از کوههای کوردستان تا سفرههای پاییزی؛ روایت گیاهان بهاری
گیاهانی که زنان کورد در بهار از کوههای کوردستان جمع میکنند، پس از خشک شدن برای ماههای سرد سال نگهداری میشوند. این سنت قدیمی، بخشی از دانش بومی و فرهنگ غذایی است و برای برخی زنان روستایی، درآمدی فصلی نیز به همراه دارد.
مهربان سلام
سید صادق- با نزدیک شدن پاییز، بخشی از گیاهانی که زنان کورد در ماههای بهار از دشت و کوهستان جمعآوری کردهاند، حالا پس از شستوشو و خشک شدن، راهی سفرههای پاییزی و زمستانی خانوادهها میشوند. جمعآوری و نگهداری این گیاهان، تنها راهی برای ذخیره مواد غذایی نیست؛ بلکه بخشی از یک سنت قدیمی و دانش بومی است که نسلبهنسل میان زنان منتقل شده است.
بسیاری از زنان، بهویژه در مناطق روستایی، در فصل بهار به جمعآوری گیاهان خودرو میپردازند؛ بخشی از آنها تازه مصرف میشود و بخشی دیگر با روشهای مختلف خشک یا نگهداری میشود تا در فصلهای سرد سال مورد استفاده قرار گیرد. به این ترتیب، بخشی از عطر و طعم بهار تا ماههای پاییز و زمستان روی سفره خانوادهها باقی میماند.
از بهار تا فصلهای سرد
گیاهان بهاری برای زنان تنها محصولات طبیعی نیستند، بلکه بخشی از فرهنگ و دانش بومی به شمار میروند. خشک کردن این گیاهان راهی است برای حفظ طعم، عطر و خاطرات فصل بهار و استفاده از آنها در ماههای دیگر سال.
کاری که زنان در جمعآوری، جداسازی و خشک کردن گیاهان انجام میدهند، تنها فعالیتی خانگی نیست؛ این فرایند بخشی از انتقال دانش درباره طبیعت، حفظ سنتهای غذایی و استفاده از محصولات محلی است. در برخی مناطق، جمعآوری و فروش این گیاهان همچنین به منبع درآمدی فصلی برای زنان و خانوادههای روستایی تبدیل شده است.
از دشت و کوهستان تا سفره و خوان
گیاهان بهاری بسته به منطقه و نوع خاک متفاوتاند. برخی از آنها مانند سبزی تازه در غذا استفاده میشوند، برخی برای تهیه سوپ و غذاهای محلی و برخی دیگر نیز در انواع غذاهای کردی کاربرد دارند.
زنانی که این گیاهان را جمعآوری میکنند، اغلب بر اساس تجربه سالهای گذشته میدانند هر گیاه چیست، کدامیک برای مصرف خوراکی مناسب است و کدام را نباید استفاده کرد. این دانش نیز در بسیاری از موارد از والدین به نسلهای بعد منتقل شده است.
پری امینی، که از سنه در روژهلات کوردستان به باشور کوردستان آمده است، درباره ویژگیهای گیاهان بهاری به ما گفت: «از سنه آمدهام و این گیاهان بهاری را با خودم آوردهام. برای نمونه، این یکی زعفران است. آب آن یک داروی طبیعی است و برای التهاب معده و گلو استفاده میشود. از آن بهعنوان چای و همچنین در غذاهایی مانند نان، کوفته و برنج استفاده میکنیم و میتوان آن را در انواع غذاها به کار برد.
گلباخی و گلهيرو را هم برای زمستان و برای سرماخوردگی و سرفه مانند چای مصرف میکنیم. همه اینها مفید هستند. پونه نیز برای سردرد و معده به صورت چای استفاده میشود. اکنون از آن در غذاهایی مانند باقلا هم استفاده میکنیم.
گزنه را همه میشناسند. یکی از دخترانم پزشک است و میگوید گزنه قند و چربی را کاهش میدهد و به صورت چای مصرف میشود. آب زعفران هم آماده میشود و تهیه آن دشوار نیست؛ در برنج رنگ زیبایی ایجاد میکند و برای غذاهای مختلف قابل استفاده است.»
«محصولات طبیعیاند و از کوهستان به دست میآیند»
او در ادامه گفت: «آب بِرسیله را خودم درست کردهام و برای انواع غذاها و برای سلامتی مفید است. آنقدر طبیعی است که میتواند یک سال بماند و خراب نشود. سرکه سیب هم طبیعی است و هم قند و هم چربی را کاهش میدهد. اینها محصولات خودِ فرهنگ کوردی هستند و عسل کوردی هم کاملاً طبیعی است و از کوهستان به دست میآید.»
پری امینی در پایان سخنانش گفت: «این محصولات بومی ضرری ندارند و مفید هستند. اگر بدانید، ما در سنه به جای چای از این گیاهان استفاده میکنیم و کمتر چای مینوشیم، چون چای برای معده خوب نیست، اما این گیاهان مفیدند.
شیوه خشک کردن این گیاهان هم روش خاص خود را دارد. در خانه، آنها را روی پارچه بزرگی پهن میکنیم، بهخوبی میشوییم و روی پارچه پخش میکنیم. نباید روی هم قرار بگیرند تا زرد یا خراب نشوند؛ باید بهصورت گسترده و جدا از هم چیده شوند. این کار باید در سایه انجام شود تا طعم و عطر گیاه از بین نرود. وقتی گیاه کاملاً خشک شد، قابل استفاده و دارای خاصیت خواهد بود.»