زنان عراقی؛ میان دستاوردهای قانون اساسی و چالشهای تأثیرگذاری بر تصمیمگیری
با وجود دستاوردهایی که زنان عراقی پس از سال ۲۰۰۳ به دست آوردهاند، حضور آنان در جایگاههای تصمیمگیری همچنان با چالشهایی روبهروست؛ چالشهایی که مانع تبدیل حضور آماری و عددی زنان به تأثیرگذاری واقعی در عرصه سیاسی شده است.
تمنی السروی
بغداد - از زمان تغییرات سیاسی در عراق در سال ۲۰۰۳، زنان عراقی در زمینههای قانون اساسی و قانونگذاری به دستاوردهای مهمی دست یافتهاند. مهمترین این دستاوردها، تصویب قانون اساسی سال ۲۰۰۵ بود که حضور زنان در مجلس نمایندگان را از طریق نظام سهمیهبندی یا «کوتا» حداقل ۲۵ درصد تعیین کرد؛ اقدامی که نوعی تبعیض مثبت برای تقویت حضور زنان در عرصه سیاسی به شمار میرفت.
دستاوردهای قانون اساسی پس از سال ۲۰۰۳
در همین زمینه، ندا الجبوری، نماینده پیشین پارلمان عراق، گفت زنان عراقی پس از سال ۲۰۰۳ به دستاوردهای مهمی دست یافتهاند که مهمترین آن تصویب قانون اساسی سال ۲۰۰۵ است. این قانون از طریق نظام سهمیهبندی، مشارکت زنان در مجالس قانونگذاری را حداقل ۲۵ درصد تضمین کرده است. به گفته او، این نظام یکی از اشکال تبعیض مثبت است که به تقویت حضور زنان در نهادهای قانونگذاری کمک کرده است.
او افزود که رسیدن به سهم ۲۵ درصدی تضمینشده در قانون اساسی، لزوماً به معنای برخورداری زنان از نفوذ و تأثیرگذاری واقعی نیست؛ بلکه معیار اصلی، میزان مشارکت واقعی آنان در تصمیمگیریهای سیاسی است.
کاهش نقش زنان در تصمیمگیری
ندا الجبوری توضیح داد که زنان عراقی در سالهای نخست پس از ۲۰۰۳ نقش فعالتری داشتند، اما این نقش در دهه گذشته کاهش یافته است. او گفت مشارکت زنان در حوزههای امنیت و صلح و همچنین در روند تصمیمگیری، بر اساس قطعنامه شورای امنیت درباره «زنان، صلح و امنیت»، همچنان بیشتر به توانمندیهای فردی و دانش و تجربه علمی و حرفهای خود زنان وابسته است تا حمایت نهادهای رسمی.
وی تأکید کرد که زنان عراقی از توانایی و تجربه لازم برای تصدی پستهای عالی برخوردارند، اما در عمل همچنان حضور زنان در مراکز تصمیمگیری بسیار کمرنگ است؛ چه در مدیریت نهادهای بهداشتی، چه در دستگاه دیپلماسی، ریاست هیئتها و نهادها و چه در رهبری احزاب سیاسی.
او افزود که بیشتر نشستهای رهبران سیاسی و ائتلافهای حزبی، عمدتاً با حضور مردان برگزار میشود؛ این در حالی است که زنان توانمندی نیز حضور دارند که میتوانند در سیاستگذاری و تصمیمگیری نقش مؤثری ایفا کنند.
استقلال زنان در تصمیمگیری
ندا الجبوری همچنین از نحوه برخورد برخی احزاب با مشارکت زنان انتقاد کرد و گفت در برخی موارد، حضور زنان صرفاً برای دستیابی به اهداف و منافع سیاسی مورد استفاده قرار گرفته و ناشی از باور واقعی به توانایی آنان در رهبری نبوده است.
به گفته او، برخی زنانی که در سمتهای وزارتی یا اجرایی فعالیت میکنند، استقلال کامل در تصمیمگیری ندارند و تصمیمهایشان همچنان تحت تأثیر دیدگاهها و سیاستهای احزاب و ائتلافهای سیاسی قرار دارد؛ موضوعی که از میزان تأثیرگذاری آنان در اداره نهادها میکاهد.
وی همچنین گفت تمرکز صرف بر تعداد زنان حاضر در پارلمان، تصویر واقعی وضعیت زنان عراقی را نشان نمیدهد. عراق بیش از ۲۰ میلیون زن و دختر دارد که همچنان با چالشهای جدی در زمینههای آموزش، بهداشت، اشتغال و حمایت اجتماعی روبهرو هستند.
او تأکید کرد که ایجاد نسلی از زنان رهبر که بتوانند به مراکز تصمیمگیری راه پیدا کنند، از بهبود وضعیت زنان در جامعه آغاز میشود و نیازمند فراهم کردن محیطی مناسب برای توانمندسازی آنان در زمینههای علمی، حرفهای و اجتماعی است.
فرهنگ اجتماعی و توانمندسازی
ندا الجبوری معتقد است فرهنگ حاکم بر جامعه همچنان یکی از موانع مشارکت زنان است. به گفته او، مردان آزادی عمل بیشتری برای رفتوآمد، برقراری ارتباط و ایجاد روابط دارند، در حالی که زنان با محدودیتهایی مواجهاند که فرصتهای آنان را کاهش میدهد.
وی افزود که در طول فعالیت خود همواره بر تحصیل، یادگیری مستمر و رشد فردی تکیه کرده است. او تأکید کرد که فعالیت سیاسی به دانش و تجربه نیاز دارد و ضعف فرهنگ مطالعه و نادیده گرفتن ضرورت ارتقای توانمندیها در میان برخی فعالان حوزه عمومی، تأثیر منفی بر کیفیت عملکرد آنان میگذارد.
او همچنین گفت در برخی کمیسیونهای پارلمانی، افرادی حضور دارند که تخصص لازم برای عضویت در آن کمیسیونها را ندارند. از سوی دیگر، خرید رأی در انتخابات نیز باعث شده بسیاری از افراد شایسته، چه زن و چه مرد، نتوانند به پارلمان راه پیدا کنند.
وی بر ضرورت استفاده از کارشناسان و متخصصان در نهادهای قانونگذاری و فراکسیونهای سیاسی تأکید کرد و گفت پیش از تصویب قوانین باید با نهادها و دستگاههای مرتبط جلسات مشورتی و استماع برگزار شود تا قوانین تصویبشده از کارآمدی و اثربخشی بیشتری برخوردار باشند.
توانمندسازی اقتصادی؛ دروازه ورود به مشارکت سیاسی
ندا الجبوری تأکید کرد که توانمندسازی اقتصادی یکی از مهمترین پایههای توانمندسازی زنان است. به گفته او، توسعه بخش خصوصی، ایجاد فرصتهای شغلی و ارتقای مهارتهای زنان جوان میتواند استقلال آنان را تقویت کند و زمینه مشارکت بیشترشان در زندگی عمومی و فرایند تصمیمگیری را فراهم سازد.
او در پایان گفت هدفش این نیست که زنان از مردان برتر باشند، بلکه میخواهد زنان در حقوق، فرصتها و مسئولیتها شریک و برابر با مردان باشند.
وی تأکید کرد که زنان عراقی از تواناییها و ظرفیتهای لازم برای ایفای نقشی مؤثر در ساختن کشور برخوردارند؛ به شرط آنکه محیطی مناسب و فرصتهایی عادلانه در اختیار آنان قرار گیرد.
با وجود دستاوردهای قانونی و قانون اساسی که طی دو دهه گذشته به دست آمده، بزرگترین چالش همچنان این است که حضور سیاسی زنان از یک حضور صرفاً عددی به مشارکتی واقعی و تأثیرگذار در تصمیمگیری تبدیل شود.
کارشناسان معتقدند تحقق این هدف نیازمند اصلاحات سیاسی و نهادی، در کنار سرمایهگذاری برای ارتقای توانمندیهای زنان و توانمندسازی اقتصادی و اجتماعی آنان است؛ اقدامی که میتواند زمینهساز مشارکتی واقعی و متوازن زنان در اداره کشور و شکلدهی به آینده آن باشد.