جنگ اعلام‌نشده علیه زنان؛ آمارهایی که از تلفات جنگ‌های جهانی فراتر رفت
سالانه نزدیک به ۱۰۰ هزار زن قربانی خشونت مردانه می‌شوند و ۴۰ میلیون زن در چرخه تن‌فروشی گرفتارند. روژدا ییلدیز، پژوهشگر حوزه زنان، در این گفت‌وگو توضیح می‌دهد چرا در برابر خشونت سیستماتیکِ مدرن، «تشکل‌یابی» تنها سپر دفاعی زنان است.
مَمیهان هیلبین زَیدان
وان- خشونت چندبُعدی علیه زنان، روزبه‌روز شکلی خشن‌تر و عریان‌تر به خود می‌گیرد. آنچه در این میان بیش از همه نادیده گرفته می‌شود، کلیشه‌های زیبایی و زیبایی‌شناختی است که به زنان تحمیل می‌شود. با دستاوردهای سرمایه‌داری، هر روز ظاهر فیزیکی جدیدی به زنان دیکته می‌شود و خشونت علیه زنانی که به اندازه کافی «زیبا» و «اغواگر» به نظر نمی‌رسند، تقریباً حق مسلم تلقی می‌شود. در کنار این‌ها، زبانی که خشونت را عادی‌سازی می‌کند، در جایی که باید از دگرگونی و تغییر مرد سخن گفت، خشونت را به عنوان امری طبیعی برای مرد بازنمایی می‌کند. خشونت با عادی‌سازی و پیش‌پاافتاده جلوه دادن، به بخشی از نظام حاکم و هویت مرد تبدیل می‌شود؛ چرا که این نگاه به جامعه تزریق می‌شود که «نظام، مردانه است و لازمه مرد بودن، خشونت است». نتیجه این تفکر، زن‌کشی‌های بی‌پایان، سوق دادن زنان به تن‌فروشی، خشونت سیستماتیک و کشیده شدن دامنه تجاوزهای جنسی حتی به سنین کودکی است.
روژدا ییلدیز، عضو هیئت تحریریه نشریه «ژنئولوژی» ، با تأکید بر اینکه خشونت متعلق به یک جنسیت خاص نیست، بر ضرورت تغییر و دگرگونی مردان انگشت گذاشت. او در آستانه ۲۵ نوامبر (روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان)، ابعاد و نقطه‌ای را که خشونت علیه زنان به آن رسیده است، مورد ارزیابی قرار داد.
«هر نظامی پیش از هر چیز، رابطه زن و مرد را تنظیم می‌کند»
روژدا ییلدیز با بیان اینکه خشونت علیه زنان پدیده‌ای نوظهور نیست، به بافتاری تاریخی اشاره کرد که قدمتی چند هزار ساله دارد. او گفت: «ما درباره بازه‌ای ۱۵ هزار ساله سخن می‌گوییم که از آغاز زندگی جمعی بشر تا امروز امتداد یافته است. به همین دلیل، این پدیده‌ای پیچیده، دشوار برای حل‌وفصل و بسیار ریشه‌دار است؛ آن‌قدر ریشه‌دار که به سازوکاری تبدیل شده که در آن حتی زنان، سیلی خوردن را کتک محسوب نمی‌کنند و آن را امری بسیار عادی، ساده و پیش‌پاافتاده می‌بینند. بی‌تردید هر نظام جدیدی که بر سر کار آمده، بر اساس الگوی ایدئولوژیک خود از خشونت برای بازطراحی روابط زن و مرد بهره برده است. دوران‌های اسطوره‌ای این را نشان می‌دهند. در ادیان نیز آیات و حوزه‌های اجرایی وجود دارد که روابط زن و مرد را با ریزترین جزئیات تنظیم کرده‌اند. فلسفه و علم نیز همین‌گونه بوده‌اند. هر نظام جهانی و اجتماعی تازه‌ای که پا به عرصه گذاشته، نخست رابطه زن و مرد را سامان داده و پیش از هر چیز تعیین کرده که زن چگونه باید باشد و مرد چگونه.»
«سالانه نزدیک به ۱۰۰ هزار زن به قتل می‌رسند»
روژدا ییلدیز یکی از بزرگ‌ترین موانع امروز را تهی شدن گفتمان آزادی از معنا دانست و با اشاره به اینکه از دیدگاه نظام سرمایه‌داری، زنان، مردان و کودکان «آزاد» تلقی می‌شوند، افزود: «زیرا به فرد گفته می‌شود که میدان عمل بی‌حدوحصری داری و تا زمانی که به حق دیگری آسیب نزنی، می‌توانی هر کاری دلت می‌خواهد انجام دهی. اما این تنها یک زرق‌وبرق و آرایش است که سرمایه‌داری برای لاپوشانی ماهیت خود و پنهان کردن سازوکارهای پنهان خشونت به کار می‌برد. امروز در جهان خشونتی هولناک اعمال می‌شود. هر سال نزدیک به ۱۰۰ هزار زن بر اثر خشونت مردانه کشته می‌شوند؛ رقمی که از آمار تلفات جنگ‌های جهانی نیز فراتر است. این جنگی است که هم‌اکنون علیه زنان در جریان است. از حدود ۴۰ میلیون زنی سخن گفته می‌شود که به تن‌فروشی کشانده شده‌اند که نزدیک به ۸۰ درصد آن‌ها بین ۱۳ تا ۲۳ سال سن دارند. از سوی دیگر، شاهد انفجار وحشتناکی در صنعتی به نام پورنوگرافی هستیم. سرمایه‌داری تمام این خشونت‌ها را در صنایع تن‌فروشی و مواد مخدر به سرمایه برای خود تبدیل کرده است. اینکه امروز این صنایع چنین مشتریان فراوانی دارند یا انسان‌ها ربوده می‌شوند و به اجبار وارد این کارها می‌شوند، به ویترینی تبدیل شده تا آنچه را در پسِ پرده دروغِ بزرگِ "خانواده‌های آرام، امن و سرشار از عشق" می‌گذرد، پنهان کند.»
مجازات زن
روژدا ییلدیز با جلب توجه به آمار بالای ربوده شدن زنان و کودکان در جهان در هر سال و با یادآوری پرونده جزیره «اپستین»، تصریح کرد: «اپستین تنها نمونه‌ای است که توانستیم پیدایش کنیم یا برملا شد. زنان و کودکان به ابژه‌هایی برای لذت نظام مردسالار، امیال جنسی تحریک‌شده و هولناک ثروتمندان و ارضای مردانگیِ سرمایه‌داران بزرگ‌تر تبدیل می‌شوند. باید این واقعیت را دید. خشونت پدیده‌ای نیست که در قرن بیست‌ویکم با سرمایه‌داری و دنیای مدرن حل شده یا از میان رفته باشد؛ تنها به شدت بزک شده و از بیرون دیده نمی‌شود. در قوانین حمورابی که از نخستین قوانین شناخته‌شده تاریخ است، ماده‌ای وجود دارد که می‌گوید: "اگر زنی چند متر از خانه‌اش دورتر برود، شوهرش حق دارد او را کتک بزند"؛ این مجازات اوست. یا در بخش‌هایی از برخی متون دینی که این‌گونه تفسیر می‌شوند، وقتی زنی مرتکب خطایی می‌شود، مرد حق مجازات او را دارد. در رابطه مجازات، زن به عنوان یک سوژه بی‌پناه در میان است. در نظام جدید و در وضعیت مدرن ۱۵۰ سال اخیر جهان، تمام قوانین اساسی و نظام‌های حقوقی می‌گویند "زن و مرد برابرند". پس چگونه در دل این نظام به ظاهر برابر، هنوز هم چنین جنایت‌های گسترده‌ای علیه یک جنسیت رخ می‌دهد؟ اعتراض ما باید تا حدی متوجه این تناقض باشد. خودِ این جنسیت، بدنش، احساسش و اندیشه‌اش زیر حمله‌ای بسیار سهمگین قرار دارد.»
سرمایه‌داری که بر دوش زنان استوار است
ییلدیز با اشاره به اینکه دهه‌های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ دوران اوج‌گیری چشمگیر جنبش‌های زنان بود، توضیح داد که با آغاز دهه ۲۰۰۰، نظام حاکم بلافاصله دست به ضدحمله زد. او با تأکید بر تلاش نظام برای هضم حقوق به دست آمده زنان در درون خود گفت: «سیستم تلاش کرد با توافق‌نامه‌های بین‌المللی، کنوانسیون‌ها و طرح‌های حمایتی مالی، آن خیزش‌های رادیکال را در چارچوب قانون بگنجاند و خنثی کند. اما امروز، به رغم آن تلاش‌ها، در برابر پروفایل زنانی که صدایشان کم‌رمق‌تر شده و بیشتر مرعوب شده‌اند، نظامی را بنا نهاده‌اند که در آن حتی یک سانتی‌متر از دور چشم زن نیز به پول تبدیل می‌شود. امروز در جهان، بیشترین سود را برای سرمایه، صنایع لوازم آرایشی، تن‌فروشی، پورنوگرافی و مد به ارمغان می‌آورند؛ صنایعی که همگی بر بستر بدن زن می‌چرخند. در تن‌فروشی و پورنوگرافی، با درک جنسیِ پیوسته تحریک‌شده روبه‌رو هستیم. زنان از نقاط مختلف جهان ربوده می‌شوند، پاسپورت‌هایشان ضبط می‌شود، به اجبار به تن‌فروشی واداشته می‌شوند، از آن‌ها فیلم‌برداری می‌شود و به وضعیتی می‌رسند که دیگر هرگز نمی‌توانند نزد خانواده‌هایشان بازگردند؛ و پیوسته بر سر این فاجعه، بازاری پررونق و چرخه‌ای از پول در جریان است.»
مبارزه سازمان‌یافته، یک ضرورت است
عضو هیئت تحریریه نشریه ژنئولوژی با تأکید بر اینکه بدن زن به شکلی مستقیم و بی‌پرده هدف قرار گرفته است، خاطرنشان کرد که افزون بر بدن، دنیای درونی، معنویت و جهانِ معنای زن نیز آماج حمله قرار دارد. او سخنانش را چنین ادامه داد: «جنون وحشتناکی در عرصه مد و لوازم آرایشی به راه افتاده است. می‌خواهند زنان را وارد بازار مصرفی کنند که در آن هر لحظه بیشتر به کالا و شیء تبدیل می‌شوند. جراحی‌های زیبایی وحشتناک، بوتاکس‌ها... هیچ‌کس از آسیب‌های این‌ها به سلامت انسان سخن نمی‌گوید؛ هیچ‌کس از تأثیرات روانی آن‌ها بر بدن انسان حرفی نمی‌زند. اما در دنیایی که کودکان ۱۴ و ۱۵ ساله خواهان جراحی زیبایی هستند، همه باید بنشینند و عمیقاً بیندیشند. آیا زنان واقعاً آزادند؟ آیا زنان از بدن خود راضی و خوشحال‌اند؟ آیا در دنیایی زندگی می‌کنند که در آن احساس خوبی دارند؟ باید ببینیم که در میانه روندی بسیار بحرانی قرار داریم. بی‌شک همه این‌ها در پیوندی تنگاتنگ با یکدیگر رشد می‌کنند. در ۱۰ سال گذشته در سراسر جهان، از جمله در کشورهای اروپایی، کاهش بسیار جدی در نرخ مشارکت و نمایندگی زنان در سیاست رخ داده است. با نظام مردسالار و سرمایه‌داری روبه‌رو هستیم که در برابر حقوق کسب‌شده زنان گارد گرفته و می‌کوشد آن‌ها را در همه عرصه‌ها به حاشیه براند. در برابر این وضعیت، باید خشونت را بیش از پیش نمایان کرد؛ اما دیگر همه ما باید درک کنیم که مبارزه علیه خشونت، ناگزیر باید "سازمان‌یافته" باشد.»
روژدا ییلدیز با بیان اینکه سخن گفتن علیه خشونت و رد کردن آن به تنهایی موضعی بسیار ارزشمند است، اما در برابر توحش موجود بسیار ناکافی است، بار دیگر یادآور شد که در سال‌های اخیر حمله‌ای بسیار جدی علیه دستاوردهای زنان در جریان است و گفت: «در ۲۵ نوامبر امسال نیز باید هم خشونت‌های پنهان‌شده در پسِ پرده را عیان کنیم و هم درباره روش‌های مبارزه با آن به گفت‌وگو بنشینیم.»
«بزرگ‌ترین دفاع مشروع، سازمان‌یابی است»
روژدا ییلدیز با اشاره به اینکه «دفاع مشروع» یکی از مسائلی است که زنان سال‌هاست درباره آن بحث می‌کنند، تصریح کرد که آن‌ها هرگز دفاع مشروع را به معنای کتک زدن طرف مقابل یا اعمال خشونتی دیگر تعریف نکرده‌اند: «ما دفاع مشروع را در گام نخست به عنوان "خودآگاهی" تعریف کردیم. به همین دلیل همواره آن را در پیوند با مفهوم "خودبودن" به بحث گذاشتیم. زن کیست؟ زن چیست؟ چگونه می‌خواهد زندگی کند؟ چه جهانِ احساسی و فکری دارد؟ ما درک این پرسش‌ها را بسیار حیاتی می‌دانیم. بی‌گمان، دستاورد این آگاهی نیز "سازمان‌یابی" است. باید دید که سازمان‌یابی زنان و همبستگی زنانه، بزرگ‌ترین دفاع مشروع است. قطعاً کنش‌های فردی زنان و سازوکارهای دفاعی شخصی آن‌ها در دورانی که خشونت تا این حد فزونی یافته، بسیار مهم است؛ اما تا زمانی که این‌ها را به یک مبارزه سازمان‌یافته زنانه تبدیل نکنیم، در حد موفقیت‌های پراکنده و موردی باقی خواهند ماند. همین حالا به خیابان‌ها برویم؛ هر زنی به شکلی خشونت می‌بیند. این مسئله یک یا دو نفر نیست. یکی خشونت روانی می‌بیند، یکی در معرض تجاوز زناشویی است و دیگری کتک می‌خورد. این وضعیت تنها با یک نیروی سازمان‌یافته قابل تغییر است و تنها با قدرتی متشکل می‌توان در برابرش ایستاد. بنابراین، مقوله دفاع مشروع را باید نخست به عنوان خودآگاهی، تعریف زن و درک او با تاریخ، فرهنگ و هستی‌اش آشکار کرد و سپس آن را به یک تشکل و سازمان‌یابی تبدیل نمود.»
«خشونت دیگر برای زنان عادی نیست»
ییلدیز با تأکید بر اینکه در دورانی به سر می‌بریم که توانمند شدن زنان برای دفاع فردی از خود نیز بسیار حائز اهمیت است، به ناامنی زنان در خیابان‌ها، خانه و محیط بیرون اشاره کرد. او با بیان اینکه زنان باید بدانند بهره‌گیری از دفاع مشروع حق مسلم آن‌هاست، گفت: «پرونده‌های زنانی وجود دارد که به دلیل تحمل خشونت، همسر خود را به قتل رسانده‌اند. با این پرونده‌ها طوری برخورد می‌شود که گویی هر فردی فرد دیگری را کشته است؛ در حالی که این زنان تنها برای زنده ماندن دست به این کار زده‌اند. آن‌ها در چارچوب نظام حقوقی، در مقام دفاع مشروع این کار را انجام داده‌اند. اما قانون برای پذیرش دفاع مشروع شرط می‌گذارد که در همان لحظه درگیری، طرف مقابل تهدید جانی متوجه شما کرده باشد؛ در حالی که این زن ۳۰ سال است که با تهدید جانی زندگی می‌کند و این تهدید محدود به یک لحظه نیست. از این رو، پیش از هر چیز آگاهی، و در کنار آن دفاع از خود و سازمان‌دهی این دفاع در تمام عرصه‌های زندگی ضروری است. باید از این ادراکِ برساخته نظام مردسالار خارج شد. خشونت دیگر برای زنان عادی نیست. نباید در این ذهنیت ماند که سیلی را حتی کتک هم حساب نکنیم و بگوییم "به این طرف صورتت زد، آن طرف را هم جلو ببر". خشونت مفهومی در تضاد با خودِ انسان، طبیعت، آزادی و هستی اوست و این مفاهیم هرگز در کنار هم جمع نمی‌شوند. به همین دلیل، ما این موضوع را به عنوان آگاهی‌بخشی و سازمان‌یابی علیه هر نوع خشونتی پیگیری می‌کنیم.»
«خشونت و مقاومت»
روژدا ییلدیز محورهای اصلی شماره ماه نوامبر نشریه ژنئولوژی را که به موضوع «خشونت و مقاومت» اختصاص یافته، این‌گونه تشریح کرد: «ما هنگام تدوین پرونده "خشونت و مقاومت" در نشریه ژنئولوژی، خشونت را صرفاً در چارچوب تعریف مستقیم "خشونت مردانه" بررسی نکردیم. تلاش کردیم پرونده‌ای ببندیم که در آن هستی انسان را در پیوند با خشونت در طبیعت، خشونت میان انسان و طبیعت، و جایگاه خشونت در طبیعت اول و طبیعت دوم انسان درک کنیم. چرا که در بنیاد، خشونت نمی‌تواند ویژگی ذاتی یک جنسیت باشد؛ خشونت نمی‌تواند پدیده‌ای مختص مرد باشد. امروزه با ساختاری که بنا شده، مردان گرایش بیشتری به آن دارند، اما این بخشی از سرشت، شخصیت و هستی آن‌ها نیست. بنابراین، در اساس باید روابط اجتماعی خود را به شکلی عاری از خشونت درآوریم. آن‌قدر به حل کردن مسائل با خشونت عادت داده شده‌ایم که افراد بلافاصله بر سر هم فریاد می‌کشند و خشمگین می‌شوند. دیگر مفهومی به نام "رضایت" و "مدارا" باقی نمانده و شیوه‌های ارتباط انسانی به دست نظام سرمایه‌داری تحقیر و زخمی شده است. از همین رو معتقدیم تغییر، در بنیاد از روابط انسانی آغاز می‌شود.»
«برون‌رفت از نظام موجود، مسئله هر دو جنسیت است»
روژدا ییلدیز با اشاره به ضرورت زدودن خشونت به عنوان یک امر ساده و روزمره از حیات اجتماعی، بر نیاز به ساختارهای نهادی برای تحقق این هدف تأکید کرد و گفت: «بله، باید افراد را دگرگون کرد و کاری کرد که گام‌های بیشتری در این مسیر بردارند؛ اما بی‌تردید مدیریت‌های محلی، احزاب سیاسی و جنبش‌های مستقل زنان کارهای بسیار زیادی می‌توانند در این زمینه انجام دهند. امروز به‌ویژه در باکورکوردستان و سایر بخش‌های کوردستان، بحث بر سر "کمون" در جریان است. ما در طول این شماره نشریه، کمون را در اصل به عنوان یک شیوه زندگیِ عاری از خشونت تعریف کردیم. آیا آنچه کمون می‌نامیم می‌تواند شکلی از زیستِ مشترک و تهی از خشونت باشد؟ این امر هم برای کودک، هم برای حیوان، هم برای زن و هم برای مرد صادق است. و بی‌شک مسئله اصلی ما، دگرگونی مرد است. تغییر و تحول مسئله‌ای دشوار است، اما من معتقدم همه مردان باید بحث‌هایی را که در نشریه ژنئولوژی درباره مردانگی و خشونت مطرح شده، مطالعه کنند. مردِ آزاد کیست؟ در مسیر مردانگیِ آزاد چه باید کرد و از کجا باید آغاز کرد؟ ما این مباحث را نیز در نشریه پیش بردیم؛ زیرا هرگز خشونت را به ذات یک جنسیت نچسبانده‌ایم و آن را یک مسئله سیستمی دانسته‌ایم. به طور طبیعی، برون‌رفت از این نظام نیز باید مسئله و دغدغه هر دو جنسیت باشد. ما بیشتر حول این محورها به گفت‌وگو پرداختیم.»