ثوب سودانی؛ پوششی تاریخی که به نماد هویت زنان سودان تبدیل شد
ثوب سودانی، پوشش سنتی زنان این کشور، با وجود تغییرات سبک زندگی و تأثیر جنگ و مهاجرت، همچنان بهعنوان نمادی از هویت فرهنگی، تاریخ و نقش اجتماعی زنان سودان پابرجا مانده و فراتر از یک لباس، حامل پیامهای اجتماعی و سیاسی است.
میرفت عبدالقادر
سودان- ثوب سودانی یکی از کهنترین پوششهای زنانه در قاره آفریقا به شمار میرود؛ لباسی که ریشههای آن به تمدنهای باستانی کوش و نوبه بازمیگردد و قرنهاست بهعنوان پوشش رسمی و اصیل زنان سودانی شناخته میشود. این لباس سنتی، فراتر از یک پوشش روزمره، بخشی از هویت جمعی، حافظه تاریخی و نماد جایگاه اجتماعی زن در جامعه سودان است.
بررسیهای تاریخی نشان میدهد تصاویر ملکههای باستانی سودان موسوم به «کنداکهها» در نقشبرجستهها و آثار تاریخی، شباهت قابل توجهی به فرم امروزی ثوب دارند. در گذشته، این لباس عمدتاً از پنبه خالص سودانی تولید میشد و با نامهایی چون «قنجه» و «فرکه» شناخته میشد. ثوب نهتنها پوشش زنان عادی، بلکه لباس رسمی ملکهها و زنان درباری بوده و از همان زمان با مفاهیمی چون وقار، قدرت و منزلت اجتماعی پیوند خورده است.
آیین پوشیدن و جایگاه اجتماعی
پوشیدن ثوب، خود نوعی آیین به شمار میرود. زنان سودانی با حرکاتی حسابشده و موزون، پارچه را بهگونهای دور بدن میپیچند که هم پوشش کامل فراهم شود و هم جلوهای از زیبایی و ظرافت زنانه به نمایش گذاشته شود. این شیوه پوشش، در محافل رسمی، مراسم خانوادگی و حتی حضور اجتماعی روزمره، حامل پیام احترام، متانت و هویت فرهنگی است.
رنگ و جنس ثوب بسته به موقعیت اجتماعی و مناسبت، معانی متفاوتی دارد. «ثوب سفید» بهطور سنتی با معلمان، کارمندان دولت و زنان شاغل شناخته میشود و نماد پاکی، نظم، جدیت و مسئولیت اجتماعی است. همین رنگ، در عین حال پوشش زنان داغدیده نیز محسوب میشود، اما در فرهنگ سودانی، همزمان پیامآور صلح، امید و آیندهای روشن است.
در مقابل، «ثوب جرتق» با رنگ قرمز، جایگاهی ویژه در آیینهای ازدواج دارد. این سنت که ریشه در فرهنگ نوبی و حتی آیینهای فرعونی دارد، نماد آغاز زندگی تازه، باروری و محافظت در برابر چشمزخم است. همراهی این ثوب با زیورآلات سنتی مانند نخ قرمز «حریره»، هلال طلایی و عطر «ضريرة»، نشاندهنده پیوند عمیق پوشش با باورهای فرهنگی و آیینی مردم سودان است.
همنشینی سنت و مدرنیته
با وجود پایبندی عمیق به سنت، ثوب سودانی در طول دههها دستخوش تحول نیز شده است. از اواخر قرن بیستم، با ورود پارچههای سوئیسی و انگلیسی، بهویژه پارچههای معروف «توتال»، تنوع جنس و رنگ ثوب افزایش یافت. در این دوره، ثوبها حتی نامهایی برگرفته از رویدادهای سیاسی، تحولات اجتماعی، جنگها، سفر مقامات یا اختراعات جدید به خود گرفتند؛ بهگونهای که برخی آن را «روزنامهای متحرک» توصیف کردهاند.
در سالهای اخیر، طراحان مد سودانی کوشیدهاند با حفظ اصالت، تغییراتی در رنگ، فرم و نحوه دوخت ایجاد کنند. مهایت الشفیع، از طراحان شناختهشده سودانی، معتقد است که برای زنده نگهداشتن این میراث، باید آن را با نیازهای نسل جدید سازگار کرد. به گفته او، ورود رنگهایی مانند آبی و سفید به آیینهایی که پیشتر انحصاراً قرمز بودند، ابتدا با مخالفتهای اجتماعی روبهرو شد، اما بهتدریج مورد پذیرش قرار گرفت.
ثوب؛ از پوشش سنتی تا نماد سیاسی
ثوب سودانی در مقاطع حساس تاریخی، نقشی فراتر از یک لباس ایفا کرده است. پس از استقلال سودان در سال ۱۹۵۶، این پوشش به نمادی از هویت ملی زنان تبدیل شد. در جریان انقلاب دسامبر نیز، حضور زنان معترض با ثوب سفید در خیابانها، بازتاب گستردهای در رسانههای جهانی داشت.
تصویر زن جوانی که با پوشش سنتی و در جایگاه نمادین «کنداکه» اشعار انقلابی میخواند، به یکی از ماندگارترین تصاویر این اعتراضات بدل شد؛ تصویری که بار دیگر نشان داد ثوب میتواند سلاحی فرهنگی برای دفاع از هویت و بیان مطالبات اجتماعی باشد.
حتی در دوران جنگ و درگیریهای اخیر، طراحانی در سودان اقدام به طراحی ثوبهایی با پیامهای صلح، همبستگی و حمایت از قربانیان کردند؛ اقدامی که نشان میدهد این لباس همچنان زبان گویای زنان سودانی است.
جنگ، مهاجرت و آینده ثوب
با این حال، جنگ و ناآرامیهای داخلی، تأثیرات عمیقی بر زندگی روزمره زنان سودانی گذاشته است. مهاجرت، آوارگی و پناهندگی، استفاده روزمره از ثوب را بهویژه در مسیرهای طولانی و شرایط سخت زندگی محدود کرده است. بسیاری از زنان در کشورهای میزبان، به دلیل شرایط کاری و اجتماعی، کمتر امکان استفاده از این پوشش را دارند.
در عین حال، همین مهاجرت به فرصتی برای معرفی فرهنگ سودانی در سطح بینالمللی تبدیل شده است. حضور زنان سودانی در جشنوارهها، نمایشگاههای فرهنگی و رویدادهای هنری، باعث شده ثوب سودانی توجه زنان غیرسودانی را نیز جلب کند و بهعنوان لباسی فرهنگی و هویتی در سطح جهانی شناخته شود.
مهایت الشفیع و دیگر طراحان سودانی بر این باورند که طراحی نسخههای سادهتر و کاربردیتر از ثوب، میتواند به تداوم استفاده از آن در میان نسل جوان و حتی زنان غیرسودانی کمک کند.
در مجموع، ثوب سودانی فراتر از یک لباس سنتی، نمادی از تاریخ، هویت و پایداری زنان سودان است؛ پوششی که از دل تمدنهای باستانی برخاسته، در تحولات سیاسی و اجتماعی نقش ایفا کرده و با وجود جنگ، مهاجرت و تغییر سبک زندگی، همچنان زنده مانده است. کارشناسان فرهنگی تأکید دارند حفظ این میراث، نیازمند توازن میان اصالت و نوآوری است؛ توازنی که میتواند ثوب سودانی را از یک پوشش محلی، به هویتی فرهنگی در مقیاس جهانی تبدیل کند.