خالکوبی؛ زبان نقشدار زنان بر بدن در حافظه فرهنگی مزوپوتامیا
«دَق» خالکوبی سنتی کوردها و ایزدیها در مزوپوتامیا است؛ آیینی که فراتر از زیبایی، بخشی از حافظه فرهنگی، باورها و روایت زندگی زنان را بر بدن ثبت کرده است.
مرکز خبر- «دَق» نام محلی خالکوبی سنتی در میان کوردها، ایزدیها و دیگر جوامع ساکن مزوپوتامیا است. این سنت با نقش طرحهای مشخص بر بدن، تنها یک شیوه زیبایی و تزئین نیست، بلکه آیینی فرهنگی است که با باور، حفاظت، باروری، هویت و حافظه جمعی پیوند دارد. هرچند منشأ تاریخی دقیق دَق در منابع مکتوب باستانی بهطور مستقیم ثبت نشده، از نظر مردمشناسی پذیرفته شده است که خالکوبی هزاران سال در میان جوامع انسانی وجود داشته و شواهد باستانشناختی نیز از قدمت این سنت حکایت دارد.
خاستگاه فرهنگ دَق، منطقه مزوپوتامیا و بهویژه جغرافیای کوردستان دانسته میشود. این سنت در مناطقی مانند ماردین، رحا، آمد و سراسر روژاوا و همچنین در جامعه ایزدی اهمیت فرهنگی ویژهای دارد. دیگر جوامع محلی این مناطق نیز به مرور زمان بخشی از این فرهنگ را پذیرفتهاند. دَق در گذر زمان به بخشی از هویت فرهنگی مردم کورد تبدیل شده است.
نمادهایی که بر بدن معنا میسازند
هر یک از نمادهای بهکاررفته در دَق، بسته به منطقه و جامعهای که در آن استفاده میشود، میتواند معنای متفاوتی داشته باشد. در این نقشها مفاهیمی مانند حضور زن، باروری، امنیت، عشق، همبستگی، پیوند با طبیعت، حفاظت و زندگی بازتاب پیدا میکند. زنان و خلاقیت و باروری آنان نیز در جهان معنایی بسیاری از این نقشها جایگاه مهمی دارند.
برای نمونه، مثلث نمادی از حفاظت، باروری و خلاقیت زن دانسته شده و بهطور مستقیم با حضور زن ارتباط داده میشود. تقریباً در ریشه بسیاری از نقشهای دَق، شکلهایی شبیه مثلث دیده میشود که گاهی با نقطهها و گاهی با خطوط ساخته شدهاند.
در کنار آن، شکلهای دایرهای و خطوطی که اطراف آنها قرار میگیرند، نمادی از خورشید هستند. باور به خورشید در فرهنگهای کهن کوردی جایگاه پررنگی داشته و این باور در سنتهای ایزدی نیز تا امروز ادامه یافته است. از این رو، نقش خورشید را نمیتوان فقط یک طرح تزئینی دانست؛ این نقش را میتوان یکی از نمادهای باقیمانده از حافظه جمعی مزوپوتامیا نیز در نظر گرفت.
در کتاب «پایه تاریخی و آینده انقلاب زنان» نیز درباره دَق آمده است که ردپای فرهنگ الههمحور در خالکوبیهای زنان کورد، عرب و میترِپ دیده میشود. بنا بر این تعریف، نمادهایی مانند خورشید، ماه، گوزن، درخت زندگی، شبنم، صلیب، مار و شاهماران که زنان بر صورت و بدن خود نقش میکردند، با نمادهایی که در دیوارنگارههای غارها، نقاشیها و پیکرههای باستانی، گورها، سنگها، تزئینات خانه، فلزکاری، بافندگی و گلدوزی دیده میشوند، شباهت دارند.
زنان و دختران، پیشانی، سینه، دستها، شانهها، پاها و بخشهایی از بدن خود را با این نمادها میآراستند. در برخی روایتهای سنتی نیز گفته میشود رنگ مورد استفاده برای دَق با آتش و شیر مادرانی تهیه میشده که دختر به دنیا آوردهاند.
راز دَق در روایت مادران
مادران کورد راز دَق را با باورهایی که نسلبهنسل منتقل شده، روایت میکنند. یکی از این روایتها میگوید: «با شیر مادری که پسر دارد، دَق ساخته نمیشود، چون رنگ نمیگیرد؛ تنها شیر مادرانی که دختر دارند، رنگ را نگه میدارد.»
معانی نسبتدادهشده به نقشهای دَق نیز طیف گستردهای از احساسات و تجربههای زندگی را در بر میگیرد. مادران میگویند دَق میتواند درد، ترس، امید، خواسته، عشق و زیبایی زندگی را روایت کند.
همچنین باور بر این است که دَق از چشمزخم، بدی، بیماری و خطرهای مختلف محافظت میکند. خوشیمنی، شادی، عشق و نشاط، افزایش برکت زندگی و آوردن روزی به خانه نیز از دیگر باورهایی است که با این سنت پیوند خورده است.
از این منظر، دَق را میتوان یکی از سنتهای فرهنگی کهن مزوپوتامیا دانست؛ سنتی که بهویژه در بدن، حافظه و روایتهای نسلبهنسل زنان همچنان زنده مانده است.
بدن؛ زبانی برای روایت و حافظه
امروزه خالکوبی در بسیاری از نقاط جهان به شیوهای برای بیان هویت و تجربه شخصی تبدیل شده است. مردم با نقش کردن نمادها بر بدن خود، باورهای سیاسی و ایدئولوژیک، وابستگیها، رویاها، خاطرات و داستانهای شخصی خود را بیان میکنند.
اما دَق با مفهوم مدرن خالکوبی تفاوت دارد و صرفاً یک انتخاب فردی یا گرایش زیباییشناختی نیست. دَق روایت فرهنگی کهنی است که باورهای جغرافیا، تجربههای زندگی زنان، حافظه اجتماعی، ترسها، امیدها و آرزوهای مردم را روی بدن ثبت میکند.
از این رو، بازخوانی دَق امروز فقط یادآوری یک سنت قدیمی خالکوبی نیست؛ بلکه راهی برای بازخوانی حافظه فرهنگی مزوپوتامیا، دانشی که زنان نسل به نسل منتقل کردهاند و زبانی نمادین است که از طریق بدن شکل گرفته و زنده مانده است.