رابعه خریص

الجزایر - در شهر وهران، یکی از بزرگ‌ترین شهرهای الجزایر و مرکز منطقه غرب این کشور، بلوزه وهرانی چیزی فراتر از یک لباس سنتی است؛ این پوشش بخشی جدایی‌ناپذیر از هویت و حافظۀ فرهنگی زن الجزایری به شمار می‌رود.

این لباس در جزئیات خود میراثی غنی و متنوع را در خود جای داده است؛ میراثی که تأثیرات فرهنگ‌های آمازیغی، عربی، اسلامی و اندلسی در آن به هم آمیخته و با تاریخی طولانی از مقاومت و پایداری همراه شده است. به همین دلیل، بلوزه وهرانی به نمادی از حفظ آداب و سنت‌ها تبدیل شده و ویژگی‌های هنری و تاریخی وهران را نیز به نمایش می‌گذارد.

برای آشنایی بیشتر با تاریخ این لباس، شیوه ساخت و روند تحول آن، با نجات مزاغشه، مربی بین‌المللی خیاطی و طراحی لباس، گفت‌وگو کردیم. او معتقد است بلوزه وهرانی فقط یک تکه پارچه یا لباس سنتی نیست، بلکه بازتابی زنده از غرور و هویت الجزایری است.

به گفته او، تاریخ معاصر این لباس به سال ۱۸۳۰ بازمی‌گردد، هرچند ریشه‌های آن، بنا بر روایت وی، به قرن شانزدهم می‌رسد. او تأکید می‌کند که هر بخیه و هر جزئی از این لباس، بخشی از خاطراتی است که نسل‌به‌نسل منتقل شده و زنان هنرمند و خیاط تلاش می‌کنند آن را همچنان زنده نگه دارند.

 

ریشه‌های تاریخی متنوع

بلوزه وهرانی در طراحی خود نشانه‌هایی از تنوع تمدنی منطقه را به همراه دارد و تأثیر فرهنگ اندلس در آن به‌وضوح دیده می‌شود.

نجات مزاغشه می‌گوید هرگاه مشغول دوخت و آماده‌سازی بلوزه است، احساس می‌کند میراث صنعتگران اندلسی را زنده می‌کند؛ همان صنعتگرانی که پس از مهاجرت به شهرهای این منطقه، بخشی از هنر و مهارت خود را با خود به همراه آوردند. به گفته او، این لباس در طول زمان تغییرات و تحولات بسیاری را پشت سر گذاشته است.

او توضیح می‌دهد که بلوزه در شکل اولیه خود بیشتر به قندوره و عبای گشاد شباهت داشت، اما به‌تدریج طراحی آن تغییر کرد تا با نیازها و سلیقه‌های هر دوره هماهنگ شود. با این حال، عناصر اصلی آن، به‌ویژه گلدوزی با نخ‌های طلایی و نقش‌ونگارهای تزئینی، همچنان حفظ شده‌اند و همان ویژگی‌هایی هستند که به این لباس هویت خاص خود را می‌بخشند.

بلوزه وهرانی ارتباط بسیار نزدیکی با شهر وهران دارد. به گفته نجات مزاغشه، محله‌های قدیمی شهر، از جمله الدرب و الکمین، در شکل‌گیری و گسترش این میراث نقش مهمی داشته‌اند.

امروزه نیز شهر جدید وهران یکی از مراکز مهم تولید و فروش این لباس به شمار می‌رود. در این منطقه، کارگاه‌های خیاطی و فروشگاه‌های پارچه فراوان‌اند و هنر سنتی در کنار طراحی‌های مدرن ادامه پیدا می‌کند.

در کوچه‌هایی که از میدان الطحاحه آغاز می‌شوند، از خیابان غوتی عبدالقادر می‌گذرند و به خیابان مزوار محمد می‌رسند، کارگاه‌های سنتی خیاطی در کنار فروشگاه‌های پارچه و مراکز تخصصی گلدوزی قرار گرفته‌اند.

این کارگاه‌ها فقط محل کار نیستند؛ بلکه به فضاهایی برای انتقال و حفظ این هنر تبدیل شده‌اند. خیاطان و هنرمندان این حوزه، مهارت‌ها و تجربه‌هایی را که از نسل‌های گذشته به ارث برده‌اند، به طراحان جوان منتقل می‌کنند و در عین حال از ابزارهای جدید در کنار روش‌های سنتی استفاده می‌کنند.

به همین دلیل، این فروشگاه‌ها و کارگاه‌ها تنها محل فروش پارچه و لباس نیستند، بلکه فضایی زنده برای ادامه یافتن این میراث فرهنگی به شمار می‌روند. پشت هر طرح، ساعت‌ها کار دستی و گلدوزی دقیق قرار دارد و در این روند، تجربه مادربزرگ‌ها با خلاقیت نسل جدید پیوند می‌خورد.

 

بلوزه وهرانی چگونه دوخته می‌شود؟

در کارگاه‌های خیاطی، دوخت بلوزه وهرانی با انتخاب پارچه، طراحی الگو، برش قطعات و انتخاب نقش‌ها و گلدوزی‌های مناسب آغاز می‌شود.

نجات مزاغشه توضیح می‌دهد که بلوزه معمولاً بلند و تا روی پا طراحی می‌شود و قسمت پایین آن حالت گرد دارد. نوع پارچه نیز به مناسبت و جایگاه اجتماعی فرد بستگی دارد و ممکن است از ابریشم گلدوزی‌شده، پنبه، کتان یا دانتل استفاده شود.

یقه لباس می‌تواند مربعی یا به شکل V باشد و با گلدوزی یا سنگ‌دوزی تزئین شود. آستین‌ها نیز بسته به مدل، از نظر طول و طراحی متفاوت‌اند.

بلوزه در قسمت سینه نسبتاً جمع و چسبان دوخته می‌شود و معمولاً با یک کمربند تکمیل می‌شود؛ کمربندی که به لباس ظاهر سنتی و خاص آن را می‌دهد.

نجات مزاغشه می‌گوید پوشش سنتی وهرانی معمولاً از سه یا چهار بخش اصلی تشکیل می‌شود که بلوزه و جلطیطه، یعنی لباس زیر، از جمله آنها هستند. همچنین سروال عرب نیز بخشی از این پوشش است.

در کنار این قطعات، پوششی زنانه به نام تستيفه نیز وجود دارد که عرض آن حدود یک متر و نیم است و می‌توان آن را از پارچه‌های ابریشمی مانند ساتن یا کرپ تهیه کرد.

بلوزه وهرانی با نخ‌های طلایی و گلدوزی‌های دستی، نسل‌به‌نسل به راه خود ادامه داده است. این لباس از یک سو جایگاه خود را به‌عنوان بخشی از میراث فرهنگی الجزایر حفظ کرده و از سوی دیگر، خود را با سلیقه و مد روز هماهنگ کرده است، بدون آنکه ویژگی‌های تاریخی‌اش را از دست بدهد.

 

جایگاه اجتماعی و نام‌های مختلف

بلوزه وهرانی مدل‌ها و نام‌های مختلفی دارد که بر اساس نوع دوخت، تزئینات و نقش‌ونگارهای آن تعیین می‌شوند. هر مدل داستان خاص خود را دارد و بخشی از هویت فرهنگی زنان الجزایری را بازتاب می‌دهد.

نجات مزاغشه می‌گوید بلوزه «الکرسی» یکی از محبوب‌ترین و رایج‌ترین مدل‌ها در میان عروس‌های الجزایری بوده است. در کنار آن، بلوزه «الزعیم» نیز قرار دارد که امروزه بیشتر با نام بلوزه «الساری» سنگ‌دوزی‌شده شناخته می‌شود. این مدل جایگاه مهمی در سنت خیاطی وهران داشته و همچنان در پوشاک سنتی الجزایر دیده می‌شود.

به گفته مزاغشه، نام «بلوزه الزعیم» به دلیل حجم زیاد گلدوزی‌ها و تزئینات آن انتخاب شده است. این تزئینات که به آنها «التعمیرات» گفته می‌شود، با انواع سنگ‌های زینتی گران‌قیمت مانند «المور» و کریستال انجام می‌شوند و ظاهری باشکوه و چشمگیر به لباس می‌بخشند.

پوشیدن این لباس‌ها نیز تابع سلیقه و انتخاب تصادفی نبوده است. همان‌طور که مزاغشه توضیح می‌دهد، هر مدل با سن، موقعیت اجتماعی یا مناسبت خاصی ارتباط داشته است.

رنگ‌ها، نقش‌ها و سنگ‌های تزئینی با دقت انتخاب می‌شدند تا با آیین‌های شادی و جشن هماهنگ باشند یا در مراسم سوگواری، وقار و سنگینی بیشتری به لباس بدهند. به این ترتیب، پوشش سنتی بخشی از یک نظام اجتماعی و فرهنگی گسترده بوده است.

از معروف‌ترین مدل‌های بلوزه وهرانی می‌توان به «بلوزه الکرسی» و «بلوزه الکبارات» اشاره کرد. بلوزه الکبارات مخصوص زنان مسن‌تر، از جمله مادران، مادربزرگ‌ها و بزرگ‌ترهای خانواده بود.

مدل دیگری نیز به نام «بلوزه الوقر» وجود داشت که در مراسم تسلیت و دوران سوگواری پوشیده می‌شد. این مدل معمولاً از پارچه‌هایی با رنگ‌های تیره و سنگین مانند قهوه‌ای، خاکستری و مشکی دوخته می‌شد.

 

تلاش برای ثبت در یونسکو

در راستای حفظ و ارزش‌گذاری این میراث فرهنگی، الجزایر درخواستی را به سازمان یونسکو ارائه کرده است تا «بلوزه وهرانی» با مدل‌های مختلف آن در فهرست میراث فرهنگی الجزایر به ثبت برسد.

این اقدام نشان‌دهنده جایگاه مهم این لباس در حافظه جمعی مردم الجزایر است؛ زیرا بلوزه وهرانی چیزی فراتر از یک لباس سنتی محسوب می‌شود. این پوشش در واقع روایتی زنده از آداب، رسوم و آیین‌هایی است که مادران و مادربزرگ‌ها نسل‌به‌نسل به دختران و نسل‌های بعد منتقل کرده‌اند.

بلوزه وهرانی با رنگ‌ها، نقش‌ونگارها و نخ‌های طلایی خود همچنان به‌عنوان نمادی از زیبایی، ظرافت، هویت و غنای میراث فرهنگی الجزایر به حیات خود ادامه می‌دهد.