiya Rastiya Komunîst, di sala 1922’an de hatin damezrandin. Beşa jinan bi Enternasyonala Komunîst ku ji hêla Clara Zetkin ve di sala 1920’an de hatiye damezrandin re, têkilî danî. Çewsandina Riza Şah piştî sala 1925’an partî qels kir û bi qedexekirina partiyê re, gelek jin hatin girtin.

Komeleya Jinên Welatparêz (KWJ) ku ji hêla Mohteram Eskandarî ve di sala 1919’an de hatiye damezrandin, li Tehranê xebata xwe domand. KJW ku baş rêxistinkirî bû, di nav hewldanan de bû ji bo mafê dengdana jinan, mûçeyên wekhev ji bo karê wekhev, wekheviya di nav malbatê de û çalakiyên dijî pergalê. Piştî girtina rêxistinên komunîst, di sala 1929’an de ji ber dijberiya Şah li hember rêxistinên serbixwe, KJW ya ku rêxistina serbixwe ya dawîn e jî di sala 1932’yan de hate girtin.

Sendîkaya Pîrikên Îranî di Tebaxa 1934’an de ji bo pêşxistina pîriktiyê, xebata ji bo baştirkirina şert û mercên pîriktiyê, xurtkirina yekîtiyê û bidestxistina armancên hevpar hate damezrandin.

Komeleya Jinên Îranî di sala 1943’yan de li Tehranê ji bo pêşxistina wekheviya zayendî hate damezrandin. Endamên wê di sala 1947an de tevlî Komeleya Jinên Navneteweyî bûn. Meclîsa Jinên Neteweyî di sala 1942’yan de bi armanca mîsogerkirina mafên dengdanê ji bo jinan, ji hêla Safiyeh Fîrûz ve bi hejmareke hindik endaman hate damezrandin. Komeleyê hewl da ku bi organîzekirina mîtîngên protestoyê û pêşkêşkirina daxwaznameyên ku daxwaza mafên dengdanê dikirin, zextê li Şah û hikûmeta wî bike. Di 11’ê Nîsana 1956’an de, di civînek di navbera Komîteya Navendî ya Komeleyê û Şah de, Şah daxwazên wan ên ji bo mafên siyasî qebûl kir û soz da ku sê kursî ji bo jinan di encumena şaredariyê de hebin, lê wî ev soz bicîh neanî.

Federasyona Rêxistinên Jinên Îranî di sala 1957’an de ji bo hevrêzkirina çalakiyên serokên 14 rêxistinên endam û afirandina armancek hevpar, bi rêya hevkariyê hate damezrandin. Federasyonê paşê navê xwe guherand û bû Konseya Bilind a Jinên Îranî (Shoraa-ye Ali-ye Jamiat-e Zanaan-e Iran).

Rêxistina Jinên Îranî/SZI (Sazeman-e Zanan-e Iran) di sala 1966’an de bi guhertina navê Konseya Bilind a Jinên Îranî hate damezrandin. Bernameya wê bi piranî neguherî. SZI her wiha ji bo guhertinên Qanûna Parastina Malbatê lobiyê kir. Bi piştgiriya Şah, SZI heta sala 1979’an ji piştgiriya dewletê sûd wergirt. Budceya wê rê da projeyên dewlemend ên wekî seferên derveyî welat û konferansan. Heta sala 1977’an endamên wê ku bi piranî ji karmendên hikûmetê pêk dihatin, gihîştin 70 hezarî û hejmara şaxên wê jî gihîşt 400’î. Endaman rêxistinên wekî Klûba Zonta, Komeleya Mamosteyan, Rêxistina Jinên Cihû û Rêxistina Jinên Zerdeştî di nav xwe de digirtin. SZI piştgirî da navendên alîkariya malbatan. Rol û çalakiyên zayendî yên kevneşopî yên endamên SZI ku serdestiya mêran qebûl dikirin, di nav gelek jinan de bertekek çêdikir.

Amarên li ser jinên ku diçin zanîngehê û dixebitin

Di serdema Pehlewî de, pergala perwerdê bi tenê bi rolên zayendî yên kevneşopî jinan çareser dikir û bernameya dibistanê li gorî wê teşe dikir. Bernameya xwendinê ya ji bo jinan ji bo amadekirina wan ji bo rolên dayîktiyê û lênêrînê hatibû çêkirin. Tevî vê yekê, têkoşîna jinan li dijî bernameya xwendinê ya heyî serketî bû û di sala 1935’an de, keçan mafê perwerdehiya zanîngehê di teolojî û çandiniyê de bi dest xistin.

Di serdema Riza Şah de, hejmara keçên ku diçûn dibistanê di sala 1925’an de ji 3,467’an di sala 1930’an de daket 1,710’an. Di encama têkoşîna jinan de, ev hejmar di sala 1935’an de gihîşt 2 hezar û 599’an. Di serdema Mihemed Riza Şah de, hejmara keçên ku ji dibistana seretayî heta zanîngehê diçûn dibistanê, di navbera salên 1949 û 1956’an de sê qat zêde bû, lê hejmara xwendekarên mêr tenê du qat zêde bû.

Hejmara xwendekarên zanîngehê yên jin ji 801’an a di sala 1956’an de zêde bû û gihîşt 1912’an a di sala 1959’an de. Heta sala 1978’an, hejmara xwendekarên zanîngehê yên jin gihîştibû ji sedî 30.9’ê nifûsa giştî ya xwendekaran.

Piştî Şoreşa Îslamî ya sala 1979’an kêmbûnek dest pê kir. Hejmara jinên karker ji ji sedî 9.3       a di sala 1956’an de zêde bû û gihîşt ji sedî13.7’ê di sala 1976’an de. Lê ev rêje di sala 1986’an de di dema rejîma Îslamî de daket ji sedî 9‘an. Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî (NY) yên sala 1986’an, hejmara xwendekarên jin ên ku li zanîngehên welêt dixwînin, ji sedî 2 (49 hezar) ji nifûsa giştî ya xwendekaran pêk dianî. Hejmara xwendekarên jin ên ku li bajaran dixwînin di sala 1976’an de, berî Şoreşa Îslamî, ji sedî 64 bû, lê ev rêje di sala 1986’an de daket ji sedî 51’an. Her çiqas ji rejîma Melayan vir ve di rewşa siyasî de gelek kêm guhertin çêbûbin jî, heta îro têkoşînên jinan roleke diyarker lîstine; Ev hejmar gihîştiye ji sedî 80’yî. Di hin salan de, rêjeya serkeftina jinan di ezmûnên têketinê de gihîştiye ji sedî 60’î.

Yekem partiya jinan

Partiya Jinan di bin serokatiya Safiyeh Fîruz de hate damezrandin. Nivîskara rewşenbîr Fatemeh Sayyah wekî sekretera partiyê kar kir. Partî, bi çalakiyên nermtir ji Kanoon-e Banavan a Dowlatabadi, ji bo demokratîkkirina qanûnên malbat, zewac û hevberdanê û zêdekirina perwerde û hişmendiya jinên ji çînên civakî yên cûda xebitî. Partî paşê veguherî encumenek bi beşdariya jinên ji nêrînên cihêreng.

Rêxistina Jinên Îranî (Taşkilat-e Zanan-e Iran) piştî sala 1943’yan hate damezrandin. Gelek ji jinên ku Komeleya Jinên Welatparêz damezrandin tevlî vê rêxistinê bûn. Armancên rêxistinê rêxistin û seferberkirina jinan, weşandina rojnameyan, beşdarbûna di pêşkeftina çandî ya jinan de û mîsogerkirina mafên jinan bûn. Di bin serokatiya Tudehê de, daxwaznameyek ji bo mafê dengdana jinan pêşkêşî parlementoyê hat kirin. Komeleyê navê şaxên xwe yên li bajarên mezin guherand bû Rêxistina Jinên Demokratîk a Îranê/IDKT (Taşkilat-e Demokratik-e Zanan-e Iran). Bi pejirandina siyaseteke komunal a piştgiriya hemû tevgerên neteweyî li dijî emperyalîzmê, rêxistin di seferberkirina jinên rewşenbîr û çîna karker ji bo azadiya neteweyî û demokrasiyê de bi bandor bû. Lê di armanca xwe ya rizgariya jinan de têk çû. Di sala 1951’an de, IDKT navê xwe guherand bo Komeleya Jinên Pêşverû, ji bo mafê dengdan û hilbijartinê kampanya kir û piştî hilweşandina Mussadeq, ligel hemû rêxistinên serbixwe hate girtin.

Di sala 1967’an de, Qanûna Parastina Malbatê ku ji aliyê parlementoyê ve hate pejirandin, qanûnên Şerîetê betal kir û mafên jinan ên ji hev veqetînê û lênêrîna zarokan kir mijara biryarên dadgehê yên fermî. Pirjinî tenê bi razîbûna jina yekem û dadgehê hate qanûnîkirin. Mafê ji hev veqetînê ji jinan re hate dayîn, lê mafên wan ên mîratê ji nîvê yên mêran kêm bûn; kar û sefera wan a derveyî welêt bi destûra hevjînê wan ve girêdayî bû. Di rewşa zînayê de ji aliyê xwişk, jin an dayîkekê ve, mafê kuştina wan (kuştinên ji bo namûsê) ji mêran re dihat dayîn, bi navê "parastina namûsa wan".

Sibê: Jin, Jiyan, Azadî: Paradîgmaya Nû ji bo Jinan