۱۹ سال حبس برای آواز به زبان مادری؛ خطر خاموشی صدای «نودَم دوراک» در زندان‌های ترکیه
نودَم دوراک، خواننده و فعال فرهنگی کورد که به دلیل آواز به زبان مادری به ۱۹ سال حبس محکوم شده، در پی ابتلا به بیماری در زندان‌های ترکیه با خطر از دست دادن صدای خود مواجه است.
مرکز خبر- میان سال‌های زندان و بیم نگران‌کننده برای سلامتی و صدایش؛ نودم دوراک کماکان به نوشتن و خواندن ادامه می‌دهد و موسیقی را به‌عنوان ابزاری برای بیان و حفظ حافظه جمعی پاس داشته است.
نودم دوراک در سال ۱۹۸۸ در شهرک دیرگول از توابع شرناخ در باکور کوردستان به دنیا آمد. او در خانواده‌ای رشد یافت که سنت خوانندگی بومی و فولکلور در آن ریشه‌ای دیرینه داشت. آوازخوانی مردان خانواده نقشی پررنگ در آغاز مسیر موسیقایی او ایفا کرد.
علاقه نودم به موسیقی از دوران کودکی آغاز شد. او حدود ۱۲ سالگی خوانندگی را آغاز کرد و سپس به نواختن گیتار روی آورد. نقل است که مادرش انگشتر خود را فروخت تا برای او گیتاری تهیه کند. برای نودم، موسیقی صرفاً یک حرفه نبود، بلکه ابزاری برای زنده نگه‌داشتن فرهنگ و زبان منطقه‌اش به شمار می‌رفت.
نقش هنر در انتقال فرهنگ و مبارزه زنان
در زندگی نودم دوراک، هویت زنانه او از هنرش تفکیک‌پذیر نیست. او تنها یک خواننده نبود، بلکه زنی جوان و فعال در عرصه تولیدات فرهنگی محسوب می‌شد. او به کودکان موسیقی می‌آموخت و روی پروژه‌هایی کار می‌کرد که به زنان و جوانان امکان حضور و ابراز وجود در عرصه فرهنگی را می‌داد. نودم به زبان کوردی می‌خواند و می‌کوشید ملودی‌های مادری‌اش را به نسل‌های آینده منتقل کند.
او که در جوانی آموزش‌های موسیقایی خود را دنبال می‌کرد، فعالیتش را به‌عنوان عضوی از گروه موسیقی «سورخوین» ادامه داد. همچنین به‌عنوان مدرس موسیقی و نواختن دف در مرکز فرهنگی «مم و زین» در جزیره بوتان به کار پرداخت. محور اصلی فعالیت‌های او در این مرکز، تمرکز بر کودکان و انتقال نغمه‌های فولکلور کوردی به نسل جدید بود.
به این ترتیب، موسیقی برای او از یک ابزار بیان فردی فراتر رفت و به ابزاری برای انتقال فرهنگی بدل شد. آثاری که بر پایه سنت خوانی بومی با جایگاه ویژه خود در فرهنگ کوردی شکل گرفته بودند، این میراث را با موسیقی معاصر پیوند دادند و در کنار زبان کوردی، بر نقش پررنگ زنان در حیات فرهنگی جامعه روشنی بخشیدند.
جرم‌انگاری فعالیت‌های فرهنگی
نودم دوراک در ۲۲ آوریل ۲۰۱۵ بازداشت شد. به او اتهاماتی نظیر «عضویت در تشکیلات» و «تبلیغ برای تروریسم» نسبت داده شد. وکیل او تأکید کرد که این اتهامات مستقیماً با فعالیت‌های فرهنگی و موسیقایی وی مرتبط است. در طول روند دادگاه، به‌طور ویژه به کار او در مرکز فرهنگی «مم و زین» و فعالیت‌هایش در حوزه موسیقی کوردی اشاره شد.
مجموع احکام صادرشده برای او در دو دادگاه مجزا به ۱۹ سال و شش ماه حبس رسید. پرونده او به مبحثی مستمر تبدیل شد، چرا که نشان می‌داد چگونه فعالیت‌های فرهنگی یک هنرمندِ خواننده به زبان کوردی، موضوع پیگرد دادگاه‌های کیفری قرار گرفته است.
«می‌خواهم پیش از آنکه صدایم را از دست بدهم آزاد شوم»
بزرگ‌ترین کابوس نودم دوراک در زندان، وضعیت صدایش است. او در طول سال جاری به بیماری پرکاری تیروئید و پوکی استخوان مبتلا شده است. با تشدید مشکلات جسمانی و خطر از دست دادن صدا، او با نگرانی‌های تازه‌ای روبه‌روست. برای یک خواننده، صدا یکی از حیاتی‌ترین بخش‌های زندگی است؛ از این رو او گفته است: «می‌خواهم پیش از آنکه صدایم را از دست بدهم بیرون بیایم.» هراس او تنها محدود به وخامت بیماری نیست، بلکه نگران از دست دادن صدایی است که سال‌ها آن را حفظ کرده، با آن خوانده و با دیگران به اشتراک گذاشته است.
حمایت‌های بین‌المللی و تداوم مقاومت
داستان نودم دوراک در نهایت از مرزهای ترکیه فراتر رفت و هنرمندان و فعالان بی‌شماری خواستار آزادی او شدند. چهره‌های برجسته بین‌المللی همچون پیتر گابریل، راجر واترز، آنجلا دیویس، نوام چامسکی و کن لوچ حمایت خود را از او اعلام کردند.
این موج حمایت باعث شد پرونده او نه صرفاً به‌عنوان یک موضوع فردی، بلکه در چارچوب آزادی بیان، حقوق فرهنگی و آزادی هنر مورد بحث قرار گیرد. در سال ۲۰۲۳، ۴۶ شخصیت بین‌المللی فراخوانی مشترک برای آزادی او صادر کردند. همچنین الیف شافاک، نویسنده نامدار، جرم تلقی شدن خواندن نودم به زبان مادری‌اش را مورد انتقاد قرار داد.
سرگذشت نودم دوراک نقش زنان در تولیدات فرهنگی را نیز برجسته می‌سازد؛ هنرمندان زن تنها آفرینندگان آثار هنری نیستند، بلکه نقشی کلیدی در انتقال زبان، ملودی‌ها، قصه‌ها و حافظه جمعی از نسلی به نسل دیگر ایفا می‌کنند. امروز، شاید شاخص‌ترین جنبه داستان او این باشد که با وجود گذر تمام این سال‌ها، هرگز دست از موسیقی نکشیده است. شعرها و ترانه‌هایی که او در کنج زندان سروده نشان می‌دهد که موسیقی همچنان برای او ابزار بیان، مبارزه و مقاومت است.