ŞÎLAN SEQIZÎ

Navenda Nûçeyan- Li Îranê, di 40 salên borî de, têgeha ‘rewşên îstisna’ ne tenê wek têgehek qanûnî an felsefî maye, di heman demê de veguheriye teknîkeke rêveberiyê jî. Civak bi berdewamî di nav gotûbêjên ‘şert û mercên hesas ên heyî’, ‘xalên werçerxê yên dîrokî’, ‘gefên derveyî’, ‘nakokiyên navxweyî’, an ‘yekîtiya neteweyî ya nazîk’ de tê girtin, bi vî awayî ew ji derfeta jiyana di çarçoveyek demkî ya normal û aram de bêpar dimîne.

Di encama vê de, mirov ne tenê ji mafên siyasî, di heman demê de ji derfetê plankirina pêşerojê jî bêpar dimînin. Krîza aborî ya salên dawî, çewsandina xwepêşandanan, qutkirina înternetê û şerê nû, ev mantiq ji diruşmeyan wêdetir bir û gihand asta jiyana rojane ya mirovan, bandor li debara jiyana wan, kirê û derfetên ragihandinê kir. Di dawiya sala 2025’an û destpêka sala 2026’an de, li Îranê ji ber krîza bihabûna jiyanê û kêmbûna nirxa rîalê, xwepêşandanên nû li seranserê welêt dest pê kirin. Riyalê di sala 2025’an de bi qasî nîvê nirxê xwe winda kir, enflasyona salane di Kanûnê de gihîşt ji sedî 42,5’an û enflasyona mehane ya malbatan jî di Çileya 2026’an de gihîşt ji sedî 60’an. Di heman demê de, ji 8’ê Çileya 2026’an ve, înternet li seranserê welêt hate qutkirin an jî bi tundî hate sînorkirin û ev sînorkirin bi mehan berdewam kir. Li gorî texmînên Wezareta Ragihandinê ya Îranê malyeta rojane ya vê qutbûna dîjîtal bi deh milyon dolar e.

Lê pirsgirêk ne tenê xizaniya aborî ye. Pirsgirêk kûrtir e; civakek ku rojane wekî ‘civaka rewşa awarte’ tê rêvebirin, hêdî hêdî hêza xwe ya xeyalkirina pêşerojê winda dike. Şer, gef, girtin, darvekirin, enflasyon, bêkarî, ceza û niha jî tarîtiya dîjîtal demê vediguherîne odeyek girtî; odeyek ku kes ne ji bo avakirina jiyanekê tenê ji bo jiyan bike nefes digre. Raportên mafên mirovan her wiha destnîşan dikin ku pêla xwepêşandanên 2025-2026’an bi zexta kuştinê re rû bi rû maye. Ev rapor balê dikşînin ser bikaranîna hêzê ya neqanûnî, gulebarandina ser xwepêşanderan û binçavkirinên girseyî. Di qadek wisa de, ‘sibê’ êdî  ji asoyek hevpar derdikeve û dibe cûdakariyek ku kêm tê dîtin.

Dewleta rewşa awarte û hilberîna bê peşeroj

Îran bi salan e bi mantiqa ‘sekinandinê’ tê birêvebirin; sekinandina qanûnên normal, sekinandina geşepêdana normal, sekinandina diyalogê û sekinandina pêşerojê. Di çarçoveya vê mantiqê de, hikûmet bi berdewamî daxwaz dike ku gel ‘tehemûl bike’, ‘sebir bike’, ‘berxwedan nîşan bide’ û ‘li hember şert û mercên dijwar serbikeve’. Lê belê, ev pêvajoya serketinê qet naghîje armancek diyarkirî. Li vir, berxwedan êdî ne erdemeke mirovî ye, dibe amûrek siyasî ku fermaneke neheq didomîne. Şerê dawî û zextên ji ber wê derketine holê, ev model xurttir kiriye. Reutersê di raporekê ku di bihara 2026’an de weşandî de, nivîsand ku şerekî di navbera Îran û hevpeymaniya DYE-Îsraîlê de ne tenê dê krîzeke siyasî biafirîne, di heman demê de dê bibe sedema zêdebûna bihayan, astengiyên enerjiyê û zexta bazarê jî û bi mîlyonan kesên din jî dixe xetereya xizaniyê. Di nirxandinek din de pêşbînî kir ku ji ber encamên şer, di nav de astengiyên di dabînkirina sotemenî û gubreyan de, dibe zêdetirî 30 milyon kes dîsa bikevin nav xizaniyê.

Nebûna pêşerojê ne tenê hestek depresyona psîkolojîk e; berhemek pergalî ya xizaniya demê ye jî. Di şert û mercên ku dahatên rastîn bi berdewamî kêm dibin, înternet qut dibe, xwepêşandan bi guleyan têne tepeserkirin û her şokek diravî nîşana kêmbûnek nû di beşa civakî de ye, pêşeroj, di rastiyê de, dibe ‘luksek zîhnî’.

Mirov êdî jiyanê wekî projeyek demdirêj nabînin; wek rêze bertekên tavilê tecrûbe dikin. Rewşa awarte tam di vê xalê de xwe ji nû ve çêdike: her krîzek ya din rewa dike, her kiryarek tepeserkirinê dike ku serdemek nû ya sekinandinê bi navê ewlehiyê xwezayî xuya bike. Dabeşkirina civakê ji ‘welatiyan’ ber bi ‘bedenek birêvebirî’ tam di vê xalê de çêdibe.

Aboriyeke heliyayî û asoyek hilweşiyayî

Ne mimkûn e ku mirov bêhêviya kolektîf a li Îranê bêyî aboriya wê were fêmkirin, fêm bike. Riyal heta sala 2025’an hema hema nîvê nirxa xwe winda kir. Li gorî raporên medyayê yên Çileya 2026’an, enflasyona salane ya fermî li dora ji sedî 43 bû û hêza kirîna mirovan gelek  kêm bûbû. Raporên ku di heman demê de hatine weşandin nîşan didin ku aboriya Îranê ketiye serdemek tengbûnê. Hat payîn ku hilberîna navxweyî ya giştî dê di sala 2025’an de ji sedî 1,7 û di sala 2026’an de ji sedî 2,8 kêm bibe.

Ev hejmar ne tenê nîşaneyên aborî ne; bi awayek berbiçav hilweşîna gav bi gav a jiyana rojane temsîl dikin. Di qadek wisa de, mirov ne tenê xizan dibin, di heman demê de asoyên xwe jî winda dikin. Ji ber her tişt, ji kirê û derman bigre heta perwerdeya zarokan û heta plansaziya darayî ya herî hêsan, di bin zexta enflasyonê de tê perçiqandin. Tiştê ku vê rewşê ji krîzeke aborî ya asayî cuda dike, tevlîheviya enflasyonê, xitimîna siyasî û têkçûna kanalên ragihandinê ye. Di mehên destpêkê yên sala 2026’an de, dema xwepêşandan berdewam dikirin, înternet li seranserî welat hate qutkirin. Herikîna agahiyan ji Îranê ber bi cîhana derve ve pir kêm bû û ragihandina telefonê bi giranî hate astengkirin. Wekî paşê derketî holê, ev girtin ne tenê biryarek teknîkî bû, di heman demê de beşek ji hewldaneke siyasî ya ji bo kontrolkirina krîzê bû.

Dema ku kanalên vegotin û ragihandinê têne girtin, pêşeroj jî tê girtin. Ji ber pêşeroj her gav ji hêla derfetên anîna ber hev, rêxistinkirin û hêza xeyalkirina alternatîfan ve tê şekilkirin. Di nebûna înternetê de, her sê derfet jî têne astengkirin; mirov kêmtir agahî bi dest dixin, kêmtir dikarin koordînasyonê ava bikin û ji bo wan zehmettir e ku xeyal bikin ka çi li pişt ‘niha’ ya wan a heyî heye.

Ji xwepêşandanê ber bi reşkirina Dîjîtal ve: Şikandina derfeta kolektîfkirin

Xwepêşandanên 2025-2026’an ne tenê bertekek li dijî zêdebûna bihayan bûn; nerazîbûnek li ser gelo jiyan mimkun e jî bûn. Çavkaniyên mafên mirovan di Çileya 2026’an de ragihandin ku rejîma Îranê bi tundî kuştin û girtinên berfireh ji 28’ê Kanûna 2025’an ve bersiv da xwepêşandanan. Ev nîşan dide ku dema civak hewl dide êşa xwe veguherîne gotarek siyasî, rastî dîwarek ê tundiyê tê.

Ev ezmûn li Îranê ne tiştekî nû ye. Di serdema piştî şoreşê de, ji Tevgera Kesk bigre heta xwepêşandanên Kanûna 2017’an, ji xwepêşandanên Mijdara 2019’an bigire heta tevgera ‘Jin, Jiyan, Azadî’, çerxek dişibe vê carê dubare bû: derketina hêviyê, dû re zext û dû re jî jiholêrakirina rêbazên ji bo mîsogerkirina berdewamiya tevgerê. Her ku ev çerx dubare dibe, dema hevpar a civakê hinekî din biçûk dibe û bîra wê ya kolektîf a pêşerojê hinek din qels dibe.

Dema ji vî alî ve bê nirxandin, girtina înternetê ne tenê amûrek sansurê ye; di heman demê de amûrek a berdewamiya dîrokî têk dide ye. Civakek ku nikare xwe wek ‘em’ bibînin, di dawiyê de vediguhere komek kesên tenê.

Di Çileya 2026’an de, aboriya dijîtal a Îranê derbeyek giran xwar; qebareya danûstandinên dîjîtal bi tundî kêm bû û wezareta ragihandinê qebûl kir ku mesfrefa rojane ya girtina înternetê pir zêde bû. Ji ber vê yekê, girtina înternetê ne tenê pirsgirêka azadiya ramanê ye; pirsgirêkek e ku rasterast bandorê li debara jiyanê, bazirganiyê, gihîştina lênêrîna tenduristiyê, perwerdehiyê û heta ragihandina malbatê dike.

Dema ku ev girêdan dişkên, mirov ne tenê tenê dibin; di heman demê de dest bi windakirina hesta xwe ya demê dikin. Ji ber ew êdî nikarin pêşbînî bikin ka sibê dê çi bîne; heta gihîştina niha jî ne diyar dibe. Bi vî rengî, kapasîteya plansazkirina pêşerojê hêdî hêdî têk diçe û civak neçar dibe ku di rewşek nezelaliya domdar de bijî.

Çima ‘nebûna pêşerojê’ nayê ferqkirin?

Bersiva bi êş a vê pirsê ev e: ji ber nebûna pêşerojê bi demê re normal bûye. Li Îranê, hem partiya desthilatdar û hem jî beşên opozîsyonê pir caran gotinên li ser ‘berxwedan’, ‘berxwedan’, ‘berxwedan’ û ‘azadiyê’ bi kar tînin; lê belê, pir kêm kes bi rastî behsa îhtîmala jiyanek asayî û ewle dikin.

Jixwe jiyanek normal tê wateya kirêyek ku her meh barê we negire, girêdaneke înternetê ya bênavber ji bo kar û dibistanê, mûçeyek ku berî dawiya mehê nehele û pêşerojek ku hem di asta malbatî û hem jî di asta siyasî de dikare were xeyal kirin. Dema asoyek wisa winda dibe, mirov fêr dibin ku ne ji bo pêşerojê, tenê ji bo jiyanê dijîn. Ev têkoşîna ji bo jiyanê dibe ku di asta takekesî de qehremanî xuya bike; lê belê, di asta civakî de windahiyek cidî ye, ji ber  kapasîteya kolektîf a ji bo xeyalkirinê kêm dike.

Ji ber vê, li Îranê dema ku ‘berxwedan’ ji hêla edalet û perspektîfek pêşerojê ve neyê destekkirin, ew dibe exlaqek ji bo rûbirûbûna bi êşê re. Ev xeternak e ji ber ew tundiya pergalî di hundurê xwe de digre. Ji mirovan tê xwestin ku tehemûl bikin, lê sedemên ku ew neçar in van mercan tehemûl bikin nayên pirsîn.

Aliyê herî kûr ê krîza bêhêvîtiyê, windakirina wateya pêşerojê ye. Dema her roj ji mirovan re tê gotin ku rewşa wan ‘îstîsnaî’ ye, di dawiyê ew jiyanek normal ne wekî mafek, wek tiştek ku xwegihandina wê zor be di fikirin. Li vir serkeftina bêdeng a desthilatdariyê derdikeve holê: ne tenê bedenê wan, di heman demê de îradeya wan a daxwaza jiyanê jî diwestîne.

Xizaniya demê û hilweşîna jiyana rojane

Di salên dawî de, aboriya Îranê ne aramiyê, bêtir nezelalî çêkiriye. Her şokek diravî, her zêdebûna bihayê, her nûçeyek şer û her pêla zextê asoya pêşerojê yên malbatan hîn tengtir kiriye. Raporên ku di dawiya sala 2025’an de hatine weşandin, eşkere kirin ku aborî di bin zextek zêde de ye; nîşan didin ku hilberîn kêm dibe, xizanî kûrtir dibe û xetereya krîzek girantir heye. Di heman heyamê de, xwepêşandanên ji ber zehmetiyên aborî dîsa zêde bûn û windabûna nirxa rîal li hember dolar leztir bû.

Ev ne tenê nîşaneyên aborî ne. Bi zimanê jiyana rojane, wateya wan ev e: Mirov êdî nikarin planan çêkin. Di qadekê de ku plansazî ne mumkin bûye, kes ne di nav dema dîrokî de, di nav demek ku bi fikaran ve hatî destnîşankirin de dest bi jiyanê dikin.

Ev xizanî di her aliyê jiyanê de tê hîskirin: di malbatên ku xeyala bûna xwedî xanî, di ciwanan de ku koçberiyê wekî revînek dibînin ne wekî hilbijartinek, di dayîkan de ku neçar in perwerdeya zarokên xwe li gorî mûçe û mesrefên ku her tim zêde dibin hesab bikin û di karkerên ku fikar dikin ka gelo gihîştina înternetê jî dê roja din berdewam bike. Encama herî giran a nebûna pêşerojê ew e ku mirovan ji asoyek hevpar qut dike. Her kesek vedikişe odeya xwe; odeyek bi fikar, hêrs, şerm û westandinê dorpêçkirî. Heta avakirina hevgirtinê jî di qadek wisa de dijwar dibe. Ji ber hevgirtin dem û baweriyê hewce dike; û di şert û mercên ku zîhniyeta rewşa awarte serdest e, hem dem û hem jî bawerî her ku diçe kêm dibe.

Çima ev bêpêşerojî venaguhere siyasetê?

Ji ber siyaseta fermî û carna jî muxalefeta navendî ya medyayê, li şûna ku pirsgirêkên rastîn ên civakî çareser bikin, krîzê vediguherînin qadek temaşekirinê. Her çend hikûmet bi berdewamî tekezî li ser vegotina ‘berxwedan’ û ‘berxwedanê’ dike jî, beşek ji muxalefeta bêbandor soza ‘rizgarkirina bilez’ dide. Lê belê, her du alî jî bi têra xwe li ser pirsa ka jiyana rojane çawa dikare were domandin û normalîzekirin nasekinin.

Di encama vê de, mirov di navbera du xalên dawî de asê mane: li aliyekî hikûmetek ku bi navê ewlehiyê jiyanê bi berdewamî disekinîne û li aliyê din jî, gotarên ji derve an ji marjînalên siyasî ku sozên zêde ji bo pêşerojê pêşkêş dikin lê nikarin mekanîzmayên guncaw ji bo derbaskirina krîzê pêşkêş bikin. Ew kesên ku di navbera van her du qutban de asê mane, bi kirê, enflasyon, girtin, qutbûnên ragihandinê û tirsa sibê re rû bi rû dimînin.

Nebûna pêşerojê; tê wateya malbatek ku neçar e ji bo dayîna kirêya xanî xwarinê kêm bike. Ev tê wateya xwendekarek ku ji bo xwendinê înterneta pêwîst tune ye, karkerek ku ji tirsa windakirina karê xwe xwepêşandanan nake, bajarek ku her dirûşmeyek hêvî dide di nav sîrenan û nûçeyên darvekirinan de winda dibe.

Di vê wateyê de, krîza ku Îran dijî ne tenê krîzeke rêveberiyê ye; di heman demê de krîzek dema civakî ye. Ew girtina demê ye ku diviyabû vebûbûya û guhertina pêşerojê bi rewşek awarte ya domdar û hesteke lezgîniyê ye.

Gelo hîn pêşerojek dikare bê avakirin?

Pirsa rast ev e. Li Îrana îro, pêşeroj kêmtir li ser sozên mezin û bêtir li ser vegerandina derfetên biçûk e: derfeta axaftinê, derfeta kombûnê, gihîştina înternetê ya belaş, ewlehiya aborî û derfeta bê tirs nefesgirtin.

Bêyî van derfetan, civak di çerxek girtî de dizivire: bindestî, xizanî, rizîbûn û jibîrkirin. Ev wateya rastîn a bêhêviya kolektîf e. Ji bo em ji vê rewşa bêçare derkevin, pêşî pêwîst e ku em qebûl bikin pirsgirêk ne tenê ‘bêbextîya dîrokî’ ye. Di bingeha pirsgirêkê de nêzîkatiyek rêveberiya rewşa awarte heye ku li ser krîzan geş dibe û ji hêviyê dûr dikeve. Heta ku ev çerx neyê şikandin, mirov dê jiyanê ne wekî mafek, wek demek demkî ku ji wan re hatiye dayîn, bidomînin.

Lê dîsa jî, jiyana bi hestek bêhnvedaneke demkî re yek ji girantirîn awayên hebûnê ye. Ji ber ew her tim tîne bîra mirov ku jiyan hîn bi rastî venegeriyaye.