هیوی صلاح

سلیمانی- برای درک ماهیت این موضوع، باید دانست که جرم از دیدگاه حقوقی به هر فعل یا ترک فعلی گفته می‌شود که قانون آن را ممنوع کرده و برایش مجازات تعیین کرده باشد. جرم در واقع نقض قراردادی اجتماعی است که دولت از آن حفاظت می‌کند. از نظر علمی نیز هر جرم از سه عنصر اصلی حقوقی، مادی و معنوی تشکیل می‌شود. مجرم کسی است که بر اساس مدارک قطعی، ارتکاب جرم یا مشارکت در آن درباره‌اش اثبات شود؛ تا پیش از صدور حکم دادگاه، فرد تنها «متهم» محسوب می‌شود، زیرا اصل بر بی‌گناهی انسان است مگر خلاف آن ثابت شود. تحقیقات علمی در پرونده‌های جنایی باید با حفظ صحنه جرم، جلوگیری از دستکاری شواهد، ثبت تصاویر، جمع‌آوری اثر انگشت و نمونه‌های زیستی آغاز شود. بازپرس نیز باید از قدرت تحلیل منطقی برخوردار باشد تا بتواند میان سرنخ‌ها ارتباط برقرار کند و از هرگونه فشار روانی یا جسمی بر متهمان پرهیز کند، زیرا تحقیق موفق تنها بر پایه علم و شواهد خاموش شکل می‌گیرد.

این رویکرد علمی که در اقلیم  باشور کوردستان مورد توجه قرار گرفته، دانشجویان را با فناوری‌های نوینی مانند آزمایش دی‌ان‌ای و بررسی جرایم الکترونیکی آشنا می‌کند. چنین آموزشی می‌تواند در آینده نهادهای امنیتی را به نیروهای متخصص وابسته‌تر کند، سطح جرم را کاهش دهد و زمینه شکل‌گیری جامعه‌ای آرام‌تر را فراهم سازد؛ جامعه‌ای که در آن حقوق بشر حفظ شود و مجرمان بدانند که از نگاه علم و قانون گریزی ندارند. همین اهمیت باعث شده استقبال دانشجویان از رشته‌های مرتبط با تحقیقات جنایی در مؤسسات آموزشی افزایش یابد.

در این میان، حضور زنان در حوزه تحقیقات جنایی طی تاریخ دچار تحول بزرگی شده است. در گذشته این حرفه بیشتر در انحصار مردان بود، اما زنان به‌تدریج نشان دادند که در کشف سرنخ‌های پنهان و تحلیل روانی مجرمان توانایی بالایی دارند. در سطح جهانی، از آغاز قرن بیستم زنان وارد نهادهای پلیسی و تحقیقاتی شدند و به‌ویژه در پرونده‌هایی که قربانیان آن زنان یا کودکان بودند، نقش مؤثری ایفا کردند؛ زیرا توانایی بیشتری در ایجاد اعتماد و دستیابی به اطلاعات حساس داشتند.

در باشور کوردستان نیز حضور زنان در نهادهای امنیتی و تحقیقاتی مسیر متفاوتی را طی کرده است. در سال‌های گذشته نقش آنان بیشتر به امور اداری یا بررسی‌های ساده محدود بود، اما اکنون با افزایش آگاهی اجتماعی و حقوقی، زنان به بخشی اساسی از تیم‌های تحقیق جنایی و پلیس علمی تبدیل شده‌اند. به‌ویژه در واحدهای مقابله با خشونت علیه زنان و خانواده، زنان پژوهشگر توانسته‌اند با دقت علمی پرونده‌های پیچیده را بررسی کرده و حقوق قربانیان را بازگردانند.

ایجاد رشته‌های مرتبط با تحقیقات جنایی در مؤسسات آموزشی باشور کوردستان، فرصت مهمی برای زنان فراهم کرده تا به‌صورت آکادمیک با روش‌های علمی تحقیق آشنا شوند. اکنون شمار زیادی از دختران در این رشته‌ها تحصیل می‌کنند که نشان‌دهنده تغییر نگاه جامعه به حضور زنان در حوزه‌های امنیتی است. حضور زنان در صحنه جرم و اتاق‌های تحقیق، تعادل روانی و علمی بیشتری ایجاد می‌کند، زیرا آن‌ها در تحلیل شواهد مادی و درک ابعاد انسانی جرم مهارت قابل‌توجهی دارند. پیش‌بینی می‌شود در آینده زنان نه‌تنها به‌عنوان بازپرس، بلکه به‌عنوان متخصص پزشکی قانونی و کارشناس جرایم سایبری نیز نقش پررنگ‌تری در سیستم قضایی و تحقیقاتی ایفا کنند؛ چراکه توانایی در تحقیق، وابسته به جنسیت نیست، بلکه به دانش، دقت و قدرت تحلیل مربوط می‌شود.

 

«زنان علاقه زیادی به رشته بررسی صحنه جرم دارند»

استاد پَروش قَلَندَر، رئیس بخش بررسی صحنه جرم در مؤسسه فنی و حرفه‌ای برایت، در گفت‌وگو با ما گفت: رشته «ادله و جرم» برای نخستین‌بار به‌عنوان یک بخش دانشگاهی در باشور کوردستان راه‌اندازی شده است. پیش‌تر این رشته در دانشکده پزشکی هولیر وجود داشت، اما تنها ویژه افسران و کارکنان وزارت کشور بود و پس از یک دوره آموزشی متوقف شد. ویژگی مهم این رشته آن است که اکنون همه افراد می‌توانند در آن تحصیل کنند. این بخش تازه‌تأسیس با استقبال هر دو جنس، به‌ویژه زنان، روبه‌رو شده است؛ زیرا به حوزه تحقیقات وابسته است و نیاز به تمرکز بالایی دارد.

او افزود: در گذشته تصور می‌شد که تنها مردان می‌توانند در حوزه تحقیقات جنایی فعالیت کنند، اما امروز این نگاه تغییر کرده و زنان و مردان در کنار هم در زمینه‌های مختلف مشغول کار هستند. دانشجویان این رشته علوم مرتبط با عدالت و قانون را فرا می‌گیرند و آموزش می‌بینند که چگونه در صحنه جرم رفتار کنند، با شواهد برخورد داشته باشند، مدارک را به‌صورت حرفه‌ای جمع‌آوری کنند و آن‌ها را به دادگاه ارائه دهند تا حقوق هیچ فردی تضییع نشود و پرونده‌ها با استانداردهای علمی بررسی شوند.

پَروش درباره تعریف جرم نیز توضیح داد: جرم از دیدگاه علمی، انجام عملی است که قانون برای آن مجازات تعیین کرده باشد. اگر در قانون مجازات برای رفتاری نه صریح وجود نداشته باشد، نمی‌توان آن را جرم دانست. در این رشته، دانشجویان قوانین را مطالعه می‌کنند و می‌آموزند هنگام وقوع جرم چگونه رفتار کنند.

او در توضیح نحوه بررسی صحنه جرم گفت: برای مثال، اگر فردی در شرایطی مشکوک جان خود را از دست داده باشد، محققان نباید بلافاصله نتیجه‌گیری کنند که حادثه خودکشی بوده است، حتی اگر نامه‌ای در محل وجود داشته باشد. باید با تکیه بر شواهد، واقعیت حادثه روشن شود. بازپرس‌ها از محل حادثه و تمام مدارک عکس‌برداری می‌کنند، شواهد را به‌صورت علمی جمع‌آوری کرده و در اختیار نهادهای مرتبط قرار می‌دهند. جسد نیز برای بررسی به پزشکی قانونی ارجاع می‌شود و در نهایت همه نتایج در قالب پرونده‌ای کامل به دادگاه ارائه می‌شود.

او در پایان گفت: در سال‌های اخیر نمی‌توان با قطعیت گفت میزان جرم افزایش یافته، زیرا آمار رسمی در دسترس نیست. اما تحقیقات جنایی پیشرفت چشمگیری داشته و مهم آن است که این تحقیقات به نتیجه برسند تا جامعه بداند هر جرمی دیر یا زود کشف می‌شود و مجرم مجازات خواهد شد. او همچنین تأکید کرد که در پرونده‌های مربوط به زنان، مسائل اجتماعی نقش مهمی دارد؛ زیرا برخی خانواده‌ها هنوز از پیگیری قانونی قتل یا آزار زنان احساس شرم می‌کنند. به گفته او، نبود شاهد و شاکی می‌تواند پرونده‌ها را نیمه‌کاره بگذارد، اما افزایش آگاهی اجتماعی باعث شده این نگاه به‌تدریج تغییر کند.

 

«علم تحقیقات جنایی به مرحله‌ای رسیده که حقوق جامعه و زنان از بین نمی‌رود»

هاوناز قادر، دانشجوی رشته بررسی صحنه جرم در مؤسسه فنی و حرفه‌ای برایت، می‌گوید: انتخاب این رشته از روی علاقه شخصی بوده و برای او و همکلاسی‌هایش بسیار جذاب است، زیرا به واقعیت زندگی نزدیک است. او که اکنون در سال دوم تحصیل خود قرار دارد، می‌گوید طی این دو سال موضوعات جدید و کاربردی زیادی آموخته‌اند که نگاهشان را به زندگی تغییر داده است.

او افزود: «اکنون به مسائل اطرافمان با نگاه یک محقق و بر پایه شواهد نگاه می‌کنیم. یاد گرفته‌ایم در صحنه جرم چه اتفاقی رخ می‌دهد و چگونه حقیقت را برای جامعه روشن کنیم. خانواده‌ام از ابتدا از انتخابم حمایت کردند و من تنها فرد خانواده هستم که این رشته را انتخاب کرده‌ام.»

هاوناز توضیح داد که دانشجویان هنگام حضور در صحنه جرم باید تجهیزات ویژه‌ای مانند دستکش، ماسک، کلاه و لباس مخصوص بپوشند و هیچ وسیله شخصی همراه نداشته باشند تا شواهد آلوده نشود. او تأکید کرد که علم، به‌ویژه تحقیقات جنایی، آن‌قدر پیشرفت کرده که می‌تواند از حقوق جامعه و زنان محافظت کند و در نهایت مجرمان را به مجازات برساند.
 

در جامعه‌ای که بخشی از جرایم، به‌ویژه خشونت‌های خانوادگی و آسیب‌های پنهان، گاه به دلیل ملاحظات اجتماعی، ترس یا نبود سازوکارهای پیگیری، کمتر آشکار می‌شوند، گسترش آموزش‌های تخصصی در حوزه تحقیقات جنایی می‌تواند گامی مهم در مسیر شفافیت و عدالت باشد. توسعه رشته‌های مرتبط با بررسی صحنه جرم در باشور کوردستان، تنها یک اقدام آموزشی نیست؛ بلکه تلاشی برای تقویت فرهنگ پاسخ‌گویی، مستندسازی علمی و کاهش مصونیت مجرمان است. حضور نیروهای متخصص، به‌ویژه زنان، در این حوزه می‌تواند به آشکار شدن واقعیت‌هایی کمک کند که سال‌ها در سکوت مانده‌اند و در نهایت، زمینه را برای کاهش جرم و افزایش اعتماد عمومی به روند عدالت فراهم سازد.