آذر عظیما؛ صدای پیشگام اصفهان در سکوت رفت
آذر عظیما، نخستین زن آوازخوان اصفهان و از چهرههای آغازین برنامههای «گلها»، در ۹۹ سالگی درگذشت؛ هنرمندی که صدایش روزگاری از رادیو ایران شنیده میشد، اما نام و میراثش کمتر از آنچه سزاوار بود در حافظه رسمی فرهنگ ایران ثبت شد.
مرکز خبر- آذر عظیما، خواننده پیشگام موسیقی ایرانی و از نخستین زنانی که آوازش از اصفهان به رادیو ایران و برنامههای ماندگار موسیقی رسید، در ۹۹ سالگی درگذشت. مرگ او در حالی رخ داد که نام و صدای این هنرمند، با وجود نقش مهمش در شکلگیری بخشی از تاریخ آواز زنان در ایران، سالها کمتر از جایگاهی که شایسته آن بود مورد توجه قرار گرفت.
آذرمیدخت عظیما سراجپور، که با نام هنری آذر عظیما شناخته میشد، روز دوم تیرماه ۱۴۰۵ درگذشت. او متولد سال ۱۳۰۶ در اصفهان بود و از او به عنوان نخستین بانوی آوازخوان این شهر یاد میشود.
از اصفهان تا رادیو ایران
آذر عظیما فعالیت هنری خود را از سال ۱۳۳۳ با رادیو ایران آغاز کرد؛ دورهای که رادیو نقشی تعیینکننده در معرفی موسیقیدانان، خوانندگان و آثار تازه به مخاطبان سراسر کشور داشت. ورود او به این فضا، برای یک زن آوازخوان از اصفهان، تنها آغاز یک مسیر هنری نبود؛ بلکه بخشی از حضور پررنگتر زنان در عرصه موسیقی حرفهای ایران را نیز نمایندگی میکرد.
نخستین اثر او ساختهای از یکی از موسیقیدان و نوازنده برجسته ایرانی، با شعری از ابوالحسن ورزی بود. همکاری با چهرههایی چون صبا، جایگاه آذر عظیما را از همان سالهای نخست در میان هنرمندان فعال موسیقی رادیویی تثبیت کرد.
صدایی در برنامههای ماندگار «گلها»
آذر عظیما از نخستین هنرمندانی بود که در مجموعه برنامههای «گلها» حضور یافت؛ مجموعهای که در تاریخ موسیقی رادیویی ایران، جایگاهی ویژه دارد و بسیاری از خوانندگان، نوازندگان و آهنگسازان برجسته در آن آثار ماندگاری ارائه کردند.
او نخستین برنامه «یک شاخه گل» را با همراهی ویولن و سنتور اجرا کرد. حضور او در این برنامهها، بخشی از کارنامهای است که نشان میدهد زنان خواننده در دهههای میانی سده گذشته، با وجود محدودیتهای اجتماعی و فرهنگی زمانه، توانستند سهمی مؤثر در تولید و ثبت موسیقی ایرانی داشته باشند.
آذر عظیما در ادامه فعالیت هنری خود، آثار متعددی را در برنامه «گلهای صحرایی» و دیگر برنامههای رادیویی اجرا کرد. این اجراها، صدای او را به مخاطبانی فراتر از اصفهان رساند و نامش را در کنار هنرمندانی قرار داد که موسیقی کلاسیک و رادیویی ایران را در آن دوره شکل دادند.
«راه شیراز»؛ یادگار یک همکاری هنری
قطعه «راه شیراز» از شناختهشدهترین آثار آذر عظیما به شمار میرود. این اثر با ارکستر فارابی و به رهبری همسر او، مرتضی حنانه، آهنگساز و رهبر ارکستر، اجرا شد.
همکاری آذر عظیما و مرتضی حنانه، پیوندی میان آواز او و جریان موسیقی ارکسترال ایران بود؛ جریانی که در آن سالها تلاش میکرد با بهرهگیری از سازبندی و ساختارهای تازه، موسیقی ایرانی را در قالبهایی گستردهتر عرضه کند.
درگذشت آذر عظیما، تنها فقدان یک خواننده نیست؛ بلکه یادآور بخشی از تاریخ موسیقی زنان در ایران است که بسیاری از چهرههای آن، با وجود نقش تعیینکنندهشان، در روایتهای رسمی و عمومی کمتر دیده و شنیده شدهاند. صدای آذر عظیما اما در آثار بهجامانده از رادیو و برنامههای موسیقایی آن دوره، همچنان بخشی از حافظه فرهنگی ایران باقی خواهد ماند.