زنی میان دادگاه و صحنه؛ تلاش یک وکیل یمنی برای آگاهی حقوقی زنان
فاطمه نور، وکیل دادگستری، بازیگر و فعال رسانهای در عدن، از پیوند میان هنر و قانون برای افزایش آگاهی زنان درباره حقوقشان استفاده میکند. او از شکاف میان قانون و عرف، چالشهای زنان در دادگاهها، خشونت علیه زنان و ضرورت اصلاح قوانین در یمن میگوید.
فاطمه رشاد
عدن- در جامعهای که عرفها با قوانین درهمآمیختهاند و گاهی حقوق افراد پشت دیوار ناآگاهی از قانون پنهان میماند، زنانی استثنایی ظهور میکنند که از چندین استعداد خود بهعنوان ابزاری برای تغییر استفاده میکنند. فاطمه نور، وکیل، بازیگر، فعال رسانهای و رئیس ابتکار «سهامالخیر»، نمونهای از زن عدنی است که نبردهای بسیاری را پشت سر گذاشته است؛ از راهروهای تاریک دادگاهها تا صحنه زنده و پرجنبوجوش تئاتر.
این وکیل درباره پیوند میان هنر و قانون سخن میگوید، شکافهای حقوقی که زنان با آن روبهرو هستند را آشکار میکند و راهکاری برای رسیدن به عدالتی ارائه میدهد که قربانیان را حمایت کند و با تحولات زمانه همراه باشد.
پیوند هنر و قانون
فاطمه نور درباره چگونگی جمع میان زبان سخت و رسمی قانون با زبان خلاقانه تئاتر میگوید هنر، آموزش، رسانه و قانون همگی وجوه یک هدف مشترک هستند و آن انسان است.
او میگوید: «صحنه تئاتر، راهی برای ارتباط مستقیم و صادقانه میان بازیگر و مخاطب است و به همین دلیل توانایی انتقال پیامهای انسانی و حقوقی را بسیار سریعتر از متنهای خشک قانونی دارد.»
او از آغاز فعالیت خود یاد میکند و میگوید: «زمانی که دانشجوی دانشکده حقوق بودم، نخستین نمایشنامهام را نوشتم و کارگردانی کردم که درباره ازدواج کودکان بود. میخواستم نشان دهم چگونه قانون و جامعه میتوانند برای تحقق عدالت درباره زنان و تغییر آگاهی جمعی در کنار هم قرار گیرند. از همانجا فهمیدم که رسانه حقوقی و برنامههای آگاهیبخشی که قوانین مدنی، کیفری و قوانین مربوط به خانواده را ساده توضیح میدهند، پل واقعی برای تنظیم رابطه میان شهروندان و دستگاه قضایی هستند.»
از کلاسهای دانشگاه تا پروندههای تجاوز
مسیر زندگی فاطمه نور هموار نبوده است. او در سال چهارم دانشگاه با واقعیت تکاندهنده پروندههای جنایی روبهرو شد؛ زمانی که در پژوهش و نگارش پروندهای درباره «تجاوز و قتل» مشارکت کرد؛ پروندهای که نگاه او به حرفه وکالت را تغییر داد.
او میگوید در آن پرونده دید چگونه برخی مجرمان از خلأهای قانونی استفاده میکنند و چگونه گاهی یک وکیل میتواند با وجود سنگینی جرم، باعث تبرئه یک متهم شود.
این تجربه باعث شد پس از فارغالتحصیلی بلافاصله وارد دستگاه قضایی نشود و مدتی در حوزه آموزش فعالیت کند. او میگوید: «احساس کردم برای شناخت بهتر مردم، درک ذهنیت آنها و شیوه ارتباط با شخصیتهای مختلف، به تجربه بیشتری نیاز دارم. رسانه، تئاتر و آموزش، همگی به شکلگیری شخصیت حرفهای یک وکیل کمک کردند. قضاوت به نمایش ظاهری یا جزئیاتی مانند آرایشهای اغراقآمیز نیاز ندارد، بلکه به گفتوگویی متین و شخصیتی قانعکننده نیاز دارد که قاضی و طرف مقابل را وادار به احترام کند.»
آشفتگی مفاهیم و حقوقی که زنان نمیشناسند
فاطمه نور درباره نبود آگاهی حقوقی در جامعه میگوید بسیاری از زنان و خانوادهها با مفاهیم قانونی آشنایی ندارند. یکی از این موارد مفهوم «ولی امر» است.
او توضیح میدهد: «بسیاری نمیدانند که اگر ولی زن بدون دلیل شرعی مانع ازدواج او با فردی شایسته شود، قانون از زن حمایت میکند و او میتواند با طرح دعوایی که به "عضل ولی" معروف است، از دادگاه بخواهد ولایت را به آن منتقل کند و عدالت اجرا شود.»
او اضافه میکند که ناآگاهی درباره مفهوم «اهلیت» در زمینههای تجاری، کیفری و سن قانونی نیز گسترده است. همچنین بسیاری از شهروندان حتی با شیوه ثبت شکایت در دادسرا آشنا نیستند.
او درباره مفهوم وکالت نیز میگوید: «وکالت یک عنوان کلی نیست؛ باید میان وکیل کیفری، تجاری، اداری یا کار و همچنین مشاور حقوقی یک نهاد دولتی یا اجتماعی تفاوت قائل شد.»
رسانه و سادهسازی قانون
فاطمه نور که تجربه فعالیت رادیویی نیز دارد، معتقد است رادیو گاهی تأثیر بیشتری از تلویزیون دارد، زیرا دسترسی به آن برای مخاطب آسانتر است.
او از شیوه سنتی ارائه مطالب حقوقی انتقاد میکند و میگوید: «بسیاری از مجریان با زبانی خشک و پیچیده صحبت میکنند که باعث خستگی مخاطب میشود. در برنامه حقوقی خودم که در دو فصل با استقبال زیادی روبهرو شد، تلاش کردم اطلاعات را کوتاه، سریع و ساده ارائه کنم. حتی در فصل اول از قالب طنز برای سادهسازی مطالب حقوقی استفاده کردم تا به ذهن و قلب شهروندان عادی نزدیکتر شود.»
مادری با دستمزد و حقوق زنان مطلقه
فاطمه نور درباره حقوق زنان مطلقه که بسیاری از آنها از آن بیخبرند، میگوید: «زن از نظر قانونی حق دارد برای شیردهی به کودک خود تا دو سال و همچنین نگهداری از او، درخواست دستمزد کند. همچنین حق دریافت نفقه معوقه، اجرتالمثل، و مسکن مناسب برای تربیت فرزندان را دارد.»
او تأکید میکند بسیاری از زنان تنها به مبلغ اندکی برای هزینه کودک اکتفا میکنند، در حالی که این مبلغ حتی هزینه لباس، آموزش و درمان را نیز پوشش نمیدهد.
با وجود وجود قوانین حمایتی، فاطمه نور میگوید در دادگاهها گاهی عرفهای قبیلهای بر قانون غلبه پیدا میکنند.
او میگوید: «گاهی زن با این واقعیت روبهرو میشود که برخی قضات به جای قانون، عرفهای قبیلهای را ملاک قرار میدهند؛ در حالی که قانون تنها در برخی موارد خاص اجازه داوری عرفی را داده و آن را در موضوعاتی مانند ازدواج، نسب و طلاق محدود کرده است. این تداخل میان عرف و قانون، باعث ایجاد درگیری و خشونت میشود؛ خشونتی که نهتنها قربانی، بلکه حتی وکیل زن را نیز در محیط کاری تحت تأثیر قرار میدهد.»
او همچنین رسانهها را در این زمینه مسئول میداند و میگوید رسانههای دیداری و شنیداری باید برنامههای منظم آموزشی برای زنان، چه باسواد و چه بیسواد، درباره حقوقشان تولید کنند؛ بهویژه در موضوعاتی مانند ازدواج کودکان و محرومیت زنان از ارث در مناطق روستایی.
پیام چالشبرانگیز برای زنان
فاطمه نور خطاب به زنان میگوید: «اجازه ندهید جامعه مانعی در برابر شما باشد و ترس وارد قلبتان شود. حقوق شما کامل است؛ در ارث، آموزش و سلامت. اگر چیزی را نمیدانید، بپرسید و مطالعه کنید تا کسی نتواند از شما سوءاستفاده کند. زندگی همیشه آسان نیست و همه ما با خشونت و تبعیض در جامعه مردسالار روبهرو شدهایم؛ جامعهای که گاهی دیدن زنانی با جایگاه اجتماعی، استقلال و آزادی بیان را نمیپذیرد. اما شما قوی و شجاع هستید؛ مقاومت کنید و تسلیم نشوید.»
او در پایان درباره آینده میگوید امیدوار است جایگاه قانون در عدن تقویت شود تا تعادل در جامعه برقرار شود. او خواستار اصلاحات اساسی در قوانین کیفری و قوانین خانواده یمن است تا با جرایم جدید و سنگینی مانند پروندههای تجاوز هماهنگ شوند.
فاطمه نور معتقد است مجازاتهای فعلی برای جرایم تجاوز بازدارندگی کافی ندارند و خواستار تشدید مجازاتها تا سطح حبس ابد برای حمایت بیشتر از قربانیان شده است.