مرکز خبر-  امروز چهارشنبه ۱۳ خرداد ۱۴۰۵ شمسی، درحالی‌که اول ژوئن در ده‌ها کشور جهان به عنوان «روز جهانی کودک» گرامی داشته می‌شود، نهادهای بین‌المللی هشدار می‌دهند که میلیون‌ها کودک همچنان قربانی جنگ، فقر، کار اجباری، آوارگی و محرومیت از آموزش هستند؛ کودکانی که به‌جای کلاس درس و بازی، در خیابان‌ها، اردوگاه‌ها و محیط‌های ناامن زندگی می‌کنند.

 

۲.۴ میلیارد کودک؛ اما نه با فرصت‌های برابر

اگرچه سازمان ملل متحد ۲۰ نوامبر را به عنوان «روز جهانی کودک» به رسمیت می‌شناسد، اما اول ژوئن همچنان در بسیاری از کشورهای اروپای شرقی، آسیای مرکزی و بخش‌هایی از آسیا یکی از شناخته‌شده‌ترین مناسبت‌های مرتبط با حقوق کودکان است.

بر اساس تازه‌ترین داده‌های صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، از جمعیت بیش از ۸.۳ میلیارد نفری جهان، حدود ۲ میلیارد و ۴۰۰ میلیون نفر را کودکان و نوجوانان زیر ۱۸ سال تشکیل می‌دهند. با این حال، شرایط زندگی این کودکان به‌شدت نابرابر است.

در حالی‌که بخشی از کودکان جهان در محیط‌هایی امن، با دسترسی به آموزش، فناوری و خدمات درمانی رشد می‌کنند، میلیون‌ها کودک دیگر درگیر فقر، سوءتغذیه، جنگ، آوارگی، خشونت و تبعیض هستند. بسیاری از آنان حتی به ابتدایی‌ترین امکانات آموزشی و بهداشتی دسترسی ندارند.

کاترین راسل، مدیر اجرایی یونیسف، طی ماه‌های اخیر بارها هشدار داده است که کودکان باید در کلاس‌های درس، زمین‌های بازی و محیط‌های امن رشد کنند، نه در اردوگاه‌های آوارگان، مناطق جنگی یا محیط‌های کاری خطرناک.

 

۱۳۸ میلیون کودک کار در جهان

یکی از مهم‌ترین بحران‌های مرتبط با حقوق کودکان، پدیده کار کودک است؛ مسئله‌ای که همچنان در بسیاری از کشورهای جهان ادامه دارد.

بر اساس آمار مشترک یونیسف و سازمان بین‌المللی کار، حدود ۱۳۸ میلیون کودک در جهان مشغول به کار هستند. از این تعداد، حدود ۵۹ میلیون نفر دختر و ۷۸ میلیون نفر پسر هستند. همچنین حدود ۵۴ میلیون کودک در مشاغل سخت و خطرناک فعالیت می‌کنند؛ مشاغلی که سلامت جسمی و روانی آنان را تهدید می‌کند و اغلب مانع ادامه تحصیل می‌شود.

اگرچه آمارها نشان می‌دهد میزان کار کودک در دو دهه گذشته کاهش یافته، اما نهادهای بین‌المللی می‌گویند سرعت این روند همچنان ناکافی است. در سال ۲۰۰۰ میلادی حدود ۲۴۶ میلیون کودک در جهان کار می‌کردند که ۱۷۱ میلیون نفر آنان در مشاغل خطرناک حضور داشتند.

گیلبرت هونگبو، مدیرکل سازمان بین‌المللی کار، هشدار داده است که بدون سرمایه‌گذاری گسترده دولت‌ها در آموزش، حمایت اجتماعی و مقابله با فقر، حذف کامل کار کودک در آینده نزدیک امکان‌پذیر نخواهد بود.

 

کشاورزی؛ بزرگ‌ترین محل اشتغال کودکان

طبق گزارش نهادهای بین‌المللی، بخش کشاورزی همچنان بزرگ‌ترین حوزه جذب کودکان کار در جهان است. پس از آن، مشاغل خدماتی، کارگاه‌های کوچک، کارخانه‌های غیررسمی و دست‌فروشی قرار دارند.

بسیاری از این کودکان ساعت‌های طولانی کار می‌کنند و در نتیجه از آموزش منظم بازمی‌مانند. کارشناسان حقوق کودک تاکید دارند محرومیت از تحصیل، یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای کار کودک است؛ زیرا چرخه فقر را در نسل‌های بعدی نیز تداوم می‌بخشد.

 

جنگ، آوارگی و نسلی که امنیت را تجربه نکرده است

جنگ و درگیری‌های مسلحانه همچنان یکی از اصلی‌ترین عوامل تهدیدکننده امنیت کودکان در جهان محسوب می‌شود. میلیون‌ها کودک در کشورهای درگیر جنگ، خانه، مدرسه و خانواده خود را از دست داده‌اند و بسیاری از آنان در اردوگاه‌های آوارگان یا مناطق ناامن زندگی می‌کنند.

سازمان جهانی بهداشت و یونیسف هشدار داده‌اند که جنگ، ناامنی، گرسنگی و مهاجرت اجباری نه تنها سلامت جسمی کودکان، بلکه سلامت روان آنان را نیز با تهدیدی جدی روبه‌رو کرده است.

کارشناسان می‌گویند کودکانی که در فضای جنگ و خشونت رشد می‌کنند، بیش از دیگران در معرض اضطراب، افسردگی، اختلالات روانی و ترک تحصیل قرار دارند؛ مسائلی که می‌تواند آثار بلندمدتی بر آینده جوامع برجای بگذارد.

 

وضعیت کودکان کار در ایران

در ایران نیز موضوع کودکان کار طی سال‌های اخیر به یکی از نگرانی‌های جدی فعالان اجتماعی و نهادهای مدنی تبدیل شده است. اگرچه آمار دقیقی از تعداد کودکان کار وجود ندارد، اما گزارش‌های مختلف نشان می‌دهد صدها هزار کودک به شکل مستقیم یا غیرمستقیم وارد بازار کار شده‌اند.

فقر، حاشیه‌نشینی، مهاجرت، بیکاری والدین و بحران‌های اقتصادی از مهم‌ترین عواملی هستند که در گسترش این پدیده نقش دارند. بسیاری از این کودکان در مشاغل غیررسمی، دست‌فروشی، زباله‌گردی، کارگاه‌های کوچک و مشاغل خیابانی فعالیت می‌کنند.

فعالان حقوق کودک هشدار می‌دهند که ادامه بحران اقتصادی و کاهش توان معیشتی خانواده‌ها، خطر افزایش شمار کودکان کار را بیشتر کرده است.

 

کودک‌همسری؛ بحرانی پنهان اما گسترده

در کنار کار کودک، پدیده کودک‌همسری نیز همچنان یکی از نگرانی‌های جدی نهادهای حقوق بشری محسوب می‌شود. ازدواج در سنین پایین اغلب با ترک تحصیل، محدود شدن فرصت‌های اجتماعی و افزایش آسیب‌های جسمی و روانی همراه است.

بر اساس داده‌های بین‌المللی، حدود ۱۶.۷ درصد از زنان ۲۰ تا ۲۴ ساله در ایران پیش از ۱۸ سالگی ازدواج کرده‌اند. کارشناسان می‌گویند ازدواج زودهنگام، به‌ویژه برای دختران، فرصت تجربه آموزش، استقلال فردی و مشارکت اجتماعی را محدود می‌کند و می‌تواند چرخه فقر و وابستگی را بازتولید کند.

 

شکاف دیجیتال؛ نابرابری تازه در عصر فناوری

در شرایطی که جهان با سرعت به سوی فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی حرکت می‌کند، شکاف میان کودکان برخوردار و محروم بیش از گذشته آشکار شده است.

در حالی‌که بخشی از کودکان جهان به ابزارهای پیشرفته آموزشی، اینترنت و فناوری‌های دیجیتال دسترسی دارند، میلیون‌ها کودک دیگر هنوز از ابتدایی‌ترین امکانات آموزشی محروم‌اند. نهادهای بین‌المللی هشدار داده‌اند که ادامه این روند می‌تواند نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی را در آینده عمیق‌تر کند.

 

آینده جهان به سرنوشت کودکان گره خورده است

روز جهانی کودک امسال بار دیگر این واقعیت را یادآوری می‌کند که کیفیت زندگی کودکان، تنها مسئله‌ای انسانی یا اخلاقی نیست، بلکه مستقیماً با آینده اقتصادی، اجتماعی و سیاسی جهان ارتباط دارد.

کارشناسان می‌گویند آموزش، سلامت، امنیت و رفاه ۲.۴ میلیارد کودک جهان، مسیر توسعه جوامع را در دهه‌های آینده تعیین خواهد کرد. با این حال، تا زمانی که میلیون‌ها کودک همچنان قربانی جنگ، فقر، کار اجباری، تبعیض و محرومیت از آموزش هستند، تحقق کامل حقوق کودکان همچنان یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های جامعه جهانی باقی خواهد ماند.

پیام اصلی روز جهانی کودک روشن است؛ هر کودک، فارغ از محل تولد، جنسیت، ملیت یا وضعیت اقتصادی، حق دارد در امنیت زندگی کند، آموزش ببیند و فرصت رشد و انتخاب آینده خود را داشته باشد.