مَمیهان هیلبین زَیدان

وان- بر اساس داده‌های فدراسیون جهانی مبارزه با مواد مخدر، شمار افراد مبتلا به اعتیاد که در سال ۲۰۲۴ از ۱۰ میلیون نفر فراتر رفته بود، در سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۵ میلیون نفر رسیده است.

همچنین بر اساس «گزارش مواد مخدر ۲۰۲۵»، میانگین سن آغاز مصرف مواد مخدر در ترکیه ۲۲ سال اعلام شده است. با این حال، این گزارش هیچ آماری درباره کودکان زیر ۱۸ سال که مصرف‌کننده یا فروشنده مواد مخدر هستند، منتشر نکرده است.

اگرچه مصرف و قاچاق مواد مخدر در سراسر جهان یک معضل اجتماعی و بهداشتی به شمار می‌رود، اما در کوردستان، از نگاه فعالان این حوزه، این پدیده هم‌زمان به‌عنوان بخشی از سیاست «جنگ ویژه» نیز به کار گرفته شده است.

در این نگاه، مواد مخدر تنها یک مسئله سلامت نیست، بلکه ابزاری برای جنگ محسوب می‌شود؛ ابزاری که به‌طور هدفمند گسترش یافته و به‌ویژه جوانان، زنان و مردان را هدف قرار داده تا آن‌ها را از هویت خود دور کند.

 

تشکیل پلتفرم «آگاه باش» برای مقابله با مواد مخدر

در سال ۲۰۲۵، با ابتکار نهادهای مدنی در شهر آمد، تشکلی با عنوان «آگاه باش!؛ پلتفرم مبارزه با مواد مخدر» (Şiyar Be! Platforma Tekoşîna Li Dijî Tiryakê) برای مقابله با مصرف و توزیع مواد مخدر، به‌ویژه در میان جوانان، شکل گرفت.

این پلتفرم پس از حدود پنج ماه برنامه‌ریزی فعالیت خود را آغاز کرد و هدف آن افزایش آگاهی عمومی نسبت به اعتیاد و مقابله با عوامل زمینه‌ساز این بحران است.

فعالیت‌های این مجموعه در دو محور اصلی دنبال می‌شود: اقدامات پیشگیرانه و فعالیت‌های محله‌محور برای دور نگه داشتن کودکان و جوانان از اعتیاد. این پلتفرم با مشارکت نیروهای داوطلب و با همکاری اتحادیه‌ها، احزاب سیاسی، فعالان مدنی، معلمان، کادر درمان و کسبه محلی فعالیت می‌کند.

تاکنون این پلتفرم در شهرهای ماردین، آمد، وان و شرناخ تشکیل شده است.

هم‌زمان با گسترش فعالیت‌ها در چند شهر، اعضای این پلتفرم در ۶ ژوئن با انتشار بیانیه‌ای در شهر آمد از آغاز کارزار «برخیزید» خبر دادند.

 

«اعتیاد یک بحران اجتماعی است»

روکن کیلیچ، سخنگوی مشترک پلتفرم «آگاه باش» در وان و عضو اتحادیه کارکنان خدمات بهداشت و درمان (SES)، درباره وضعیت اعتیاد و فعالیت‌های این پلتفرم توضیحاتی ارائه کرد.

او تأکید کرد اعتیاد بحرانی فراگیر است که همه ابعاد زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد و همین مسئله انگیزه شکل‌گیری این پلتفرم بوده است.

به گفته او، محدود کردن مفهوم اعتیاد به مصرف مواد مخدر کافی نیست و باید اشکال دیگری مانند اعتیاد دیجیتال، قمار اینترنتی و وابستگی به الکل نیز مورد توجه قرار گیرند.

کیلیچ با اشاره به اهداف این پلتفرم گفت: «اعتیاد مشکلی نیست که فقط با ایجاد یک مرکز بازپروری یا مصرف دارو حل شود و اساساً راه‌حل قطعی و فوری ندارد. مهم‌ترین موضوع، ایجاد آگاهی در جامعه است. اعتیاد یک مسئله سلامت عمومی است و به همین دلیل نیازمند اقدامات پیشگیرانه است. برای مقابله با آن، نهادهای دولتی، سازمان‌های مدنی، احزاب سیاسی و همه بخش‌های جامعه باید در کنار هم قرار بگیرند تا این بحران را کاهش دهند یا بر آن غلبه کنند.»

 

اعتیاد؛ محصول بحران‌های اجتماعی

روکن کیلیچ معتقد است مشکلات اجتماعی گاهی زمینه‌ساز اعتیاد می‌شوند و اعتیاد نیز به نوبه خود بحران‌های تازه‌ای ایجاد می‌کند.

او گفت: «اعتیاد یک مسئله فردی نیست، بلکه ریشه‌ای ساختاری دارد. فقر، محرومیت، مشکلات اقتصادی، مهاجرت، جنگ، زلزله و همه‌گیری بیماری‌ها عواملی هستند که افراد را به سمت اعتیاد سوق می‌دهند؛ زیرا مصرف مواد برای برخی به راهی برای فرار از واقعیت تبدیل می‌شود.

از سوی دیگر، قرار گرفتن کودکان در معرض دیجیتالی شدن و وابستگی شدید به شبکه‌های اجتماعی از سنین پایین، به سیستم عصبی آن‌ها آسیب می‌زند. در چنین شرایطی، وقتی کودک فرصت مناسبی برای ابراز وجود و رشد اجتماعی و اقتصادی نداشته باشد، احتمال گرایش او به مواد مخدر افزایش می‌یابد.

کودکان در مدرسه یا خیابان با مواد مخدر آشنا می‌شوند و پس از گرفتار شدن در چرخه اعتیاد، نه‌تنها خود، بلکه خانواده و جامعه را نیز با بحرانی جدی روبه‌رو می‌کنند.

این وضعیت اکنون به یک صنعت تبدیل شده است. ابتدا کشورهای آمریکای لاتین، سپس اروپا و در نهایت ترکیه به یکی از مراکز اصلی این بازار و شبکه‌های سازمان‌یافته مواد مخدر تبدیل شدند. با صنعتی شدن این چرخه، زنان، جوانان و کودکان بیش از همه در معرض آسیب آن قرار گرفته‌اند.»

 

کاهش سن مصرف مواد مخدر در کوردستان

روکن کیلیچ گفت سن مصرف مواد مخدر، به‌ویژه در کوردستان، به‌طور نگران‌کننده‌ای در حال کاهش است. او با اشاره به اینکه سن مصرف در برخی مناطق به ۹ سال رسیده، اظهار داشت: «فناوری‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی از همان دوران کودکی، با قرار دادن کودکان در معرض حجم بالایی از محرک‌ها، بر تمرکز، رشد عاطفی و سیستم عصبی آن‌ها تأثیر منفی می‌گذارند و زمینه را برای انواع اعتیاد فراهم می‌کنند. کودکانی که مستقیماً تحت تأثیر سیاست‌های موجود قرار دارند، در محیطی ناامن رشد می‌کنند و در آینده با خطر بیشتری برای گرفتار شدن در اعتیاد روبه‌رو هستند. زنان نیز از جمله گروه‌هایی هستند که بیشترین آسیب را از این روند می‌بینند. نظام مردسالار، فقر، خشونت خانگی، بار سنگین مراقبت از خانواده، فشارهای اجتماعی و فرهنگ شرم، زنان را هم در معرض اعتیاد قرار می‌دهد و هم آنان را از جست‌وجوی کمک بازمی‌دارد.»

 

بیش از ۲۰ هزار مصرف‌کننده مواد مخدر در وان

کیلیچ با تأکید بر اینکه تنها در شهر وان بیش از ۲۰ هزار مصرف‌کننده مواد مخدر وجود دارد، افزود در شهرهای منطقه و مناطق روستایی، سن مصرف به ۹ سال کاهش یافته است.

او گفت: «وان شهری مرزی و ساحلی است که از طبیعت و جاذبه‌های فراوانی برخوردار است و مهم‌تر از همه، شهری با رویکرد سیاسی شناخته‌شده است. اینکه در چنین شهری میزان تماس با مواد مخدر تا این اندازه بالاست، از نظر ما نشان می‌دهد که سیاست‌های موسوم به "جنگ ویژه" تأثیر زیادی داشته‌اند. این شهر از حساسیت اجتماعی بالایی برخوردار است، اما وضعیت کنونی نشان می‌دهد ابعاد این بحران بسیار جدی است.»

 

انتقاد از سیاست‌های امنیتی

روکن کیلیچ با اشاره به تدابیر امنیتی گسترده‌ای که هم‌زمان با اعلام موجودیت پلتفرم و انتشار بیانیه آن اتخاذ شد، گفت: «روز انتشار بیانیه، تدابیر امنیتی بسیار شدیدی برقرار شده بود. مسئولان بخش امنیتی پنج تا شش ساعت ما را معطل کردند. در حالی که ما کار متفاوتی انجام نمی‌دادیم. ما با گسترش مواد مخدر مخالف هستیم و همه اصناف، اتاق‌های بازرگانی، نمایندگان احزاب سیاسی و دیگر گروه‌های اجتماعی شهر نیز همین موضع را داشتند. بنابراین این حجم از اقدامات امنیتی برای ما قابل توجیه نبود و صادقانه به نظر نمی‌رسید.»

او درباره ارتباط میان گسترش مواد مخدر و آنچه «سیاست‌های جنگ ویژه» می‌نامد، توضیح داد: «ما نمی‌گوییم خودِ حکومت مواد مخدر توزیع می‌کند، اما معتقدیم ساختار حاکم با ایجاد بحران‌های اقتصادی و اجتماعی، جنگ و مهاجرت اجباری، مردم را به فقر و محرومیت می‌کشاند. در چنین شرایطی، برخی افراد برای فرار از مشکلات به مواد مخدر پناه می‌برند و نکته مهم این است که دسترسی به مواد بسیار آسان است.

در شهری که در هر چند قدم یک دوربین نظارتی وجود دارد و خودروهای زرهی در سطح شهر حضور دارند، چگونه فروشندگان مواد مخدر می‌توانند به‌راحتی در کافه‌ها، محله‌ها و مقابل مدارس مواد بفروشند؟ این مسئله خود یک بحران عمومی است. افزایش اعتیاد نیز نتیجه رویکردهای امنیت‌محور است. مواد مخدر، بازتاب و بخشی از سیاست‌های امنیتی و آنچه ما "جنگ ویژه" می‌نامیم، محسوب می‌شود.»

 

همکاری با شهرداری‌ها برای پیشگیری از اعتیاد

روکن کیلیچ همچنین گفت این پلتفرم با درخواست شهرداری‌ها و کسبه، نشست‌ها و برنامه‌های آموزشی درباره اعتیاد را در محله‌ها برگزار کرده است.

او افزود: «در شهرداری‌ها دوره‌های آموزشی جامعی درباره پیشگیری از اعتیاد برگزار کردیم. سپس با شهرداری آرتمت (ادرمیت) تفاهم‌نامه همکاری امضا کردیم و چند شهرداری دیگر نیز خواستار همکاری مشابه با ما هستند.»

 

«اجازه نمی‌دهیم جوانان و زنان قربانی صنعت مواد مخدر شوند»

روکن کیلیچ در پایان گفت: «ما اجازه نخواهیم داد خیابان‌ها، شهرها، کودکان، جوانان و زنان‌مان قربانی صنعت مواد مخدر شوند. از همه گروه‌های اجتماعی، فعالان مدنی، روشنفکران، نویسندگان و همه افراد مسئولیت‌پذیر می‌خواهیم که در کنار این پلتفرم برای مقابله با این بحران متحد شوند.»