سارا عگید

مرکز خبر- زبان کوردی زبانی اصیل از فرهنگ آریایی و از حوزه جغرافیایی مزوپوتامیاست. این زبان در بخش‌های گسترده‌ای از خاورمیانه، به‌ویژه در سرزمین کوردستان که به چهار بخش تقسیم شده، رواج دارد. با وجود مشکلات سیاسی و فرهنگی، زبان کوردی در طول تاریخ کوردها جایگاه خود را حفظ کرده است و این امر نشان‌دهنده پیوند عمیق آن با هویت و میراث فرهنگی خویش است.

 

«زبان کوردی عنصر وحدت‌بخش خلق کورد است»

تمرکز بر یکپارچه‌سازی تلاش‌ها برای توسعه زبان کوردی و گسترش کاربرد آن در حوزه‌های مختلف زندگی، از جمله آموزش، تاریخ، علم، فلسفه و رسانه، گامی مهم در جهت حفاظت از این زبان و تضمین تداوم آن برای نسل‌های آینده است.

با این حال، زبان کوردی یکی از زبان‌هایی است که همواره هدف سیاست‌های همانندسازی و آسیمیلاسیون قرار گرفته است. در طول تاریخ، خلق کورد برای حفظ هویت و زبان خود از شیوه‌های گوناگونی بهره برده‌اند. با وجود این، حکومت‌های حاکم در هر چهار بخش کوردستان تلاش کرده‌اند این زبان را به حاشیه رانده و نابود سازند. خلق منطقه به جای آنکه به زبان مادری خود سخن بگویند، مجبور شده‌اند به زبان حکومت‌های مسلط صحبت کنند و آن زبان را به‌عنوان زبان اصلی بپذیرند.

 

در روژاوای کوردستان؛ از ممنوعیت زبان کوردی تا ورود آن به مدارس و دانشگاه‌ها

در روژاوای کوردستان، جایی که بیشتر خلق به زبان مادری خود سخن می‌گویند، سیاست‌های نابودی و همانندسازی فرهنگی اعمال شد. در دوران حکومت حزب بعث سوریه، حتی صحبت کردن به زبان کوردی در خانه نیز تقریباً ممنوع بود.

خلق مناطق عفرین، کوبانی، حسکه و قامشلو نمی‌توانستند آشکارا هویت کوردی خود را بیان کنند، به زبان خود سخن بگویند یا فرهنگشان را حفظ کنند؛ زیرا فرهنگ با وجود زبان زنده می‌ماند و از طریق آن حفظ می‌شود.

با وجود فشارها، سرکوب، نظارت، ممنوعیت‌ها و بازداشت‌ها، خلق کورد به‌صورت مخفیانه در خانه‌ها و اتاق‌های کوچک به آموزش زبان کوردی می‌پرداختند و پایه‌های شناخت این زبان را حفظ می‌کردند. همچنین مادرانی که فرزندان خود را بزرگ می‌کردند، با لالایی‌های کوردی آنان را می‌خواباندند تا از همان کودکی گوششان با زبان اصیل مادری آشنا شود.

این وضعیت برای کسانی که علاقه داشتند زبان مادری خود را بیاموزند، انگیزه‌بخش بود و آنان همواره در این مسیر تلاش می‌کردند.

با آغاز انقلاب روژاوای کوردستان نیز این فشارها همچنان ادامه داشت. زبان کوردی به رسمیت شناخته نمی‌شد و برنامه‌های درسی مدارس فقط به زبان عربی ارائه می‌شد. به همین دلیل، دانش‌آموزان از همان دوران کودکی ناچار بودند زبان دیگری را به‌عنوان زبان آموزش فرا بگیرند.

در سال ۲۰۱۱ و هم‌زمان با آغاز «بهار عربی»، خلق سوریه نیز خواستار آزادی شدند. خلق کورد نیز برای تثبیت موجودیت و هویت خود مبارزه را آغاز کردند. هرچند این تجربه تازه بود، اما گام‌های مهمی برداشته شد.

از آنجا که آموزش یکی از مهم‌ترین عرصه‌های پیشرفت جامعه است، نخستین اقدام، راه‌اندازی مراکز آموزشی به زبان کوردی بود. هرچند این مراکز در ابتدا در حد دانشگاه یا مؤسسات آموزش عالی نبودند، اما گامی بزرگ به شمار می‌رفتند.

پس از آن، در مدارسی که نیروهای حکومت بعث از آن‌ها خارج شده بودند یا در مناطقی که انقلاب در آن‌ها شکل گرفته بود، برنامه‌های درسی به زبان کوردی تغییر یافت. هرچند در آغاز این آموزش‌ها تنها یک روز در هفته یا چند ساعت برگزار می‌شد، اما همین اقدام سنگ بنای نخستین و اساسی آموزش رسمی به زبان کوردی بود.

در روژاوای کوردستان، جایی که مانند دیگر بخش‌های کوردستان آموزش زبان کوردی به‌صورت مخفیانه انجام می‌شد، نخستین بار در سال ۲۰۰۷ «مؤسسه زبان کوردی» تأسیس شد. این مؤسسه به‌صورت پنهانی و با حضور ده‌ها نفر، آموزش مبانی و اصول زبان کوردی را آغاز کرد.

 

 

پیشرفت زبان کوردی در روژاوای کوردستان

در روژاوای کوردستان، آموزش زبان کوردی به‌طور رسمی از سال ۲۰۱۳ به‌تدریج آغاز شد و هر سال بخشی از نظام آموزشی به این زبان اختصاص یافت. در سال ۲۰۱۵، برنامه‌های درسی پایه‌های اول، دوم و سوم ابتدایی به‌طور رسمی به زبان کوردی تدریس شدند. در سال ۲۰۱۶، آموزش در مقطع ابتدایی به‌طور کامل به زبان کوردی انجام می‌شد و تنها دو ساعت در هفته زبان عربی و یک ساعت زبان انگلیسی تدریس می‌شد.

در سال ۲۰۱۷، مقطع متوسطه نیز به زبان کوردی تغییر یافت و در سال ۲۰۱۸، آموزش در همه مقاطع به زبان کوردی انجام شد. همچنین دانشگاه‌ها نیز تأسیس شدند. افزون بر این، برای نخستین بار درس‌های «فرهنگ و اخلاق» و «زن‌شناسی» (ژنئولوژی) به‌طور رسمی وارد برنامه درسی مدارس روژاوای کوردستان شدند.

 

 

عفرین

در فاصله سال‌های ۲۰۱۲ تا ۲۰۱۸، آموزش در کانتون عفرین پیشرفت چشمگیری داشت و پیش از اشغال این منطقه توسط ترکیه، شمار دانش‌آموزان در همه مقاطع به حدود ۵۰ هزار نفر رسیده بود.

در ۶ سپتامبر ۲۰۱۱، نخستین مدرسه آموزش به زبان کوردی در روستای دورقلی از توابع شهرستان شَرا افتتاح شد. هم‌زمان تلاش‌هایی برای تأسیس نهادی ویژه زبان کوردی آغاز شد. زبان کوردی در مدارس عفرین تدریس می‌شد و کلاس‌های این زبان سه تا چهار بار در هفته برگزار می‌شد.

 

مدارس، آکادمی‌ها و مؤسسه زبان کوردی در عفرین

مدرسه ابتدایی «شهید فوزی» در شهرستان شَرا و همچنین «مؤسسه زبان کوردی» تأسیس شدند. یکی از چالش‌های مهم، جلب رضایت جامعه برای پذیرش برنامه درسی جدید به زبان کوردی بود؛ زیرا تا سال ۲۰۱۲، مدارس همچنان از برنامه درسی حکومت بعث پیروی می‌کردند.

در سال ۲۰۱۳، «آکادمی شهید فرزاد کمانگر» افتتاح شد. در آغاز، معلمان یک دوره آموزشی دوماهه را گذراندند. در هر دوره حدود ۳۰ معلم آموزش می‌دیدند و درس‌های دستور زبان و ادبیات کوردی را فرا می‌گرفتند. در مجموع ۶۵۰ معلم از این آکادمی فارغ‌التحصیل شدند. پس از آن نیز «آکادمی شهید آرین میرکان» افتتاح شد و همین مأموریت را ادامه داد.

در «آکادمی شهید زوزان» نیز رشته‌هایی مانند کشاورزی، فناوری اطلاعات، علوم رایانه، مکانیک و ادبیات راه‌اندازی شد.

حدود ۴۰۰ معلم از رشته‌های مختلف، از جمله مطالعات زنان، فلسفه، فیزیک، شیمی، تاریخ، جغرافیا و اقتصاد، به این آکادمی پیوستند. آنان دوره‌های آموزشی ویژه‌ای را گذراندند تا بتوانند از سال اول متوسطه تا سال سوم دبیرستان به دانش‌آموزان تدریس کنند.

 

مؤسسه ویان آمارا

در عفرین، شهبا، حلب و سریکانی نیز مدارس آموزش به زبان کوردی فعالیت می‌کردند. همچنین در عفرین «مؤسسه ویان آمارا» آغاز به کار کرد و معلمان برای تحصیل در رشته‌های تخصصی در آن آموزش دیدند.

«مؤسسه شهید ویان آمارا» که با نام «مؤسسه زبان و ادبیات کوردی ویان» نیز شناخته می‌شود، یک مرکز آموزشی است که در منطقه عفرین تأسیس شد و نخستین مؤسسه تخصصی زبان و ادبیات کوردی در این منطقه به شمار می‌رفت.

 

بخش‌های آموزشی مؤسسه

پس از انتقال این مؤسسه به منطقه شهبا برای ادامه خدمت‌رسانی به خلق، فعالیت‌های آن گسترش یافت و رشته‌های مهم علمی و ادبی، از جمله ریاضیات، علوم و فیزیک، نیز به برنامه‌های آن افزوده شدند.

 

 

سریکانی

مدیریت منطقه، نظام آموزشی چندزبانه‌ای را پذیرفت که در آن آموزش به زبان‌های کوردی، عربی و سریانی ارائه می‌شد. برنامه‌های درسی جدید بر پایه فلسفه «ملت دموکراتیک» و تاریخ منطقه تدوین شدند.

در این شهر، ۱۱۷ مدرسه ابتدایی، ۳۲ مدرسه متوسطه و ۴ دبیرستان وجود داشت که برخی از آن‌ها آموزش را به دو زبان ارائه می‌کردند.

هم‌زمان با افتتاح چندین آکادمی برای آموزش ایدئولوژیک معلمان، آکادمی‌های تخصصی نیز راه‌اندازی شدند. این مراکز هم دوره‌های آزاد و هم دوره‌های فشرده برگزار می‌کردند و صدها معلم از آن‌ها فارغ‌التحصیل شدند.

با وجود حملات ارتش ترکیه به عفرین و اشغال این منطقه، خلق به شهبا کوچ کردند و در آنجا ساکن شدند، اما هرگز آموزش به زبان مادری خود را متوقف نکردند. در شهبا، تقریباً هر چادر و هر اردوگاه به مکانی برای آموزش تبدیل شد.

همین وضعیت برای خلق سریکانی نیز تکرار شد. پس از حملات نظامی ترکیه در سال ۲۰۱۹، خانواده‌ها در اردوگاه‌های آوارگان نیز اجازه ندادند فرزندانشان از آموزش محروم شوند و آموزش به زبان مادری همچنان ادامه یافت.

 

حسکه

با گسترش نظام آموزشی تا سطح دانشگاه، «مؤسسه زبان کوردی» نیز به یکی از مراکز مهم و مورد توجه تبدیل شد. بسیاری از خلق برای فراگیری زبان مادری خود به این مؤسسه مراجعه کردند.

هَمرین حسین، عضو مؤسسه زبان کوردی، تأکید کرد که آموزش زبان کوردی از آغاز انقلاب روژاوا از دل همین مؤسسه شکل گرفت و توسعه یافت و این نهاد تا امروز نیز تلاش‌های خود را برای آموزش زبان مادری ادامه داده است.

 

«در آغاز انقلاب، معلمان هم‌زمان هم دانش‌آموز بودند و هم معلم»

هَمرین حسین گفت خلق کورد در جریان انقلاب روژاوا برای توسعه نظام آموزشی مراحل مختلفی را پشت سر گذاشتند و یکی از بزرگ‌ترین دستاوردهای این انقلاب، ایجاد آموزش به زبان مادری بود.

او توضیح داد: «آموزش به زبان مادری ابتدا در خانه‌ها آغاز شد و سپس از طریق مؤسسه زبان کوردی گسترش یافت. جامعه کورد در روژاوای کوردستان خانه‌های خود را برای آموزش زبان مادری در اختیار گذاشت و خلق در همان خانه‌ها زبان خود را فرا گرفتند. پس از تأسیس مؤسسه زبان کوردی، فرصت‌های آموزش این زبان گسترده‌تر شد. بسیاری از معلمان از طریق این مؤسسه دوره‌های زبان را گذراندند و برای تدریس در مدارس آماده شدند.

زمانی که حکومت بعث مدارس را ترک کرد، معلمان اجازه ندادند جامعه بدون آموزش بماند. مدارس فعالیت خود را با پایه‌های اول، دوم و سوم آغاز کردند. بعدها نیاز به گسترش این روند احساس شد و آموزش از مقطع ابتدایی به متوسطه و دبیرستان نیز توسعه یافت.

این مرحله برای معلمان بسیار دشوار بود، اما آنان با تلاش فراوان بر مشکلات غلبه کردند. از یک سو در مدارس تدریس می‌کردند و از سوی دیگر در مؤسسه‌ها و آکادمی‌ها آموزش می‌دیدند و روی محتوای آموزشی زبان کار می‌کردند. به همین دلیل، آن زمان معلمان هم‌زمان هم دانش‌آموز بودند و هم معلم.»

 

 

«نظام آموزشی گام‌به‌گام پیشرفت کرد»

هَمرین حسین با اشاره به اینکه خلق کورد در طول تاریخ با سیاست‌های انکار و حذف هویت خود روبه‌رو بوده‌اند، گفت: «در آغاز انقلاب، موانع زیادی بر سر راه آموزش به زبان مادری و گسترش آن در جامعه و مدارس وجود داشت. اما معلمان با تعهد و علاقه‌ای که به زبان مادری خود داشتند، این مشکلات را پشت سر گذاشتند و خلق کورد نیز مهم‌ترین پشتوانه آنان بودند.

نظام آموزشی به‌تدریج توسعه یافت؛ به‌ویژه با تدوین و معرفی کتاب‌های درسی، تأسیس آکادمی‌ها، مراکز تربیت معلم و دانشگاه‌ها.»

 

«برای حفظ هویت و موجودیت کوردها، خلق به مؤسسه زبان کوردی مراجعه می‌کنند»

به گفته او، پروژه آموزش زبان کوردی از سال ۲۰۱۱ آغاز شد.

وی افزود: «رنج اینکه نتوانی در مدرسه به زبان مادری خود صحبت کنی یا جشن‌های خود را برگزار کنی، در دل هر کوردی باقی مانده است. انقلاب روژاوا فرصت مهمی برای حفاظت از هویت و زبان کوردی فراهم کرد و راه را برای آموزش به زبان مادری گشود.

با وجود افتتاح مدارس، مؤسسه‌ها و دانشگاه‌ها، مؤسسه زبان کوردی همچنان به فعالیت خود ادامه می‌دهد؛ زیرا هدف خلق کورد تنها اشتغال نیست، بلکه حفظ موجودیت خود است. به همین دلیل، بسیاری از پدران و مادران به مؤسسه ما مراجعه می‌کنند، در کنار فرزندانشان زبان مادری را می‌آموزند، مهارت زبانی خود را ارتقا می‌دهند و سپس فرزندانشان را نیز آموزش می‌دهند.»

 

«خلق کورد با شور فراوان آموزش به زبان مادری را توسعه دادند»

هَمرین حسین تأکید کرد که بازگشت به نظام «تک‌حزبی و تک‌زبانی» در سوریه قابل پذیرش نیست.

او گفت: «ما هرگز رنج‌هایی را که در مدارس حکومت بعث تحمل کردیم فراموش نمی‌کنیم. زبان عربی به ما تحمیل شده بود و صحبت کردن به زبان کوردی با همکلاسی‌ها ممنوع بود. هر کوردی این درد را تجربه کرده است.

به همین دلیل، خلق کورد با شور و فداکاری فراوان، آموزش به زبان مادری خود را گسترش دادند.»

 

«جمهوری عربی سوریه نماینده تنوع جامعه سوریه نیست»

هَمرین حسین همچنین اظهار داشت: «وقتی به عنوان "جمهوری عربی سوریه" نگاه می‌کنیم، دیگر ملت، اقوام و گروه‌های تشکیل‌دهنده جامعه سوریه را در آن نمی‌بینیم. این نام، تنوع اجتماعی سوریه را نمایندگی نمی‌کند.

موجودیت خلق کورد و زبان آنان باید در قانون اساسی جدید سوریه به رسمیت شناخته شود. انقلاب روژاوای کوردستان با هدف پیشبرد مسئله کورد و حفاظت از زبان کوردی آغاز شد. هر حرف از الفبای زبان کوردی نماد فداکاری شهداست.

ما نمی‌پذیریم که زبان کوردی فقط به‌عنوان یک درس در مدارس تدریس شود. ما تجربه آموزشی، کتاب‌های درسی، معلمان آماده و نسلی آموزش‌دیده داریم. خواسته ما این نیست که دولت تازه درباره این موضوع گفت‌وگو کند، بلکه می‌خواهیم این حقوق در قانون اساسی تضمین شود.

برنامه درسی ما، مدارس ما و زبان مادری ما خط قرمز هستند و هیچ‌گونه انکار آن‌ها را در سوریه نخواهیم پذیرفت. ما شهروندان این سرزمین هستیم، نه بیگانه، و زبان ما نباید صرفاً به یک واحد درسی در مدارس محدود شود.»

هَمرین حسین در پایان سخنانش از خلق کورد خواست در این مقطع حساس، از هویت و موجودیت کوردی خود پاسداری کنند.

 

آموزش به زبان مادری، یادگیری و زندگی را آسان‌تر کرد

کوبانی

عزیزه اسماعیل، مدیر مدارس کوبانی، یکی از معلمان باسابقه نظام آموزشی این منطقه است. او گفت در دوران حکومت بعث، هر فردی که می‌خواست زبان مادری خود را بیاموزد، با فشار و سرکوب حکومت روبه‌رو می‌شد و حتی بازداشت می‌شد.

او با اشاره به وضعیت آموزش زبان کوردی در سوریه گفت: «در آن زمان هیچ‌کس در مناطق تحت کنترل حکومت سوریه نمی‌توانست زبان مادری خود را به‌طور رسمی بیاموزد. تنها برخی از جوانان کورد که برای کار، به‌ویژه به لبنان می‌رفتند، فرصت داشتند در فضایی آزادتر زبان کوردی را یاد بگیرند.

برای نخستین بار بود که دانش‌آموزان کورد توانستند به زبان مادری خود بخوانند و بنویسند. همین موضوع روند یادگیری را برای آنان بسیار آسان‌تر کرد؛ زیرا کودکانی که از بدو تولد با زبان مادری خود بزرگ شده‌اند، هنگام ورود به مدارسی که آموزش در آن‌ها به زبانی بیگانه انجام می‌شود، با دشواری‌های فراوانی روبه‌رو می‌شوند.»

 

 

«در سال ۲۰۱۵ نخستین مدرسه کوردی کوبانی افتتاح شد»

عزیزه اسماعیل ادامه داد: «نخستین مدرسه آموزش به زبان کوردی در شهر کوبانی در سال ۲۰۱۵ با نام "شهید عثمان" افتتاح شد؛ فردی که در دفاع از شهر کوبانی جنگید و جان خود را از دست داد.

اکنون در کوبانی ۱۰۶ مدرسه فعال است، حدود ۲۷ هزار و ۷۰۰ دانش‌آموز در آن‌ها تحصیل می‌کنند و نزدیک به یک‌هزار و ۱۵۰ معلم در بخش آموزش فعالیت دارند.

مهم‌ترین خواسته خلق و دانش‌آموزان این است که بتوانند به زبان خود تحصیل کنند. موجودیت هر انسان با زبان او معنا پیدا می‌کند و زمانی که زبانی ممنوع شود، هویت و موجودیت آن نیز بی‌معنا خواهد شد.»

 

«نظام آموزشی ما بر پایه درک و یادگیری است»

عزیزه اسماعیل با اشاره به نظام آموزشی دوران حکومت بعث گفت: «در آن دوران، آموزش کاملاً در چارچوب ایدئولوژی حکومت ارائه می‌شد. بعدها متوجه شدیم در کتاب‌های تاریخ، هیچ اشاره‌ای به تاریخ خلق کورد نشده بود. این موضوع برای ما شوک‌آور بود، زیرا تاریخ خود را نمی‌شناختیم.

در نظام آموزشی ما، درس "زن‌شناسی" (ژنئولوژی) نیز گنجانده شده که به جایگاه زنان و آزادی آنان می‌پردازد.

هدف از تدوین کتاب‌های درسی به زبان کوردی این است که دانش‌آموزان از همه جنبه‌ها آموزش ببینند و توانمند شوند؛ برخلاف کتاب‌های درسی حکومت بعث که محتوایی ایستا و محدود داشتند.

نظام آموزشی ما بر پایه ارزیابی و درک مفاهیم است؛ یعنی دانش‌آموز باید مطالب را به‌خوبی بفهمد و سپس به پایه بالاتر راه پیدا کند.»