کارزار بازگرداندن نامهای اصیل کوردی به روستاهای باشور کوردستان
کارزاری مردمی در باشور کوردستان برای بازگرداندن نامهای اصیل کوردی به روستاهایی آغاز شده که نامهای ترکی و عربی بر آنها گذاشته شده است.
هیوی صلاح
سلیمانی- باشور کوردستان در طول تاریخ معاصر، همواره تحت تأثیر مستقیم سیاسی و نظامی قدرتهای مختلف قرار داشته است. یکی از برجستهترین ابزارهای بهکاررفته برای محو هویت ملی، سیاست تغییر نامهای جغرافیایی بوده است. در دوره عثمانی و سپس در دوران تشکیل دولت عراق، بهویژه در چارچوب سیاست عربیسازی، نام اصیل کوردی بسیاری از مناطق و روستاهای کوردنشین در کرکوک، گرمیان، نینوا، دهوک و بخشهایی از استان اربیل به نامهای ترکی تغییر یافت تا جغرافیای منطقه از هویت واقعی خود جدا شود. سیاست ترکسازی از یک سو از طریق تصمیمهای اداری دوره عثمانی اعمال شد و از سوی دیگر، در برخی مقاطع تاریخی با سیاست عربیسازی درهم آمیخت تا تاریخ منطقه دستخوش تغییر شود. نامهای ترکی تحمیلشده بر روستاها یا ترجمه مستقیم نامهای کوردی بودند یا از نام قبایل و فرماندهان ترک گرفته شده بودند که بر منطقه حاکمیت داشتند.
مورخان تأکید میکنند که تغییر نامهای جغرافیایی تنها یک تصمیم اداری نیست، بلکه دستکاری در اسناد و مدارک مربوط به حق ماندگاری یک ملت در سرزمین خود است. هنگامی که نام یک روستا تغییر میکند، نسلهای بعدی از تاریخ واقعی خود جدا میشوند و در نتیجه، زمینه برای استحاله فرهنگی آنان نیز آسانتر فراهم میشود.
سیاست ترکسازی و تغییر بافت جمعیتی در مناطق مختلف باشور کوردستان
سیاست ترکسازی و تغییر بافت جمعیتی در مناطق مختلف باشور کوردستان، پیشینهای طولانی دارد که به دوران حکومت عثمانی بازمیگردد. پس از آن نیز رژیمهای پیدرپی عراق سیاستهای شوونیستی خود را در مناطقی مانند کرکوک، دوزخورماتو، کفری، خانقین و بخشهایی از استانهای نینوا و دهوک دنبال کردند. در این روند، نام صدها روستا و مکان جغرافیایی با پیشینه تاریخی کوردی به نامهای ترکی تغییر یافت.
این فرایند تنها یک نامگذاری ساده نبود، بلکه هدف آن ایجاد واقعیتی جدید در زمینه جمعیت و تولید اسناد جعلی برای اثبات روایتی ساختگی از تاریخ این مناطق بود. استفاده از پسوندهایی مانند «تپه»، «کوی»، «قره»، «قشلاق»، «یومری» و «کورک» در نام روستاها، بخشی از این واقعیت تحمیلشده بوده که همچنان در نقشههای رسمی و حتی در زبان مردم منطقه باقی مانده است.
تاریخ تحمیل نامهای ترکی در باشور کوردستان
فرایند تغییر نامهای کوردی به ترکی در باشور کوردستان، ریشه در چندین دوره تاریخی دارد. در دوران امپراتوری عثمانی، به دلیل آنکه ثبت اسناد و امور اداری منطقه تحت کنترل حکومت مرکزی بود، نام مناطق و روستاها بر اساس زبان ترکی عثمانی ثبت میشد.
سپس در اواسط و اواخر قرن بیستم، رژیمهای بغداد در چارچوب سیاستهای عربیسازی و تغییر بافت جمعیتی، بخشی از این نامهای ترکی را حفظ کردند یا نامهای ترکی و عربی دیگری بر آنها گذاشتند تا جغرافیای منطقه از هویت واقعی خود جدا شود.
امروزه در بسیاری از مناطق کرکوک، بدره، جصان، گرمیان و دشت نینوا، دهها روستا وجود دارد که ساکنان آنها صددرصد کورد هستند و به زبان کوردی صحبت میکنند، اما نام روستاهایشان ترکی است. این تضاد میان هویت ساکنان و نام مکان، یکی از عوامل اصلی شکلگیری کارزارهای کنونی برای بازگرداندن نامهای اصیل است.
کارزار جدید برای کوردیسازی دوباره نامها
در ماههای گذشته، سازمانهای جامعه مدنی، پژوهشگران تاریخ و فعالان حوزه میراث فرهنگی در باشور کوردستان کارزاری مردمی و فرهنگی را برای ثبت و کوردیسازی دوباره نام روستاها آغاز کردهاند.
این کارزار در دو سطح اصلی فعالیت میکند:
سطح مردمی و اجتماعی:
از طریق آگاهیرسانی به ساکنان روستاها و آغاز گفتوگو با ریشسفیدان و سالمندان منطقه برای شناسایی نامهای اصیل کوردی که پیش از فرایند ترکسازی مورد استفاده قرار میگرفتند.
سطح قانونی و اداری:
از طریق ارائه یادداشتها و درخواستهایی به ادارههای محلی و شوراهای استانی، با هدف تغییر رسمی نامهای درجشده در نقشهها و تابلوهای اداری روستاها و بازگرداندن نامهای اصیل کوردی آنها.
نمونههایی از روستاها و نامهای ترکی تحمیلشده
در باشور کوردستان، نامهای ترکی متعددی همچنان مورد استفاده قرار میگیرند. بیش از ۱۴۰ روستا در اقلیم کوردستان دارای نامهای ترکی هستند که هنوز رواج دارند. هدف این کارزار، تغییر این نامهای ترکی و جایگزین کردن آنها با نامهای اصیل و معادلهای کوردی است.
این موارد تنها بخشی از روستاهای باشور کوردستان هستند که نامهای اصیل کوردی آنها به نامهای ترکی تغییر یافته است.
نمونههایی از تغییر نامهای جغرافیایی
- آلتون کوپری – پردێ
- قره انجیر – هەنجیرە
- تازەخورماتو – خورماتوو
- بشیر – بێشە یا بێشێر
- اوغلان – کوڕە
- توپزاوا – گرداوا
- قَرَتپە – گردەڕەش
- قَرَچوغ – ڕەشەکێو
- قَرَداغ – سیاکێو
- باش تپە – سەرگرد
- یاغجیار – ڕۆنکەر
- یایچی – کەوانگەر
- دَلی اوغلان – کوڕەشێت
- بَیات – شێروانە
- کوچَک – گوندۆک
- قَرَقوش – قەشەگوند
- قَرَمَن – قاڕەمان
- کوچ بلغ – کانیی کۆچ
- ساری تپە – گردەزەرد
- ئاغجَلَر – سپییان
- قَرَناو – ڕەشەناو
- چَقَل اوغلو – چەقەڵان
- قَرَحَسَن – حەسەن ڕەش
- قَرَگوز – چاوڕەش
- تَکه اوغلان – کوڕەتەکێ
- کوچ تپە – گردی کۆچ
- قَرَبَگ – بەگی ڕەش
- اورتە بلاغ – کانی ناوەڕاست
- قَرَچَم – چەمەڕەش
- قَرَقاسم – قاسیمی ڕەش
- باش بلاغ – سەرکانی
- آغ بلاغ – کانی سپی
- ساری بلاغ – کانی زەرد
- کوچ اوغلان – کوڕەکۆچەر
- قَرَتپە خوارو – گردەڕەشی خوارێ
- قَرَتپه سَرو – گردەڕەشی سەروو
- باش چَم – سەرچەم
- گُل تپە – گردی گۆم
- آغ تپە – گردەسپی
- قَرَیانز – ڕەشەدێ
علاوه بر این نمونهها، صدها روستای کوچکتر دیگر در محدوده استانهای کرکوک، دیاله و نینوا وجود دارند که پسوندهایی مانند «تپه»، «کوی» یا «بلاغ» به نام آنها افزوده شده و نامهای اصیل آنها به نامهایی بیگانه تغییر یافته است.
موانع پیش روی این کارزار
با وجود برخورداری از حمایت گسترده مردمی، روند کوردیسازی نام روستاهایی که نامهای ترکی بر آنها گذاشته شده، با موانع و چالشهای متعددی روبهرو است.
موانع اداری و قانونی:
تغییر یک نام در اسناد رسمی، اسناد مالکیت و نقشههای دولتی عراق، نیازمند تصمیم رسمی و هماهنگی پیچیده میان حکومت اقلیم باشور کوردستان و دولت مرکزی عراق است.
اختلافات سیاسی و ملی:
در مناطق مورد مناقشه، برخی جریانهای سیاسی تلاش میکنند این کارزار مدنی و تاریخی را اقدامی سیاسی یا تلاشی برای حذف دیگر گروههای جمعیتی نشان دهند. این در حالی است که برگزارکنندگان کارزار تأکید میکنند هدف آنها تنها بازگرداندن تاریخ و واقعیتهای جغرافیایی است.
عادت کردن مردم به نامهای تحمیلشده:
به دلیل استفاده از نامهای ترکی طی بیش از یک قرن، بخشی از نسل جدید ساکنان منطقه به استفاده از نامهای تحمیلشده عادت کردهاند و برای تغییر این وضعیت، نیاز به آگاهیرسانی بیشتری وجود دارد.
اهمیت حفظ هویت جغرافیایی
موفقیت این کارزار نهتنها برای بازگرداندن نامهای اصیل، بلکه برای حفظ تاریخ، زیرساخت فرهنگی و هویت کوردستان از اهمیت راهبردی برخوردار است.
پژوهشگران میگویند نامهای جغرافیایی بخشی جداییناپذیر از آرشیو ملی هستند و تغییر آنها به معنای پاک کردن تاریخ سکونت یک ملت در سرزمین خود است.
فعالان این کارزار اعلام کردهاند که به جمعآوری اسناد، نقشههای قدیمی و روایتهای تاریخی ادامه خواهند داد تا بتوانند به شکلی علمی و قانونی برای بازگرداندن هویت واقعی روستاهای باشور کوردستان و حفظ آن برای نسلهای آینده تلاش کنند.
فرایند بازگرداندن نامهای اصیل کوردی، تنها یک مبارزه فرهنگی و تاریخی نیست، بلکه از نگاه برگزارکنندگان، وظیفهای قانونی و ملی برای حفظ هویت جغرافیایی باشور کوردستان است.
سازماندهندگان این کارزار همچنان به جمعآوری اسناد و اعمال فشار بر ادارههای محلی ادامه میدهند تا نامهای اصیل سورانی بر روی نقشههای رسمی تثبیت شود و واقعیتهای تاریخی برای نسلهای آینده حفظ شود.